Mixail Belyayev: Dünya iki düşərgəyə, siyasi və iqtisadi zonalara bölünür - MÜSAHİBƏ

İqtisadçı ekspert: “Azərbaycan regional lider olaraq son illərdə beynəlxalq aləmdə öz statusunu yüksəldib”

Fond Bazarı və İdarəetmə İnstitutunun baş iqtisadçısı Mixail Belyayev "Moskva-Baku" portalına müsahibəsində Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin Azərbaycana rəsmi səfərinin nəticələri və Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması haqda maraqlı fikirlər səsləndirib. Müsahibəni təqdim edirik.

-Qazaxıstan Prezidenti Tokayevin Azərbaycana ilk rəsmi səfərinin Azərbaycan xarici siyasəti baxımından yekunları barədə nə deyə bilərsiniz?

- Bu səfərin qiymətini, diplomatik dillə desək, yüksək tərəflərin özləri verdilər. Qiymətləndirməyə hətta “tarixi səfər” kimi kombinasiya da daxil edilib. Bu gün formalaşmaqda olan dünya münasibətləri kontekstində bu, həqiqətən də tarixi səfərdir. Niyə? Dünya iki düşərgəyə, siyasi və iqtisadi zonalara bölünüb. Biri ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi və Qərbi Avropa ilə tərəfdaşlıq etdiyi Qərb düşərgəsidir - və məncə, onun tarixi perspektivləri o qədər də parlaq deyil. İkinci düşərgə isə BRİKS ölkələrinin, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının, türkdilli xalqların da yerləşdiyi Şərq coğrafiyasıdır. Tarixi perspektiv və uzunmüddətli perspektiv məhz burada formalaşır. Bura, sözün əsl mənasında, geniş perspektiv köçüb. Bütün bunların fonunda bu prosesin iştirakçıları kimi Azərbaycanla Qazaxıstan arasında bu halda münasibətlərin möhkəmlənməsini görmək tamamilə təbiidir. Bu nədir. Bu, konkret olaraq ondan ibarətdir ki, bu iki ölkənin ciddi inkişafın istiqamətlərinə yönəldilə bilən kifayət qədər çoxlu təmas nöqtələri var.

Məsələ hətta bu iki ölkənin türkdilli dünyaya aid olması da deyil. Diplomatik əlaqələr 30 il əvvəl qurulmuşdur, lakin qarşılıqlı əlaqənin kökləri dərinə, bir neçə əsrlərə, hətta minilliklərə gedib çıxır.

Azərbaycan üçün Xəzər dənizi və Qazaxıstandan keçən yol Orta Asiya ölkələrinə təbii yoldur. Qazaxıstanda da eyni yüksək maraqlar var. Azərbaycan və Qazaxıstan Xəzərin iki tərəfində yerləşir. Təəssüf ki, indiyədək onların xüsusi yaxın münasibətləri olmayıb, baxmayaraq ki, Nazarbayevin dövründə onlar kifayət qədər isti idi və o, Avrasiya İqtisadi İttifaqında dəfələrlə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü müdafiə edib.

Ölkələr arasında əməkdaşlığın ən mühüm istiqamətlərindən biri də danışıqlarda müzakirə olunan nəqliyyat-logistika dəhlizi - Transxəzər marşrutudur. Xatırlayırıq ki, iyun ayında Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkiyə xarici işlər nazirlərinin və nəqliyyat nazirlərinin görüşü keçirilib və onun çərçivəsində bu marşrutun inkişafı müzakirə olunub. Bu nə deməkdir - Çinə, Orta Asiyaya və geriyə gedən yol deməkdir. Bu, mərkəzi strateji istiqamətlərdən biridir. Ona görə də Azərbaycan və Qazaxıstan Tokayevin Bakıya səfəri çərçivəsində Bakı Beynəlxalq Limanı üzrə Əməkdaşlıq Memorandumu imzalayıblar ki, bu da onun imkanlarını artıracaq, Qazaxıstanın limanda işləmək, Transxəzəri aktivləşdirmək üçün öz əraziləri olacaq.

Nəqliyyat və iqtisadi komponenti əsas götürsək, biz hər şeydə irəliləyə bilərik.

Yayda Aşqabadda “Xəzər beşliyi” liderlərinin görüşü keçirilib, bu görüşdə prezident Putin Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin işinin aktivləşdirilməsinin vacibliyini bəyan edib. Son nəticədə, xüsusilə də indiki beynəlxalq vəziyyətdə Şimal-Cənub və Transxəzər marşrutunun ümumi dil tapacağına inanıram. Hər şey buna doğru gedir, bunlar bir zəncirin halqalarıdır.

- Maraqlıdır ki, İlham Əliyev dünən qeyd edib ki, “Birgə Bəyannamədə dəhlizdə Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur rayonunun Naxçıvan hissəsi ilə birləşdirilməsinin vacibliyi qeyd edilib”. Və burada bunu reallaşdırmaq üçün Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində hərəkət lazımdır...

- 2020-ci il noyabrın 9-da Azərbaycan və Ermənistan liderləri ilə vasitəçiliyi ilə üçtərəfli bəyanatın imzalanmasına nail olan Rusiya da bunda maraqlıdır.

Köhnə bir problem var - Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi. Obyektiv şərtlər son nəticədə bu məsələnin həllini və maraqların qarşılıqlı təmin olunması üçün dinc və konsensual əsasda razılaşmanı tələb edir. Düşünürəm ki, bu məsələ də öz həllini tapacaq və bütün tərəflər başa düşür ki, gələcək münaqişə konstruktiv deyil və heç kimə heç bir dividend gətirmir.

Azərbaycan bu yaxınlarda Laçın dəhlizini əvəz edəcək alternativ yolu vaxtından əvvəl istifadəyə verib. Bu, nəyi göstərir? Azərbaycanın məsələləri konstruktiv həll etmək istəyindən, regionda hər kəsin sülh şəraitində yaşamaq istəyindən. Bu isə konstruktiv kursa sadiq qalan və hətta deyərdim ki, qlobal, beynəlxalq miqyasda hər şeyi qabaqcadan hiss edən, ona qarşıdurmalardan yuxarı qalxmağa və hərəkətə keçməyə imkan verən Şərq müdrikliyini nümayiş etdirən bir ölkə kimi Azərbaycan üçün böyük üstünlükdür- konstruktiv siyasət yürüdən, bəzi xırda detallarla mübadilə etməyən, strategiyanın əhəmiyyətini və münasibətlərin inkişafının fundamental prinsiplərini dərk edən dövlət kimi.

Azərbaycan son illərdə, xüsusilə İkinci Qarabağ Müharibəsindən sonra beynəlxalq aləmdə öz statusunu yüksəldir və Mərkəzi Asiyadakı qonşuları ilə əlaqələrin inkişafında çox fəallıq göstərir, müxtəlif ölkələri Qarabağa fəal şəkildə cəlb edir. Prestijdə aydın artım var. Son illər Azərbaycan iqtisadi güc kimi çox yüksəlib. Həm də nəinki nəhəng neft ehtiyatlarına malik olan dövlət kimi, təbiətdən aldığı nemət olan neftə arxalanaraq daha bir səviyyəyə yüksəlməyi bacaran ölkədir.

Azərbaycan pandemiyanın iqtisadi çağırışlarının öhdəsindən yaxşı gəldi, indi o, beynəlxalq iqtisadi böhrana tab gətirir və bir çox cəhətdən regional gündəmə təsir göstərir. Azərbaycan bu gün regional liderdir. Azərbaycan beynəlxalq çılğınlıq fonunda öz təsirini getdikcə gücləndirir.

Azərbaycan hər kəsin ehtiyac duyduğu nəqliyyat və logistika qovşağı kimi Mərkəzi Asiyada, Xəzər dənizində öz mövqelərini möhkəmləndirir. Azərbaycan-Qazaxıstan-Türkiyə formatı isə mühüm formatdır, çünki onu Transxəzər marşrutu prizmasından və son vaxtlar Rusiya üçün xüsusilə aktuallaşan Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin həyata keçirilməsi ilə genişləndirmək olar. "Şimal-Cənub" – bu vektorun Şərqə konsolidasiyasının törəməsidir. Bunların hamısı eyni prosesin törəmələri və şərtləridir. Və Rusiya üçün çox vacibdir ki, bu “Xəzər beşliyi” məkanı birləşdirməyə imkan verəcək – həm iqtisadi, həm də nəqliyyat cəhətdən. Rusiya isə Xəzər dənizi vasitəsilə Cənubi dənizlərin limanlarına yol açır. Bu, təkcə Asiyaya deyil, həm də Afrikaya nəqliyyat çatdırılması üçün qapıdır. Bu isə kollektiv Qərbin təsirindən azad zonadır.

Bu gün biz eyni ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqə vektorunu görürük - həqiqətən də suveren, onların milli maraqlarını müdafiə edən. Bu, çoxqütblü dünyadır. Rusiya, Azərbaycan, Türkiyə, İran arasında qarşılıqlı əlaqəni, İranın ŞƏT-də necə maraqlı olduğunu görürük, Azərbaycan bu təşkilatda status almaq niyyətindədir. Eyni şey BRİKS üçün də keçərlidir. Son illərdə getdikcə çoxtərəfli formatlar formalaşır. Belə ki, İstanbulda Rusiya, Türkiyə və İran liderləri formatın yeniləndiyini bəyan ediblər. Rusiya-Türkiyə-Azərbaycan potensial formatı var. Azərbaycan və Qazaxıstan müttəfiqlik münasibətlərini dərinləşdirir. Ermənistan Rusiyanın müttəfiqidir, lakin fevralda Rusiya və Azərbaycan da müttəfiq oldular. Bu, o deməkdir ki, ölkələr bunu qonşularla qarşılıqlı əlaqənin zəruri gücləndirilməsi vektoru hesab edirlər. Rusiya və Azərbaycan ona görə müttəfiq olublar ki, beynəlxalq vəziyyət bunu çoxdan tələb edib. Bu alyans yalnız Cənubi Qafqazda vəziyyəti balanslaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu konstruktiv yoldur.

Rusiyanın Türkiyə, Azərbaycan, İran, Ermənistanla yaxşı münasibətləri var. Ona görə də ölkələr arasında ikitərəfli münasibətlərin möhkəmlənməsi konstruktiv mühitin yaradılmasına kömək edəcək. Yeni dövlətlər düşərgəsi bir hegemon dövlətin başqalarına nə edəcəyini diktə etdiyi Qərb dünyasına əks qüvvədir. Bu gün şərq vektoru öz milli maraqlarını müdafiə edən həqiqi suveren dövlətlər arasında əməkdaşlığı nəzərdə tutur. Əgər Qərb siyasəti özünü kiməsə qarşı qoymağı nəzərdə tutursa, burada bütün dövlətlər sağlam konstruktiv qarşılıqlı fəaliyyətə yönəlib.

Müsahibə - Nana Xoştariya

Tərcümə - Elçin Bayramlı