Şəhərlər insanlar üçün tikilir, bəs niyə avtomobillər üçün yaşayırıq? - KÖŞƏ

Şəhərin küçələrində hər gün eyni mənzərə ilə qarşılaşırıq. Səkilərdə park edilmiş avtomobillər, yolu keçmək üçün fürsət gözləyən piyadalar, hərəkət etməkdə çətinlik çəkən uşaq arabaları və yol kənarında yer tapmaq üçün dövrə vuran sürücülər. Bütün bunlar artıq o qədər adi görünür ki, çox vaxt problemin özünə deyil, yaratdığı narahatlığa diqqət yetiririk. Halbuki bu mənzərə daha ciddi bir məsələdən xəbər verir: şəhərin əsas istifadəçisi kimdir?

İctimai məkanlar insanların rahat hərəkət etməsi, istirahət etməsi, görüşməsi və gündəlik ehtiyaclarını qarşılaması üçün yaradılır. Səkilər piyada hərəkəti, parklar istirahət, meydanlar isə insanların bir araya gəlməsi üçün nəzərdə tutulur. Lakin bəzi ərazilərdə bu təyinat tədricən dəyişir. Piyada yolu avtomobil dayanacağına çevrilir, parkın girişində maşınlar sıralanır, küçənin bir hissəsi isə sürücülərin rahatlığı naminə piyadaların istifadəsindən çıxarılır. Belə olduqda insan öz şəhərində sərbəst hərəkət edən sakin deyil, avtomobillər arasında özünə yer axtaran şəxsə çevrilir.

Əlbəttə, avtomobillər müasir şəhər həyatının ayrılmaz hissəsidir. İnsanlar işə gedir, uşaqlarını məktəbə aparır, alış-veriş edir, müxtəlif xidmətlərdən istifadə edirlər. Xüsusilə ictimai nəqliyyatın kifayət qədər əlçatan olmadığı ərazilərdə şəxsi avtomobil gündəlik ehtiyacların qarşılanmasında mühüm rol oynayır. Məsələ avtomobillərin mövcudluğunda deyil, şəhər məkanının bölüşdürülməsində yaranan tarazlığın pozulmasındadır. Bir nəqliyyat vasitəsinin rahatlığı üçün onlarla insanın hərəkət imkanları məhdudlaşırsa, burada artıq sadəcə parklanma problemindən danışmaq olmaz.

Bəzən bir neçə dəqiqəlik dayanacaq sürücüyə əhəmiyyətsiz görünür. O, avtomobilini səkiyə çıxarır, mağazanın qarşısında saxlayır və işini görüb qayıdır. Ancaq həmin səki ilə hərəkət edən yaşlı insan, uşaq arabası ilə yol gedən valideyn və ya hərəkət məhdudiyyəti olan şəxs üçün bu, daha böyük maneədir. Sürücünün rahatlığı piyada üçün əlavə məsafə, təhlükə və vaxt itkisi yaradır. Eyni məkanda yaşayan insanların ehtiyacları belə fərqli çəkidə qiymətləndiriləndə ictimai məkan öz mahiyyətini itirməyə başlayır.

Şəhərin avtomobillərə uyğunlaşdırılması yalnız səkilərdə park edilmiş maşınlarla məhdudlaşmır. Geniş yollar, mürəkkəb keçidlər, uzun gözləmə müddətləri və piyada üçün əlverişsiz marşrutlar da bu yanaşmanın nəticəsi ola bilər. Bəzən xəritədə bir neçə dəqiqəlik məsafə kimi görünən yol əslində uzun dolama tələb edir. Çünki iki nöqtə arasında fiziki məsafə qısa olsa da, təhlükəsiz və rahat hərəkət etmək üçün nəzərdə tutulan imkanlar kifayət etmir. Şəhər yalnız avtomobillə hərəkət edənlər üçün əlverişli olduqda, piyada olmaq gündəlik həyatın təbii hissəsi deyil, əlavə çətinlik kimi qəbul edilir.

Burada başqa bir məsələ də var: ictimai məkanın keyfiyyəti yalnız insanların bir yerdən başqa yerə çatması ilə ölçülmür. İnsan küçədə rahat gəzə, ağac kölgəsində dayana, uşağı ilə təhlükəsiz hərəkət edə və yol kənarında avtomobillərdən çəkinmədən oturub dincələ bilməlidir. Küçələr yalnız nəqliyyat axınını daşıyan xətlər deyil. Onlar şəhərin gündəlik həyatının baş verdiyi məkanlardır. İnsanların bir-biri ilə qarşılaşdığı, kiçik ticarətin inkişaf etdiyi, məhəllə münasibətlərinin yarandığı yerlər məhz bu küçələrdir.

Avtomobilin üstünlüyünə əsaslanan şəhər quruluşu zamanla insanların davranışlarını da dəyişir. Piyada üçün əlverişsiz məsafələr avtomobil istifadəsini artırır, avtomobillərin sayı artdıqca parklanma və yol sahəsinə tələbat genişlənir, nəticədə piyadalar üçün ayrılan məkan daha da daralır. Beləliklə, bir-birini gücləndirən dövr yaranır. İnsanlar avtomobilə yalnız üstünlük verdikləri üçün deyil, bəzən alternativlər kifayət etmədiyi üçün də üz tuturlar. Problemin həlli isə insanları avtomobildən imtina etməyə çağırmaqla bitmir. Onlara rahat və təhlükəsiz alternativlər təqdim etmək lazımdır.

Bunun üçün səkilərin maneələrdən təmizlənməsi, piyada keçidlərinin əlçatan olması, ictimai nəqliyyatın rahatlığının artırılması və parklanmanın düzgün təşkili vacibdir. Velosiped yolları, yaşıllıq sahələri və istirahət guşələri də şəhər planlaşdırılmasının ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Ancaq bunlar yalnız layihələrdə nəzərdə tutulmaqla kifayətlənməməlidir. İctimai məkanların gündəlik istifadəsinə nəzarət edilməli, qaydalar hamı üçün eyni şəkildə tətbiq olunmalı və piyadaların hüquqları real həyatda qorunmalıdır.

Ən əsası, şəhərin uğurunu yalnız avtomobillərin nə qədər sürətlə hərəkət etməsi və nə qədər yol sahəsinin mövcudluğu ilə qiymətləndirmək düzgün deyil. İnsanların işə, məktəbə, parka və digər məkanlara nə dərəcədə rahat çatması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Bir küçədə avtomobillər maneəsiz hərəkət edə, amma piyadalar səki tapmaqda çətinlik çəkə bilirsə, həmin küçənin kimə xidmət etdiyi barədə düşünməyə dəyər.

Şəhərin müasirliyi təkcə binaların hündürlüyü, yolların genişliyi və avtomobillərin sayı ilə ölçülmür. Bəzən onun nə qədər rahat olduğunu anlamaq üçün sadəcə piyada yoluna çıxmaq kifayətdir. Səkidə maneəsiz irəliləyə biliriksə, yolu təhlükəsiz keçə biliriksə, uşaqlar və yaşlılar şəhərdə özlərini rahat hiss edirlərsə, deməli, şəhər insanın ehtiyaclarını nəzərə alır.

Unutmamalıyıq ki, avtomobil şəhərin bir hissəsidir, şəhərin özü deyil. Küçələr yalnız maşınların keçməsi, dayanacaqlar isə onların saxlanılması üçün mövcud olmamalıdır. Şəhərin əsas dəyəri orada hərəkət edən nəqliyyat vasitələrinin sayında deyil, insanların həmin məkanda necə yaşamasındadır. Çünki şəhər nə qədər sürətlə böyüsə də, insan üçün yer qalmadıqda onun rahatlığı və canlılığı azalır.