Anju nədir, kimlərə edilir və niyə bu qədər insan stent qoydurur? - ARAŞDIRMA

Anju nədir, kimlərə edilir və niyə bu qədər insan stent qoydurur? - ARAŞDIRMA

Son illər ürək-damar xəstəlikləri ilə bağlı müayinələrdə və müalicə prosesində tez-tez “anju” və “stent” sözləri eşidilir. Xüsusilə infarkt keçirən, sinə ağrısından şikayət edən və ürək damarlarında daralma aşkarlanan insanlara bu prosedurun tətbiq olunduğu bildirilir. Bəzən isə xəstələrə heç bir ciddi şikayət olmadığı halda belə anju tövsiyə edilir. Bu da cəmiyyətdə müəyyən suallar yaradır: Anju əslində nədir? Bu prosedur hansı hallarda zəruridir? Hər damar daralması stent qoyulmasını tələb edirmi? Niyə bəzi ölkələrdə bu müdaxiləyə daha seçici yanaşılır?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Əvvəlcə bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: anju ilə stent eyni şey deyil. Anju ürək damarlarının vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün aparılan müayinədir. Stent isə müəyyən göstərişlər olduqda həmin damarın daxilinə yerləşdirilən xüsusi metal torcuqdur.

Anju necə həyata keçirilir?

Anju tibbdə koronar angioqrafiya adlanır. Bu müayinə ürəyi qidalandıran damarların içərisində daralma və ya tutulma olub-olmadığını müəyyən etmək üçün aparılır.

Ürək də digər orqanlar kimi oksigenə ehtiyac duyur. Bu oksigen ona qan vasitəsilə çatdırılır. Ürəyi qidalandıran damarlarda illər ərzində xolesterin, yağ və digər maddələrin toplanması nəticəsində aterosklerotik lövhələr yaranır. Zaman keçdikcə bu lövhələr damarların daxili boşluğunu daralda, qan dövranını zəiflədə bilər. Nəticədə insanda sinə ağrısı, fiziki fəaliyyət zamanı təngnəfəslik, tez yorulma və bəzi hallarda infarkt riski meydana çıxır.

Anju zamanı xəstənin bilək nahiyəsindən və ya qasıq damarından nazik, elastik boru – kateter daxil edilir. Kateter rentgen nəzarəti altında ürək damarlarına doğru irəlilədilir. Daha sonra xüsusi kontrast maddə yeridilir və rentgen görüntüləri vasitəsilə damarların vəziyyəti araşdırılır.

Bu müayinə zamanı həkim damarın hansı hissəsində daralma olduğunu, onun səviyyəsini və qan axınına təsirini müəyyən edə bilir. Prosedur adətən yerli keyitmə ilə aparılır və xəstə çox vaxt ayıq olur. NHS-in məlumatına görə, müdaxilənin müddəti təxminən 30 dəqiqədən iki saata qədər dəyişə bilər.

Əsas məsələ budur ki, anju yalnız müayinə ilə də yekunlaşa bilər. Yəni həkim damarları yoxladıqdan sonra stent qoyulmasına ehtiyac görməyə də bilər.

Stent nədir və nə üçün qoyulur?

Stent daralmış və ya tutulmuş ürək damarının daxilinə yerləşdirilən kiçik, torşəkilli metal konstruksiyadır. Onun əsas məqsədi damarın açıq qalmasını təmin etmək və qanın ürək əzələsinə daha rahat çatmasına şərait yaratmaqdır.

Prosedur zamanı daralmış hissəyə kiçik balon yerləşdirilir. Balon şişirdildikdə damar genişlənir və stent həmin sahədə açılaraq damarın daxilində qalır. Balon və kateter çıxarılsa da, stent orada daimi olaraq qalır.

Stent xüsusilə infarkt zamanı böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki infarktın əsas səbəblərindən biri ürək damarının qan laxtası nəticəsində qəfil tutulmasıdır. Belə vəziyyətdə damarın mümkün qədər tez açılması ürək əzələsinin zədələnməsini azaltmağa və insanın həyatını xilas etməyə kömək edə bilər.

Kimlərə anju və stent tövsiyə olunur?

Anju hər bir ürək xəstəsinə edilən müayinə deyil. Onun aparılması xəstənin şikayətlərindən, müayinə nəticələrindən və ürək-damar xəstəliyi riskindən asılıdır.

Əsasən aşağıdakı hallarda koronar angioqrafiyaya ehtiyac yarana bilər:

  • İnfarkt şübhəsi və ya təsdiqlənmiş infarkt zamanı;
  • Təkrarlanan və güclü sinə ağrıları olduqda;
  • Fiziki fəaliyyət zamanı yaranan sinə ağrısı dərmanlarla nəzarətə alınmadıqda;
  • Digər müayinələrdə ürək damarlarında ciddi problem ehtimalı aşkarlandıqda;
  • Ürək damarlarında ciddi daralma və ya qan dövranının pozulması ehtimalı yüksək olduqda.

Lakin anju aparılması avtomatik olaraq stent qoyulması demək deyil. Bəzi xəstələrdə dərman müalicəsi kifayət edir, bəzilərində isə cərrahi müdaxilə – şuntlama əməliyyatı daha uyğun hesab olunur.

Stent qərarı verilərkən təkcə damarın neçə faiz daralmasına deyil, həmin daralmanın qan axınına və ürəyin fəaliyyətinə təsirinə də baxılır.

Hər damar daralmasına stent qoyulmalıdırmı?

Bu, mövzunun ən vacib məqamlarından biridir. Çünki insanlar arasında belə bir fikir formalaşıb ki, ürək damarında daralma aşkarlanıbsa, mütləq stent qoyulmalıdır. Halbuki beynəlxalq tibbi yanaşma bunu təsdiqləmir.

Damarın 30, 50 və ya 70 faiz daralması təkbaşına stent qərarı vermək üçün kifayət deyil. Həkim daralmanın yerləşdiyi nahiyəni, qan dövranına təsirini, xəstənin şikayətlərini, ürəyin funksiyasını və digər risk faktorlarını birlikdə qiymətləndirməlidir.

Məsələn, damarında müəyyən daralma aşkarlanan, lakin ciddi şikayəti olmayan və qan axınında əhəmiyyətli pozuntu müşahidə edilməyən xəstəyə dərman müalicəsi, xolesterinin azaldılması, təzyiqə nəzarət və həyat tərzinin dəyişdirilməsi tövsiyə oluna bilər.

Digər tərəfdən, damar ciddi şəkildə daralıbsa, xəstənin sinə ağrıları dərmanlara baxmayaraq davam edirsə və ya infarkt təhlükəsi yaranıbsa, stent müdaxiləsi zəruri ola bilər.

Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin 2024-cü il təlimatlarında da bu məsələyə xüsusi diqqət yetirilir. Sənəddə orta dərəcəli daralmaların qiymətləndirilməsi zamanı yalnız angioqrafik görüntüyə əsaslanmamaq, lazım gəldikdə FFR və iFR adlanan xüsusi ölçmələrlə daralmanın qan axınına real təsirini müəyyənləşdirmək tövsiyə olunur.

Bu yanaşmanın məqsədi ehtiyac olmayan müdaxilələrin qarşısını almaqdır.

Dünya ölkələrində anju və stentə münasibət necədir?

Avropa və ABŞ-da ürək damarlarının müalicəsi ilə bağlı əsas yanaşma xəstənin fərdi riskinin qiymətləndirilməsi və müdaxilənin həqiqətən zəruri olub-olmadığının müəyyən edilməsidir.

Məsələn, Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin 2024-cü il təlimatlarına əsasən, stabil vəziyyətdə olan və ciddi risk göstəriciləri olmayan xəstələrdə ilkin mərhələdə qeyri-invaziv müayinələrə üstünlük verilir. Buraya ürək damarlarının kompüter tomoqrafiyası (KT-angioqrafiya), stress-test və digər görüntüləmə üsulları daxildir. İnvaziv anju isə daha yüksək risk, ciddi simptomlar və ya digər müayinələrdə əhəmiyyətli problem aşkarlanması zamanı nəzərdən keçirilir.

ABŞ-da da oxşar yanaşma tətbiq olunur. Amerika Kardiologiya Kolleci və Amerika Ürək Assosiasiyasının tövsiyələrində stabil ürək-damar xəstəliyi olan hər kəsə avtomatik stent qoyulması dəstəklənmir. Xəstənin klinik vəziyyətinə uyğun dərman müalicəsi və risk faktorlarının idarə olunması əsas müalicə istiqamətlərindən sayılır.

Burada mühüm bir elmi nəticə də var: 2024-cü il Avropa təlimatlarında qeyd olunur ki, ürəyin sol mədəciyinin funksiyası normal olan, sol əsas koronar arteriyada və ya sol ön enən arteriyanın proksimal hissəsində ciddi daralması olmayan stabil xəstələrdə müdaxilənin dərman müalicəsi ilə müqayisədə ümumi sağqalma müddətini uzatdığı sübut edilməyib. Bununla belə, müəyyən xəstələrdə müdaxilə sinə ağrılarını azalda və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Amma bu nəticəni infarkt keçirən xəstələrə şamil etmək olmaz. Kəskin infarkt zamanı tutulmuş damarın təcili açılması həyat qurtaran müdaxilə ola bilər.

Bəs niyə indi hamı stent qoydurur?

Bu sualın bir neçə izahı var. İlk növbədə, ürək-damar xəstəlikləri dünyada ölümün əsas səbəblərindən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2025-ci il məlumatına görə, 2022-ci ildə dünyada təxminən 19,8 milyon insan ürək-damar xəstəlikləri səbəbindən həyatını itirib. Bu, həmin il qeydə alınan bütün ölümlərin təxminən 32 faizini təşkil edib.

Digər tərəfdən, müasir tibbin imkanları genişlənib. Əvvəllər yalnız ağırlaşma baş verdikdən sonra aşkarlanan bəzi problemlər indi daha erkən mərhələdə müəyyən edilə bilir. Anju və stent prosedurlarının geniş yayılması da ürək damarlarında yaranan problemlərin müalicəsini daha əlçatan edib.

Bununla yanaşı, yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet, artıq çəki, siqaret istifadəsi, hərəkətsiz həyat tərzi və yüksək xolesterin ürək-damar xəstəliklərinin riskini artırır.

Ancaq burada başqa bir məqam da var: texnologiyanın inkişafı hər xəstəyə müdaxilə edilməli olduğu anlamına gəlmir. Müayinənin daha əlçatan olması ilə stentə ehtiyacın artması eyni anlayış deyil. Hər xəstənin klinik vəziyyəti ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Stent qoyulmasının riskləri varmı?

Stent proseduru geniş tətbiq edilən və əksər hallarda təhlükəsiz hesab olunan müdaxilədir. Lakin bu, risksiz olması demək deyil.

Mümkün ağırlaşmalara qanaxma, kateterin daxil edildiyi nahiyədə zədələnmə, kontrast maddəyə allergik reaksiya, böyrək funksiyasının pisləşməsi, damar daxilində laxtalanma və nadir hallarda infarkt və insult daxildir. Risk xəstənin yaşından, ümumi sağlamlıq vəziyyətindən və yanaşı xəstəliklərindən asılı olaraq dəyişir.

Stent qoyulandan sonra xəstənin dərman müalicəsinə əməl etməsi də son dərəcə vacibdir. Xüsusilə qan laxtalanmasının qarşısını alan preparatlar həkimin təyin etdiyi müddətdə qəbul edilməlidir. Bu dərmanların özbaşına dayandırılması stentin daxilində laxtanın yaranmasına və damar tutulmasına səbəb ola bilər.

Digər mühüm məqam isə stentin aterosklerozu tamamilə aradan qaldırmamasıdır. Yəni stent qoyulan şəxs bundan sonra da xolesterinə, arterial təzyiqə, qanda şəkərin səviyyəsinə və qidalanmasına nəzarət etməlidir.

Stent qoyulandan sonra insan tam sağalmış hesab olunurmu?

Xeyr. Stent ürək damarında qan dövranını bərpa etməyə kömək edir, lakin xəstəliyin əsas səbəbini – aterosklerozu aradan qaldırmır. Buna görə də müdaxilədən sonra müalicə davam etməlidir.

Xəstə:

  • Həkimin təyin etdiyi dərmanları vaxtında qəbul etməli;
  • Xolesterinin səviyyəsinə nəzarət etməli;
  • Siqaretdən imtina etməli;
  • Qidalanmasını tənzimləməli;
  • Fiziki aktivliyi həkimin tövsiyəsinə uyğun artırmalı;
  • Arterial təzyiq və şəkər səviyyəsini nəzarətdə saxlamalıdır.

Stent qoyulması gələcəkdə başqa damarlarda daralma yaranmayacağına da zəmanət vermir.

Hansı əlamətlərə diqqət yetirilməlidir?

Ürək-damar xəstəlikləri bəzən uzun müddət ciddi əlamət vermədən inkişaf edə bilər. Sinədə sıxılma və ağırlıq hissi, ağrının sol qola, çənəyə və ya kürəyə yayılması, fiziki hərəkət zamanı təngnəfəslik və səbəbsiz soyuq tər tökülməsi diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Xüsusilə qəfil başlayan və bir neçə dəqiqədən çox davam edən sinə ağrısı, nəfəs darlığı, soyuq tər və ürəkbulanma infarkt əlaməti ola bilər. Belə vəziyyətdə ağrının keçməsini gözləmək deyil, dərhal təcili tibbi yardım çağırmaq lazımdır.

Nəticə etibarilə, anju və stent müasir kardiologiyanın mühüm nailiyyətlərindəndir. Lakin bu prosedurlar hər ürək xəstəsi üçün standart müalicə hesab edilməməlidir. Əsas məsələ damarda daralmanın aşkarlanması deyil, onun insanın sağlamlığı və həyatı üçün hansı təhlükə yaratdığının müəyyən edilməsidir. Bəzən vaxtında qoyulan stent insanın həyatını xilas edir, bəzən isə düzgün seçilmiş dərman müalicəsi və həyat tərzinin dəyişdirilməsi kifayət edir.

Ayşən Vəli

Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə