“İnformasiya əldə edərkən rəsmi açıqlamalara və etibarlı mənbələrə üstünlük verilməlidir” - SOSİOLOQ DANIŞDI

İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı saxta məlumatlar və dezinformasiya vasitəsilə cəmiyyətdə ictimai rəyin formalaşdırılmasına, insanların aldadılmasına və müəyyən istiqamətlərə yönləndirilməsinə geniş imkanlar yaradıb. Əslində, saxta informasiyadan siyasi məqsədlərlə istifadə edilməsi yeni hadisə deyil. Məsələn, Sovet İttifaqında işsizliyin olmadığı, hər şeyin qaydasında olduğu və sosializm quruculuğunun uğurla davam etdiyi barədə rəsmi və yarımrəsmi məlumatlar qəzetlər, jurnallar, kitablar, televiziya, radio, sənədli və bədii filmlər vasitəsilə cəmiyyətə çatdırılırdı. Bu məlumatlar ictimai rəyin formalaşmasına və insanların mövcud reallığı qavramasına ciddi təsir göstərirdi.

Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri, yazıçı-kulturoloq Aydın Xan Əbilov bu barədə SİA-ya açıqlamasında bildirib ki, sovet dövründə təbliğatın insanların düşüncəsinə və davranışlarına təsiri xüsusilə nəzərə çarpırdı.

Onun sözlərinə görə, müasir dövrdə isə ənənəvi təbliğat üsulları rəqəmsal texnologiyaların imkanları ilə daha geniş miqyas alıb:

”İnternet saytları, xəbər portalları, sosial şəbəkələr, messencerlər və süni intellekt vasitəsilə yaradılan məzmunlar saxta məlumatların qısa müddətdə geniş auditoriyaya çatdırılmasını asanlaşdırır. Bu problem dünyanın müxtəlif ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da aktuallığını qoruyur. İnformasiya axınının sürətlənməsi şəraitində məlumatların həqiqiliyinin yoxlanılması, mənbələrin etibarlılığının müəyyənləşdirilməsi və ictimaiyyətin informasiya savadlılığının artırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Keçmişdə geniş müzakirə olunan məsələlərdən biri də kino vasitəsilə insan şüuraltına təsir göstərilməsi ideyası ilə əlaqələndirilən “25-ci kadr” nəzəriyyəsi olub. Bu yanaşmaya əsasən, filmə adi baxış zamanı tamaşaçının fərqinə varmadığı əlavə görüntülər vasitəsilə ona müəyyən reklam və ya siyasi mesajların ötürülməsi nəzərdə tutulurdu. Coca-Cola reklamı ilə bağlı tez-tez nümunə göstərilən bu iddiaların effektivliyi isə elmi araşdırmalarla etibarlı şəkildə təsdiqlənməyib. Bununla belə, insanların düşüncəsinə və davranışlarına gizli təsir göstərilməsi, eləcə də manipulyativ üsulların tətbiqi uzun müddət ictimai və elmi müzakirələrin mövzusu olaraq qalıb.

Sonrakı dövrlərdə manipulyativ üsullar ictimaiyyətlə əlaqələr, reklam və siyasi kommunikasiya sahələrində müxtəlif formalarda tətbiq edilməyə başlayıb. Biznes strukturları da məhsul və xidmətlərinin tanıdılması, istehlakçıların diqqətinin cəlb olunması və satışların artırılması məqsədilə bu imkanlardan istifadə edirlər. Bəzi hallarda saxta müsbət rəylərdən, gizli reklamdan və tanınmış şəxslərin nüfuzundan yararlanmaqla istehlakçıların seçimlərinə təsir göstərilməsinə cəhd edilir. Belə hallar insanların qərarlarını obyektiv məlumatlar əsasında deyil, məqsədli şəkildə formalaşdırılmış təsəvvürlərə əsasən verməsinə səbəb ola bilər.

Rəqəmsal dövrdə süni intellekt vasitəsilə yaradılan saxta görüntülər, səslər və videolar, eləcə də sosial şəbəkələrdə yayılan aldadıcı reklamlar problemi daha da mürəkkəbləşdirir. Həqiqi görüntü və səs təsiri bağışlayan saxta materiallar insanların məlumatı düzgün qiymətləndirməsini çətinləşdirir. Bəzi hallarda bu cür məlumatlara inanan şəxslər şəxsi və maliyyə itkiləri ilə üzləşirlər. Xüsusilə bank kartı məlumatlarının ələ keçirilməsi, saxta investisiya təklifləri və dələduzluq məqsədilə yaradılan internet resursları ciddi təhlükə mənbəyidir.

İnsanların etimadından sui-istifadə edilməsinin digər nümunələri sırasında maliyyə piramidalarını da qeyd etmək olar. Keçmişdə fəaliyyət göstərən bu cür sistemlər yüksək gəlir vədləri ilə insanları özlərinə cəlb edirdi. Belə hallarda inandırıcı reklamlar, reallığı əks etdirməyən vədlər və yanlış məlumatlar insanların maliyyə qərarlarına təsir göstərərək onların maddi zərərə məruz qalmasına şərait yaradırdı. Bu baxımdan, informasiya manipulyasiyası yalnız siyasi və ictimai proseslərə deyil, iqtisadi münasibətlərə və insanların gündəlik həyatına da təsir edən amil kimi çıxış edir.

Müasir dövrdə dezinformasiyanın yayılmasında internet resursları, sosial şəbəkələr və bloqerlər mühüm rol oynayır. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi və İran-ABŞ qarşıdurması kimi beynəlxalq hadisələr zamanı həqiqəti əks etdirən məlumatlarla yanaşı, reallığı təhrif edən və ictimai rəyə təsir göstərməyə hesablanan materiallar da yayılır. Bu cür məlumatlar insanların baş verən hadisələr barədə təsəvvürlərinə, proseslərə münasibətinə və mövqelərinin formalaşmasına təsir edə bilər.

Aydın Xan Əbilov bildirib ki, ABŞ-da keçirilən prezident seçkiləri ətrafında da xarici müdaxilə və dezinformasiya ilə bağlı iddialar beynəlxalq müzakirələrə səbəb olub. Rusiya və Çinin seçki proseslərinə təsiri ilə bağlı səsləndirilən iddialar rəqəmsal mühitdə informasiya təhlükəsizliyinin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirib. Belə şəraitdə yayılan məlumatların mənbəyinin araşdırılması, faktlarla iddiaların fərqləndirilməsi və təsdiqlənməmiş xəbərlərin həqiqət kimi təqdim edilməməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Aydın Xan Əbilovun fikrincə, dövlətlər dezinformasiya ilə mübarizə aparmaq və kibertəhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə müxtəlif mexanizmlər formalaşdırırlar. Azərbaycanda da informasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükələrlə mübarizə istiqamətində müvafiq qurumlar fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrdə reklam adı altında yayılan aldadıcı məlumatlar, məhsul və xidmətlər haqqında həqiqəti əks etdirməyən rəylər, eləcə də bəzi bloqerlərin kommersiya məqsədli paylaşımları diqqət tələb edən məsələlərdəndir.

Məsələn, hər hansı restoran və ya məhsul haqqında şəxsi təcrübəyə əsaslanmayan, ödəniş qarşılığında hazırlanan və reklam xarakteri açıqlanmayan paylaşımlar istehlakçıların yanlış qərarlar verməsinə səbəb ola bilər. Bu baxımdan, kommersiya məzmununun aydın şəkildə fərqləndirilməsi, reklam məlumatlarının obyektiv təqdim olunması və istehlakçıların düzgün məlumatlandırılması vacibdir.

O vurğulayıb ki, dezinformasiya ilə mübarizə yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir. Bu istiqamətdə ən mühüm vasitələrdən biri maarifləndirmədir. İnsanlar informasiya ilə dezinformasiya, həqiqi məlumatla saxta məzmun arasındakı fərqi bilməli, qarşılarına çıxan xəbərlərin mənbəyini və etibarlılığını yoxlamağı bacarmalıdırlar. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə geniş yayılan, emosional reaksiyaya səbəb olan və ya insanları dərhal müəyyən addım atmağa çağıran məlumatlara tənqidi yanaşmaq zəruridir.

Aydın Xan Əbilovun sözlərinə görə, yeni texnologiyalar və süni intellekt alətləri məlumatların ilkin mənbəyini müəyyənləşdirmək və onların doğruluğunu yoxlamaq üçün müəyyən imkanlar yaradır. Bununla belə, texnoloji vasitələrin təqdim etdiyi nəticələr də tənqidi qiymətləndirilməli, məlumatın etibarlılığı bir mənbə ilə məhdudlaşdırılmadan araşdırılmalıdır. Şübhəli məlumatlarla qarşılaşdıqda aidiyyəti dövlət qurumlarının açıqlamalarını yoxlamaq, etibarlı media resurslarına müraciət etmək və mümkün olduqda ilkin mənbəyə istinad etmək vacibdir.

O qeyd edib ki, insanların informasiya savadlılığının artırılması, tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və hər məlumatı dərhal həqiqət kimi qəbul etməməsi dezinformasiyanın təsirini azalda bilər. Xüsusilə lotereya və asan qazanc vədləri, xaricdəki qohumdan miras qalması barədə bildirişlər, bank məlumatlarının tələb edilməsi kimi hallarda diqqətli olmaq lazımdır. Bu cür məlumatlara inanmadan əvvəl onların həqiqiliyini yoxlamaq, şəxsi və maliyyə məlumatlarını naməlum şəxslərlə paylaşmamaq, şübhəli keçidlərə daxil olmamaq mühüm təhlükəsizlik tədbirlərindəndir.

O əlavə edib ki, informasiya əldə edərkən rəsmi dövlət qurumlarının açıqlamalarına və etibarlı media resurslarına üstünlük verilməlidir. İnternetin ilk dövrlərində sosial şəbəkələrdə və messencerlərdə yayılan məlumatlara daha asan inanıldığı halda, hazırda mənbənin yoxlanılmasının əhəmiyyəti daha aydın görünür. Sosial şəbəkələrdə yayılan xəbərlərin etibarlı media saytlarında və rəsmi portallarda dərc olunmuş məlumatlarla müqayisə edilməsi insanların hadisələri daha geniş araşdırmasına şərait yaradır. Bununla belə, hər hansı saytda yayılan məlumatı avtomatik olaraq doğru hesab etmək olmaz. Mənbənin etibarlılığı, məlumatın təqdim olunma üsulu və onun digər təsdiqlənmiş mənbələrlə uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır.

Bütün bunlar göstərir ki, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması, media savadlılığının artırılması və məlumatların etibarlı mənbələr əsasında yoxlanılması müasir cəmiyyət üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsanların saxta məlumatları həqiqi informasiyadan ayırmaq, manipulyativ məzmunu müəyyənləşdirmək və məlumatları tənqidi qiymətləndirmək bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi dezinformasiyanın təsirlərinin azaldılmasında əsas amillərdəndir”.