Böyük səhv - ANALİZ

ABŞ, Çin və Rusiya liderləri tərəfindən qəbul edilən "Sülh Bəyannaməsi" Konqresdə belə adlandırıldı

APEC-in Şençjen sammiti çərçivəsində ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin Sədri Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin tarixdə ilk dəfə üçtərəfli formatda bir araya gəlməsi qlobal siyasətdə ciddi müzakirələr doğurub. Görüşün ardından “Sülhə doğru dövlət başçılarının bəyannaməsi” qəbul edilsə də, bu görüşün “ikinci Yalta” kimi dünyanı bölüşdürəcək konkret razılaşmalar gətirəcəyi ehtimalı zəif görünür — daha çox simvolik və çərçivə xarakterli vədlər ön plana çıxır.

Şençjen görüşünün əsas vədləri və real geosiyasi çəkisini bir neçə istiqamətdə dəyərləndirmək olar. Üç liderin görüşündən sonra ortaya qoyulan əsas tezislər daha çox ümumi sabitlik və dialoq çağırışlarına söykənir. Dünyanın ən böyük nüvə arsenalına malik üç dövləti nüvə müharibəsinin qarşısının alınması, risklərin azaldılması və nüvə silahlarının yayılmaması istiqamətində dialoq vədini təsdiqləyib.

Emal olunmuş neft məhsullarının istehsalı və təchizatının artırılması, enerji axınlarının sabitliyi və qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələrin saxlanması vurğulanıb. Dövlətlərin razılığı prinsipinin və rəsmi şəxslərin toxunulmazlığının önəmi qeyd olunub, beynəlxalq məhkəmə mexanizmlərinin yurisdiksiyasından sui-istifadəyə qarşı ortaq tənqid səsləndirilib, həmçinin BMT-nin islahatı ilə bağlı niyyət ifadə olunub. Ukrayna müharibəsi daxil olmaqla beynəlxalq böhranların həllində danışıqlar və maraqların nəzərə alınması barədə ümumi bəyanatlar verilib.

Təhlilçilərin diqqət çəkdiyi əsas məqam ondan ibarətdir ki, tarixi ilk görüş faktı öz-özlüyündə dərhal kompromislər və ya bağlayıcı razılaşmalar demək deyil. ABŞ, Çin və Rusiya arasında ticarət, texnologiya, təhlükəsizlik və təsir dairələri üzrə ciddi ziddiyyətlər qalır. Məsələn, kritik minerallar/nadir torpaq elementləri, Tayvan, Şərqi Avropa və Yaxın Şərq məsələlərində tərəflərin yanaşmaları hələ də kəskin fərqlənir.

Hər üç güc mərkəzinin öz daxili iqtisadi, siyasi və struktur çətinlikləri qısamüddətli “böyük sövdələşmə” imkanlarını məhdudlaşdırır. Bir tərəfdən Vaşinqton bunu birbaşa ünsiyyət və gərginliyin idarə olunması kimi təqdim edir, digər tərəfdən Pekin görüşə ev sahibliyi edərək qlobal diplomatik mərkəz rolunu gücləndirir, Moskva isə özünü beynəlxalq nizamın əsas oyunçularından biri kimi təsdiqləməyə çalışır.

Cənubi Qafqaz və Azərbaycan üçün nə dəyişir?

Böyük üçlüyün bir masada oturması qlobal atmosferi yumşalda və ya bəzi böhran nöqtələrində (xüsusilə Rusiya–Ukrayna xəttində) danışıqlar fonunu dəyişə bilər. Lakin Cənubi Qafqazda prosesləri müəyyən edən əsas amil yenə də yerində formalaşmış güc balansı, Orta Dəhliz və regional kommunikasiyaların açılması, eləcə də Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyinin strateji çəkisidir. Böyük güclər arasında dialoq kanallarının açıq qalması qeyri-müəyyənliyi bir qədər azaltsa da, region ölkələrinin müstəqil və çoxvektorlu siyasətinin əhəmiyyətini daha da artırır.

Beynəlxalq reaksiyalar

NATO-nun baş katibi nüvə gücləri başçıları arasında danışıqları "normal" hesab edir və Trampı sülhə nail olmaq səylərinə görə tərifləyir. NATO-nun mətbuat xidmətinin məlumatına görə, NATO-nun baş katibi Mark Rutte ABŞ prezidenti Donald Tramp, Çin prezidenti Si Cinpin və Rusiya prezidenti Vladimir Putin arasında görüşlə bağlı narahatlığa heç bir səbəb görmür. O, qeyd edib ki, liderlər arasında görüşlər, xüsusən də nüvə silahına malik ölkələrə gəldikdə, vacibdir. "Nüvə gücləri başçıları da daxil olmaqla, liderlərin görüşməsi vacibdir. Buna görə də bu insanların görüşməsi, görüşlərin keçirilməsi, ən yaxşı yol barədə razılığa gəlməyə çalışmaları tamamilə normaldır", - deyə NATO-nun baş katibi bildirib.

O, həmçinin qeyd edib ki, Prezident Tramp Rusiya-Ukrayna müharibəsinə son qoymaq üçün "hər şeydən əvvəl" səylər göstərir. Rutte əlavə edib ki, bunun üçün onu yalnız "tərifləmək olar".

Konqresin bir neçə respublikaçı üzvü Prezident Donald Trampı Si Cinpin və Vladimir Putinlə enerji təchizatının artırılması ilə bağlı razılaşmalarına görə tənqid edib. "Politico"nun məlumatına görə, bu, Moskvanın mövqeyini gücləndirə və Rusiyanın təcavüzünə qarşı mübarizə səylərini zəiflədə bilər. Görüş zamanı ABŞ, Çin və Rusiya liderləri, digər məsələlərlə yanaşı, enerji istehsalını artırmaq və Ukraynadakı müharibə cinayətlərinə görə Rusiyanı məsuliyyətə cəlb etməyə çalışan Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini və "digər oxşar qurumları" qınamaq barədə razılığa gəliblər.

Konqresdəki bəzi respublikaçılar bu razılaşmanı yanacaq qiymətlərinin aşağı salınmasına kömək etməyəcək "böyük səhv" adlandırdılar. "Ruslar ixrac gəlirlərindən müharibəni maliyyələşdirmək və Ukrayna mülki əhalisini öldürmək üçün istifadə edirlər", - deyə Respublikaçı senator Con Kornin bildirib. "Düşünürəm ki, bu, böyük bir səhvdir və həmçinin xəstəliyi müalicə etməyin səhv yoludur, çünki ara seçkilərdən əvvəl dizel yanacağının qiymətlərinə demək olar ki, heç bir təsir göstərməyib".

Trampı tez-tez tənqid edən respublikaçı senator Tom Tillis, tezliklə əksəriyyəti qazanacaq Demokratların administrasiyanı hərəkətlərinə görə məsuliyyətə cəlb edə biləcəyinə ümid etdiyini bildirib. "Əgər kimsə bir şeyi dəyişə bilərsə, bu, öz təsir imkanlarından istifadə edərək Demokratların əksəriyyətidir. Ümid edirəm ki, onlar güzəştləri ləğv etmək üçün hər fürsətdən istifadə edəcəklər", - deyə Tillis Trampın Rusiya neft və qazına tarif tətbiq edən yeni qanunun müəyyən müddəalarının dayandırılması qərarına toxunaraq bildirib.

Digər respublikaçı senator Sintiya Lummis xəbərdarlıq edib ki, bazara əhəmiyyətli miqdarda Rusiya yanacağının buraxılması nəticədə "ABŞ-da neft emalı güclərinin inkişafı üçün stimulları azalda bilər".

Nəşr qeyd edir ki, Ağ Evin üçtərəfli görüşdən sonrakı bəyanatında Ukrayna və ya sülh təklifi barədə heç bir qeyd edilməyib. Üç liderin açıqlamalarında həmçinin Trampın Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzünə son qoymağı tələb etdiyinə və ya Rusiyanın hərbi-sənaye kompleksi üçün lazım olan komponentləri ixrac etməklə Çinin müharibəni dəstəkləməkdəki rolu məsələsini qaldırdığına dair heç bir əlamət yoxdur.

Çindən qayıdan Tramp, Könüllülər Koalisiyasının liderləri ilə telefon danışığı aparıb və bu danışıq zamanı Ukraynaya hərbi yardım üçün əlavə maliyyələşdirmə ilə bağlı şübhələrini bildirib.

V.VƏLİLİ

Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə