Çətin söhbət: NATO-Rusiya görüşü - ANALİZ

Nümayəndə heyətlərinin başçıları xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov və dövlət katibinin birinci müavini Vendi Şerman yavaş-yavaş zala daxil olur və qarşı-qarşıya otururlar. Bir müddət sonra protokol fotoşəkili çəkdirmək üçün bayraqlara yaxınlaşırlar. “Məsafəni ciddi şəkildə saxlayın, əl sıxmaq olmaz”. Əvvəl zarafatla dirsəklərə toxunurdular, indi isə yox.

"Qarşıda hamının gözlədiyi, dünyanın heyrətlə izlədiyi maraqlı işlərə məşğuluq. Söhbət çox mürəkkəbdir. Dialoq asan olmayacaq", - Ryabkov yanındakılara deyir. Xəbərdarlıq edir: “Amerikalılar kompromislərə hazırlaşmalıdırlar. Rusiya nümayəndə heyəti bura bir sıra elementləri ehtiva edən, mənim fikrimcə, kifayət qədər başa düşülən və o qədər aydın şəkildə, o cümlədən ən yüksək səviyyədə ifadə olunmuş mövqe ilə gəlib. Bu yanaşmadan sadəcə olaraq kənara çıxmaq olmaz”.

Amerikalılar öz qiymətləndirmələrində daha təmkinli idilər. Şerman bildirib ki, ABŞ müttəfiqlərin və tərəfdaşların iştirakı olmadan Avropanın təhlükəsizliyini müzakirə etmək istəməz. Dövlət Departamenti qısa kommünike yayaraq bildirib ki, Vaşinqton “ölkələrin hansı ittifaqlara qoşulacağını müstəqil seçmək hüququnu dəstəkləyir”.
Nəhayət 2 ildən sonra Rusiya-NATO sammiti keçirildi. Bunu Qərbin SSRİ-nin varisi olan Rusiya ilə köhnə haqq-hesabının kəsildiyi və gələcəkdə “Şimal ayısı”nı hansı “yeniliklər”in gözlədiyinə aydınlıq gətirən görüş də adlandırmaq olardı. İndi tərəflər əldə etdikləri uğurlardan danışır, rəqibinə vurduğu nokaut zərbəsindən söz açır. Amma belə görüş olmur, bir-birinə düşmən gözü ilə baxan NATO ilə Rusiya arasında isə heç olmur...
NATO Şurasının bu iclası alyans üçün “çətin, lakin vacib” oldu. Moskvada bunu “ürəkdən söhbət” kimi qələmə verirlər. Dörd saatdan çox davam edən danışıqlar, ekspertlərin fikrincə, “həm iki tərəf - Rusiya ilə NATO arasında çoxsaylı ziddiyyətləri üzə çıxardı, həm də qarşıdurmanı gərginləşdirmək istəmədiklərini göstərən ən səmimi söhbəti etdilər”. Rusiya-NATO Şurasının iclası Şimali Atlantika Alyansının Brüsseldəki qərargahında dörd saatdan çox davam edib. Bu, son iki ildə bu formatda ilk görüş idi.

NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberqin sözlərinə görə, yanvarın 12-də Şimali Atlantika Alyansının Brüsseldəki qərargahında “çətin, lakin vacib müzakirə” baş tutub. O, etiraf edib ki, tərəflər arasında aradan qaldırılması asan olmayan ciddi fikir ayrılıqları var. Bununla belə, onun sözlərinə görə, NATO müttəfiqləri Rusiya ilə münasibətlərdə irəliləyişə nail olmaq məqsədi daşıyır. “NATO-nun müttəfiqləri irəliləyiş, siyasi yol tapmaq üçün mümkün olan hər şeyi edəcəklərini vurğuladılar. Biz geniş spektrli məsələlər üzrə səmimi və açıq müzakirə apardıq, təbii ki, diqqəti Ukraynada və onun ətrafında gərginliyə yönəltdik. Amma görüş faydalı oldu”.

Alyans Rusiya Federasiyası ilə ABŞ arasında təhlükəsizlik təminatlarına dair ikitərəfli məsləhətləşmələri alqışlayıb və qeyd edib ki, Avropada təhlükəsizlik naminə konstruktiv qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarını əldən vermək olmaz. Bundan əlavə, NATO Rusiya ilə raketlərin qarşılıqlı məhdudlaşdırılması və nüvə siyasəti məsələlərini müzakirə etməyə hazır olduğunu bildirib.

Əsas xəbərlərdən biri, Stoltenberqin alyansın Moskvada nümayəndəliyini yenidən açmaq niyyəti ilə bağlı açıqlaması olub: “Biz bu gün də açıqladıq ki, biz dialoqa inandığımız üçün Moskvadakı NATO nümayəndəliyini, eləcə də Rusiyanın NATO-dakı missiyasını yenidən açmağa, bərpa etməyə hazırıq. Biz əminik ki, bu nümayəndəliklər bizim səmərəli dialoq apara biləcəyimiz infrastrukturun bir hissəsidir. Rusiyanın NATO-dakı missiyasının işinin bərpası üçün alyansın heç bir ilkin şərti yoxdur”.

Lakin görüş müsbət xəbərlərlə məhdudlaşmayıb. Beləliklə, Stoltenberq dialoqa hazır olmasına baxmayaraq, Avropada silahlı münaqişə riskinin hələ də qaldığını etiraf edib. Bununla belə, alyansın baş katibi hesab edir ki, Moskva əməkdaşlığa və məsələlərin siyasi həllinə hazır olsa, Rusiya ilə Qərb arasında gərginliyin azaldılması mümkündür. Danışıqların nəticəsindən danışan Stoltenberq Ukraynanı xüsusi qeyd edib, bir daha bildirib ki, alyans Kiyevi dəstəkləmək niyyətindədir və Rusiya bu ölkənin NATO-ya daxil olmasına mane ola bilməz: “Müttəfiqlər həmçinin razılaşırlar ki, Ukraynanın NATO-ya üzv olmağa nə vaxt hazır olacağına yalnız Ukrayna və 30 alyans üzvü qərar verə bilər, başqa heç kim. Rusiya Ukraynanın NATO-ya daxil olmasına veto qoya bilməz”.

“Rusiyada hələ də NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi ilə bağlı narahatlıq var. Şimali Atlantika Alyansının genişləndirilməsi prosesi Moskvanın qarşısına çıxacağı yolverilməz risklər daşıyır”. Bunu Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Aleksandr Qruşko görüşün yekunlarına dair keçirilən mətbuat konfransında bildirib.
“Xatırladım ki, 1997-ci ildə Rusiya Federasiyası ilə ümumi sərhədi olan yalnız bir ölkə NATO-nun qapısını döyürdü, bu, Polşadır. Bu gün bir çox dövlətlər NATO-ya qoşulub və onların əraziləri açıq-aydın Rusiya istiqamətində müxtəlif coğrafi istiqamətlərdən və strateji dərinliklərə güc layihələndirmək üçün istifadə olunur”, - diplomat qeyd edib.

Qruşkonun sözlərinə görə, bu, Rusiyanın təhlükəsizliyini ciddi şəkildə pisləşdirir və yolverilməz risklər yaradır. Ona görə də biz buna qarşı çıxacağıq: “NATO Şurasının iclası son illərdə müşahidə olunan Avropa təhlükəsizliyinin deqradasiyasına təsir edən bütün amillərin təhlilinə həsr olunub”.

Xarici işlər nazirinin müavini diqqəti görüşdə fundamental məsələlərdə çoxlu fikir ayrılıqlarının aşkar edildiyinə yönəldib. O, xəbərdarlıq edib ki, Rusiyanın addımları NATO-nun gedişlərinə adekvat olacaq. Rusiyanın NATO-ya göndərdiyi təkliflər bir-biri ilə bağlı olan elementlərdən ibarətdir və kifayət qədər ciddidir.

Qruşko NATO-nu Rusiyaya - şərqə doğru genişlənməməsi üçün hüquqi təminat verməyə çağırıb. Bu təhdidlərə baxmayaraq, bütövlükdə, nazir müavini danışıqları müsbət qiymətləndirib və dialoqu “ürəkdən söhbət” adlandırıb: “Hesab edirəm ki, bu görüş tamamilə zəruri idi. Əvvəlcə bir növ şok yaşandı. Əgər bu görüş baş tutmasaydı, qarşılıqlı məsələləri hərtərəfli qabardmaq mümkün olmazdı, onlar həmişə bir növ arxa planda olurdu. Amma bu gün müzakirə olunduğu kimi, bu qədər birbaşalıq, kəskinlik yadımda deyil".

“Valday” klubunun proqram direktoru Timofey Bordaçevin sözlərinə görə, Rusiya ilə NATO arasında əvvəllər heç vaxt bu formatda səmimi söhbət olmayıb: “Tərəflər ilk dəfə olaraq öz maraqlarından çıxış edərək həqiqətin olduğunu iddia etmədilər. Tərəflər fikirlərinin fərqli olduğunu gizlətməyiblər - bu, ən mühüm nəticədir”.

Rusiyanın ABŞ-dakı səfiri Anatoli Antonov isə bildirib ki, Moskva Vaşinqton və onun müttəfiqlərindən Avropa təhlükəsizliyi ilə bağlı təkliflərə əsaslandırılmış yazılı cavab gözləyir. "Biz vəziyyəti böhrandan çıxarmaq üçün təşəbbüslərimizi təqdim etdik. Yanvarın 10-da Cenevrədə, yanvarın 12-də isə Brüsseldə Rusiya-NATO Şurası çərçivəsində izahat verdik. Biz adekvat cavab gözləyirik. Bunlar isə populist bəyanatlar şəklində, lakin əsaslandırılmış yazılı təkliflərdir”, - deyə diplomat bildirib.

Antonovun sözlərinə görə, Vaşinqton danışıqlarda arqumentlərlə öz mövqeyini müdafiə etmək iqtidarında deyil: “İnsanda belə bir təəssürat yaranır ki, amerikalı siyasətçilər mətbuat vasitəsilə “Rusiyanın Ukraynaya yaxınlaşması” mifini ortaya atıblar və indi öz fobiyalarına qalib gəliblər”.

Qeyd edək ki, bir gün əvvəl Brüsseldə Rusiya-NATO Şurasının iclası keçirilib, ondan əvvəl, bazar ertəsi Cenevrədə Rusiya və ABŞ nümayəndə heyətləri arasında ikitərəfli danışıqlar aparılıb. Kreml blokun postsovet ölkələri ilə hərbi əməkdaşlığına son qoymaqda, onların ərazisində baza yaratmaqdan imtina etməkdə, Rusiya sərhədi yaxınlığında zərbə silahlarının yerləşdirilməsini məhdudlaşdırmaqda, Amerika nüvə silahlarını Avropadan çıxarmaqda və NATO-nun şərqə doğru genişlənməməsinə zəmanət verməkdə israrlıdır.

Moskvada diplomatik çevrələrdə vurğulanır ki, Cenevrədən başlayan diplomatik marafon Avropada təhlükəsizlik vəziyyətini müəyyən etmək üçün nəzərdə tutulub. Rusiya NATO-nun şərqə doğru genişlənməyəcəyinə zəmanət tələb etdi, lakin ABŞ yalnız silahlara nəzarəti müzakirə etmələ kifayətləndi. Danışıqların ilk raundunun heç-heçə bitdiyini demək olar. Amerika tərəfi baş verənlərin ciddiliyini lazımınca qiymətləndirmir.

Danışıqların nəticəsi olaraq qeyd etmək lazımdır ki, NATO-nun genişlənməməsi ilə bağlı əsas məsələdə heç bir irəliləyiş əldə olunmayıb. Rusiya nümayəndə heyətinin rəhbərinin də dediyi kimi, “bu, Amerika tərəfinin baş verənlərin ciddiliyini lazımınca qiymətləndirmədiyini göstərir” və əlavə edib ki, vəziyyət dəyişməzsə, “Rusiya bu məsələni birtərəfli qaydada həll etməyə çalışacaq. Mən istəməzdim ki, ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi NATO ölkələrinin belə bir səhvə yol verərək yenidən öz təhlükəsizliyinə və bütün Avropa qitəsinin təhlükəsizliyinə xələl gətirən hərəkətlər etsin”.

Onun sözlərinə görə, Moskva qəti şəkildə sərt mövqe nümayiş etdirib, lakin ultimatumlar olmadan: "Biz heç kimi nəticələrlə hədələmirik. Amerika və Avropa tərəfdən isə biz davamlı olaraq Rusiyanın ödəyəcəyi və ya etsə, ödəyəcəyi yüksək qiymət barədə eşidirik. Sanki tarix onlara heç nə öyrətmir. Belə söhbət bizim üçün prinsipcə qəbuledilməzdir”.

Növbəti turun baş tutub-tutmayacağı hələ dəqiq deyil. ABŞ görüşün davamına ümid edir. Rusiyanın isə NATO-nun şərqə doğru genişlənməsindən imtina etməsini və Ukrayna da daxil olmaqla sərhədə yaxın ərazilərdə zərbə silahlarının yerləşdirilməsinə məhdudiyyətlərin, postsovet ölkələri ilə hərbi əməkdaşlığın dayandırılmasını nəzərdə tutan yazılı təhlükəsizlik zəmanətlərinə ehtiyacı var.

Vladimir Putin noyabrın ortalarında hüquqi təminatlardan danışıb. Xarici İşlər Nazirliyinin kollegiyasında çıxışı zamanı o qeyd edib ki, Rusiya sülhsevər dövlətdir, lakin NATO qarşıdurmaya gedir. Putin Co Baydenlə telefon danışıqlarında da qırmızı xətlər çəkib. ABŞ Rusiyanın Ukraynaya hücum edəcəyi təqdirdə ciddi embarqo ilə üzləşəcəyini bildirib. Eyni sanksiyalar Kuba, İran, Şimali Koreya və Suriyaya da tətbiq edilib. Söhbət ABŞ-da istehsal olunan və ya inkişaf etdirilən elektronikadan istifadə edən hər hansı istehlak mallarının ixracına qadağa qoyulmasından gedir.

Bu arada dövlət katibi Entoni Blinken Rusiyanın Sovet İttifaqının vəziyyətini bərpa etməyə çalışdığını bildirib və ABŞ üçün bunun qəbuledilməz olduğunu xüsusi vurğulayıb.

Rusiya Beynəlxalq Əlaqələr Şurasının (RIAC) proqram direktoru İvan Timofeyev deyib ki, əslində heç kim bu görüşdən irəliləyiş gözləmirdi. “Tərəflərin mövqeləri köklü şəkildə fərqlənir, onları barışdırmaq kifayət qədər çətindir, danışıqlar uzun prosesdir”, - deyə o, izah edir: “Vacibdir ki, indi ilkin mərhələdə qarşıdurmanın həlli yolları tapılsın. Gələcək təmaslar üçün bu, çox vacibdir.

Görüş barəsində Polşada işıq üzü görən yerli “Myśl Polska” qəzeti də maraqlı məqalə dərc edib. Qəzet yazır ki, ABŞ və NATO Moskva və Kiyev arasında müharibəni qızışdırmaq üçün Rusiya ilə təhlükəsizlik məsələləri üzrə danışıqları pozmaq niyyətindədir: “Danışıqlardan heç nə alınmayacaq, çünki Birləşmiş Ştatlar və onun törəməsi olan NATO açıq şəkildə münaqişəni gərginləşdirməyə, Moskvanı iştirak etmək istəmədiyi müharibəyə cəlb etməyə çalışır. ABŞ nüvə müharibəsini istəmir, çünki bu müharibədə qalib olmayacaq. Onlara Ukraynada müharibə lazımdır və onlar Rusiyanı bu müharibəyə sürükləməyə çalışırlar".

Qəzet ABŞ və NATO-nun mövqeyini əlverişli adlandırır, çünki onların vətəndaşları döyüşlərdən əziyyət çəkməyəcək. Lakin nəşr hipotetik düşmənçilik halında polşalıların da müharibəyə cəlb olunacağını istisna etmir. Eyni zamanda, qəzet qohum xalqları oyuna salmaq cəhdlərini xüsusi vurğulayır: “Həqiqətən şeytani plan ümumi dini, mədəni və böyük ölçüdə etnik köklərə malik olan rus və ukrayna xalqlarının nümayəndələrinin tammiqyaslı münaqişənin tərkib hissəsi kimi bir-birini öldürəcəkləri vəziyyətin yaradılmasını nəzərdə tutur".

Qərb siyasətçiləri son aylar Rusiyanın Ukrayna ilə sərhədə qoşun topladığını iddia edirlər. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskovun qeyd etdiyi kimi, silahlı qüvvələr dövlət ərazisi daxilində hərəkət edir və bu, heç kimi təhdid etmir. Moskva vurğulayıb ki, “Rusiya təcavüzü” ilə bağlı bəyanatlar NATO-nun sərhədyanı bölgələrdə kontingentinin yaradılması üçün bəhanə kimi istifadə olunur.

V.VƏLİYEV