Ermənistan: Fəlakətə aparan yolda – ANALİZ

Qarabağ ermənilərinin çoxu Azərbaycanın geri qaytardığı ərazilərdə qalmaq istəmirlər

Nikol Paşinyan faktiki kapitulyasiya aktının imzalanması barədə vətəndaşlara sosial şəbəkədəki səhifəsi vasitəsilə məlumat verib. Tvitter Donald Tramp üçün nədirsə, Feysbuk da Ermənistanın baş naziri üçün həmin şeyə çevrildi: xalqla əsas ünsiyyət kanalı. Bu, "məxməri inqilab" günlərindən bəri tətbiq olunur.

Paşinyan qərarını arxa cəbhədə müharibənin gedişini dəyişə biləcək döyüşə hazır qüvvələrin olmaması ilə izah etdi. Qarabağdakı müharibə beləcə sona çatdı. 26 il ərzində ermənilər özlərini qalib hesab etdilər və Qarabağa sahib olmağı milli fikir səviyyəsinə qaldırdılar. İndi insanlar milli fəlakətlə üzləşirlər, dağılmış və itirilmişlər.

Minlərlə erməni İrəvan meydanlarına toplaşaraq Paşinyanın istefasını tələb edir. Keçmiş milli kumirin reytinqləri çöküb. Parlament koalisiyası dağılır. Baş nazir, yalnız rəqiblərini birləşdirə bilmədiyi üçün, yalnız ətalətlə hakimiyyətdə qalır. Dünənki tərəfdarları Paşinyanı xəyanətdə və yalanda günahlandırırlar. Ancaq hərbi uğursuzluq bir çox cəhətdən mövcud siyasət kursunun təbii nəticəsi idi və bu yaxınlarda siyasətçilərdən və kütlələrdən geniş dəstək aldı.

Tipik inqilab

Hekayə 2015-ci ilə, Ermənistanın keçmiş prezidenti Serj Sarkisyanın konstitusiya islahatı aparmağa və hakimiyyətdə qalmağa qərar verməsinə qədər davam etdi. Prezidentin səlahiyyətləri kəskin şəkildə məhdudlaşdırıldı və həqiqi hakimiyyət hökumətin təyin edəcəyi parlamentə verildi. Sarkisyan özü 2018-ci ildə prezidentlikdən baş nazirə keçəcəkdi. Parlament çoxluğuna sahib olan Respublika Partiyasına güvənirdi. Sadiq deputatlar hökumət başçısı vəzifəsinə yeni -köhnə liderin namizədliyini təsdiqləyəndə vəziyyət nəzarətdən çıxdı. Ölkə "Bir addım atın, Serji rədd edin" şüarı altında kütləvi iğtişaşlara qərq oldu. Etirazçıların lideri keçmiş jurnalist və Yelk parlament fraksiyasının rəhbəri Nikol Paşinyan idi.

Etirazların təzyiqi altında Sarkisyan 6 gün sonra istefa etdi. Və "inqilabın lideri" müvəqqəti baş nazir oldu. Paşinyanın hakimiyyətə gəlməsini erməni gəncləri, dövlət işçiləri dəstəklədi, təhlükəsizlik qüvvələrindən hətta rəğbət var idi. Bir çox ermənilər hökumətin korrupsiya və klanbazlığını, iqtisadi durğunluğu, yoxsulluğu və digər sosial problemlərini aradan qaldırmaq üçün ümidlərini yeni liderin adına bağladılar. Paşinyana inam səviyyəsi çox yüksək idi.

Hadisələr postsovet məkanında "rəngli inqilablar" ssenariləri üçün olduqca ənənəvi olaraq inkişaf edirdi. İqtidara gələn, cəmiyyətin maraqlarını təmsil edən və cəmiyyətin bu və ya digər hissəsi qarşısında məsuliyyət daşıyan bir siyasi partiya və ya koalisiya deyildi. Məşhur və xarizmatik bir siyasətçi böyük bir "qabaqcıl" tamaşaçı dəstəyi ilə gəldi. Və bir siyasi qüvvə qurulmağa başladı. Paşinyan “Mənim addımım” siyasi ittifaqını qurdu. Növbəti seçkilərdə bu birlik səslərin 70,45%-ni alaraq böyük bir qələbə qazandı. Bundan sonra Paşinyan müvəqqəti statusundan qurtuldu və həqiqi baş nazir yerini aldı.

Paşinyan inqilabi bir mühitdə hakimiyyətə gəlsə də, sürətli və köklü dəyişikliklər ümidləri gerçəkləşmədi. Yeni baş nazir struktur islahatlarına tələsmədi, ancaq diqqətini kadr siyasəti və parlaq ictimai fəaliyyətlərə yönəltdi. Paşinyanın səyləri şəxsi gücünü gücləndirmək və populyarlığı qorumaq məqsədi daşıyırdı.

Korrupsiyanın kökünü kəsmək, köhnə elitaya qarşı mübarizə aparmaq üçün gəldi. Paşinyan baş nazir vəzifəsinə başladıqdan sonra ilk 3 ayda keçmiş yüksək rütbəli məmurlar və hərbçilərin həbs dalğası yaşandı. Rusiya ilə sıx əlaqədə olan keçmiş prezident Robert Köçəryana qarşı məşhur bir məhkəmə prosesi başladı.

2020-ci ildə, 2015-ci ildə konstitusiya islahatından əvvəl təyin olunmuş Konstitusiya Məhkəməsi sədrinin və üzvlərinin səlahiyyətlərinə xitam verilməsini nəzərdə tutan Əsas Qanuna dəyişiklik edilməsi üçün bir referendum planlaşdırıldı. Ancaq referendum ölkədə tətbiq olunan fövqəladə vəziyyət səbəbindən baş tutmadı. Və tezliklə Ermənistan parlamenti ona referendumu ləğv etmək və konstitusiyanı müstəqil şəkildə dəyişdirmək hüququ verən bir qanun qəbul etdi.

Paşinyana qarşı statistika

Tənqidçilər yeni baş nazirin əvvəlki nazirləri effektiv şəkildə əvəz edə biləcəyi güclü və səlahiyyətli bir komandaya sahib olmadığını qeyd etdilər. Bu fakt tez-tez kadr dəyişikliyi ilə əlaqələndirildi. Belə görünürdü ki, Paşinyan təyinatları menecerlərin yüksək səriştəsinə deyil, yalnız şansa güvənirdi.

Bu, sosial-iqtisadi islahatların həyata keçirilməsində öz əksini tapdı. Paşinyan yoxsulluğun aradan qaldırılması, əmək haqlarının artırılması və yeni iş yerləri açılması üçün hazırlanmış "iqtisadi inqilabın" başlanğıcını elan etdi. Yeni liderin ritorikasının vacib bir hissəsi Ermənistan iqtisadiyyatının aqrar xarakterinin aradan qaldırılması, sənayeləşmə və sənayedə yeni iş yerlərinin açılması idi. Ancaq 2 ildə ölkənin ya vaxtı olmadı, ya da sənayeləşmə yolunu tuta bilmədi. Doktrinada ayrıca iş üçün təşviq, birbaşa xarici investisiyaların cəlb edilməsi və ixracatın artırılması da yer alırdı. Ancaq bütün bu planların spesifikliyi yox idi.

Paşinyan tərəfdarları ÜDM artımına işarə etdilər: 2019-cu ildə 7,5% artdı ki, bu da MDB-də rekord göstəricidir. Ancaq ölkə Paşinyan gəlməmişdən əvvəl oxşar templə inkişaf edirdi. Əlverişli statistika sürətli sənayeləşmənin nəticəsi deyildi, əksinə işin bir hissəsinin "kölgədən çıxmasını" əks etdirirdi. Bu istiqamətdə rəhbərlik həqiqətən vergi islahatı yolu ilə uğur qazanmağı bacardı. Paşinyan və parlamentdəki tərəfdarları mütərəqqi vergi şkalasını düz tərəzi ilə əvəz etdilər. Bundan sonra gəlirlərindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlar, 2023-cü ildən etibarən 20%-ə endirilməsi gözlənilən gəlir vergisinin 23%-ni ödəməlidirlər. Vergi gəlirləri artmağa başladı, 2019-cu ildə 2018-ci illə müqayisədə 20% artdı.

İqtisadiyyatdan başqa Paşinyan demoqrafiya ilə bağlı narahatlıq nümayiş etdirdi. Kütləvi işsizlik İrəvana və qonşu ölkələrə davamlı miqrasiyaya səbəb oldu. Dövlət insanları itirirdi. Feysbuk səhifəsində Paşinyan, Ermənistandakı inqilabdan sonra nikahların sayının artmağa başladığını, boşanmaların az olduğunu və doğum nisbətinin artdığını qeyd etdi. Bununla belə, statistik göstəricilər 2019-cu ildə doğum nisbətinin 2018-ci ilə nisbətən 1,2% azaldığını göstərdi.

Hətta statistika da baş nazirin populizminə müqavimət göstərdi. Politoloq və şərqşünas Mixail Magid deyir: "Bütün rəngli inqilabların problemi, bunların köklü ictimai dəyişikliklərlə müşayiət olunmamasıdır. Aşağı sosial təbəqələrin azadlığı və ictimai şüurun transformasiyası yoxdur".

Müharibəyə hazır deyildilər

Birinci Qarabağ müharibəsində qazanılan qələbə, 1991-ci ildən sonra yaranan Ermənistan dövlətinin müasir milli kimliyinin formalaşmasında mərkəzi mövzu oldu. Bununla, Türkiyədəki erməni qırğını ilə bağlı erməni cəmiyyətində hələ də davam edən faciəvi xatirələri kompensasiya etdi.

Ermənistan tarixinə dair məktəb dərsliklərində vətənpərvərlik ideologiyası üstünlük təşkil etdi. Erməni xalqının zəngin tarixi və mədəniyyəti ilə ən qədimlərindən biri olduğu fikri daim aparıcı oldu. Və Qarabağ bir növ qədim tarixə malik dini mərkəzləri olan Məkkə kimi təsvir edildi. Azərbaycanla müharibədəki qələbə yalnız tarixi torpaqların qaytarılması və tarixi ədalətin bərpası kimi deyil, həm də milli azadlıq tarixi kimi təqdim edildi. Bu, xalqın özünüdərkində və respublikadakı bütün sosial mühitdə iz buraxdı. Qarabağın saxlanılması heç bir siyasətçinin etiraz etməyə cəsarət etmədiyi bir doqma oldu.

Korrupsiya mövzusunun belə hərbi-vətənpərvərlik cəhəti var idi. Paşinyan Sarkisyana korrupsiyaya görə hücum edəndə, ölkənin müdafiəsini sarsıtdığını iddia etdi. “Tənqidlər Ermənistanın 2016-cı il aprel döyüşləri zamanı özünü yaxşı aparmadığına əsaslandı”- Qafqaz Problemləri və Regional Təhlükəsizlik Mərkəzinin baş tədqiqatçısı Vadim Muxanov deyir. O, hesab edir ki, bu hadisələr Qarabağ istehkamlarının Azərbaycan üçün əlçatmaz olduğu haqda əsas erməni mifinə zərbə oldu.

Paşinyanın hakimiyyətə gəlməsinə böyük ölçüdə vətənpərvər və militarist mövqelərdən hakimiyyəti tənqid etməsi kömək etdi. Əvvəlki rejimin səhvlərini düzəldə bilən və erməni xalqının qabiliyyətlərinə olan inamını bərpa edə biləcək bir lider imici yaratmağa çalışdı. Bu, ermənilərin əksəriyyətinin vətənpərvərlik hisslərinə hörmət idi və diasporla qarşılıqlı əlaqə üçün vacib idi. Baş nazir gələcəkdə Qarabağı Ermənistanın bir hissəsi kimi gördüyünü söylədi.

Paşinyana yaxın hərbi ekspertlərdən heç biri Azərbaycanla genişmiqyaslı müharibə olacağını proqnozlaşdırmırdı. 2016-cı ilin dördgünlük müharibəsi kimi kiçik toqquşmalar oldu, amma bundan artıq nəsə baş vermədi. Xalqda olduğu kimi, Paşinyanın ətrafında da xoşbəxt əhval-ruhiyyə üstünlük təşkil edirdi. Uzun müddətdir baş nazirin səlahiyyətli bir hərbi müşaviri belə yox idi. Vadim Muxanov deyir: “Bu vəzifəyə hər zaman müxtəlif insanlar təyin edildi. Və yalnız müharibə ərəfəsində Vaqarşak Harutyunyan təyin edildi".

Hüquq-mühafizə orqanlarında personal sıçrayışı başladı. 2020-ci ildə Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru Eduard Martirosyan, Polis rəisi Arman Sarkisyan və ölkənin Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Artak Davtyan heç bir izahat verilmədən vəzifəsindən azad edildi. Sərhəd qoşunlarının komandiri polkovnik Vaqinak Sarkisyan və Milli Təhlükəsizlik Şurasının əks-kəşfiyyat şöbəsinin rəisi general Ovannes Karumyan da vəzifələrini itirdilər. Ermənistanda çoxları üçün bu tamamilə sürpriz oldu. Bəlkə də, hərbi ekspert İqor Korotçenkonun da qeyd etdiyi kimi, bu rəhbərlərin vəzifələrindən uzaqlaşdırılmasının səbəbi onların Rusiya xüsusi xidmət orqanları ilə sıx təmaslarda olmasıdır.

Məğlubiyyətdən sonra Müdafiə Nazirliyinin hərbi nəzarət xidmətinin keçmiş rəhbəri Movses Hakobyan respublika hakimiyyətini münaqişə ərəfəsində ordunun düşünülməmiş optimallaşdırması ilə məşğul olmaqda ittiham etdi. Bu çərçivədə 5 artilleriya polku ixtisar edildi. Bundan əlavə, pula qənaət etmək üçün bəzi rotalar azaldıldı, bəzi komandalarda döyüşçülərin sayı 11-dən 9-a endirildi. Lakin Ermənistan Müdafiə Nazirliyi bu məlumatları təkzib etməyə tələsdi və ölkənin təhlükəsizliyi ilə bağlı gizli məlumatların açıqlanmasına görə cinayət məsuliyyətinə işarə etdi.

Paşinyan korrupsioner məmurların büdcəyə qaytarılmış vəsaitinin ordunun ehtiyaclarına gedəcəyini söylədi. Ancaq müdafiə büdcəsi kiçik olaraq qaldı. 2020-ci ildə hərbi büdcə, demək olar ki, 1 il əvvəl olduğu kimi, 625 milyon dollar idi. Hakopyan, həmçinin, Paşinyan hökuməti dövründə edilən bəzi hərbi satınalmaları tənqid etdi. Məsələn, 2019-cu ildə, gücünə görə Azərbaycan MiG-29-larından üstün, lakin Qarabağ ərazisindəki müharibə üçün lazımsız olan və istifadə edilməyən 4 bahalı Su-30SM alındı. Mövcud büdcədə hava hücumundan müdafiə sistemlərinin modernləşdirilməsi, daha səmərəli zenit sistemlərinin alınması üçün də vəsait çatışmırdı. Müharibə dövründə pilotsuz təyyarələrin istifadəsi Azərbaycana səma üzərində qəti üstünlük verdi. Ermənistanda döyüş dronları yox idi. Hərbi ekspert Boris Rojinin sözlərinə görə, yalnız 2016-cı ilin aprelindəki qarşıdurmaların dərsləri deyil, son illərdəki digər münaqişələrin təcrübəsi də nəzərə alınmadı.

Problemlər təkcə ordunun texniki təchizatı ilə əlaqələndirilməyib. Bir çoxları müharibənin əvvəlində elan edilən ümumi səfərbərliyə, əslində, yuxarıdan əngəl edildiyini qeyd etdilər. Cəbhəyə getmək üçün Ermənistana gələn diaspora nümayəndələri dayandırıldı. Bir çox erməni ordu bölməsi yerləşmə yerlərini tərk etmədi. Eyni zamanda, hökumət vətənpərvərlik kampaniyalarına enerji sərf etməyə davam etdi. Beləliklə, Paşinyanın həyat yoldaşı Anna Hakobyan və digər 13 qadının 45 günlük hərbi təlim keçərək Dağlıq Qarabağda döyüşməyə gedəcəyi açıqlandı. Ancaq müharibə Paşinyanın qohumları hərbi sıralardakı yerini tutmadan bitdi.

Bu gün çox şey Paşinyanın hərbi əməliyyatlara hazırlaşmadığını söyləyir. "Bəlkə də hərbi müstəvidəki status-kvo onu qane edirdi"- Vadim Muxanov deyir.

Nikol, çıx get!

Müharibədəki itki Paşinyanın reytinqini aşağı saldı. Adı əbədi olaraq hərbi məğlubiyyətlə əlaqələndiriləcəkdir. Baş nazirin əvvəlki populyarlığını bərpa edə biləcəyi ehtimalı yoxdur. Onu dəstəkləyən koalisiya dağılır. Səkkiz nazir artıq vəzifələrindən ayrılıb. Məyusluq İrəvan küçələrinə tökülüb.

Baş nazirə qarşı yalnız Ermənistan sakinləri deyil, bəlkə də hökumət üçün ən böyük təhlükə Qarabağdan olan qaçqınlardır. Qarabağ ermənilərinin çoxu Azərbaycanın geri qaytardığı ərazilərdə qalmaq istəmirlər. İnsanlar evlərinə od vurub gedirlər. Noyabrın əvvəlində Ermənistan xarici işlər naziri Zohrab Mnatsakanyan ölkəyə artıq 50 mindən çox Qarabağ qaçqınının gəldiyini söylədi. Bu, tanınmamış respublikanın ümumi əhalisinin təxminən 1/3-i təşkil edir.

Müharibə zamanı Ermənistan hakimiyyəti qaçqınlara kömək etmək üçün özlərini çox narahat etmədilər. Ən yaxşı halda onlara ev tapmaqda kömək etdilər. Və yaşayış və yemək xərcləri, bir qayda olaraq, ya qaçqınların özlərinə, ya da onları sığınan otel və ya sanatoriya sahiblərinin çiyinlərinə düşdü. Ancaq indi fors-major vəziyyət qalıcı bir sosial problemə çevrilə bilər.

Yaxın gələcəkdə Ermənistan ərazisinə qaçqın axını yalnız artacaqdır. Bu, onsuz da ciddi hərbi zərbələr yaşayan Ermənistan iqtisadiyyatı üçün ciddi bir problem yaradacaqdır. Əlavə sosial yük büdcənin üzərinə düşəcək. Qaçqınların yalnız köçürülməsi deyil, həm də Paşinyanın vəd etdiyi lazımi humanitar yardım, geyim, qida, ödənişləri təmin etməsi lazımdır. İşgüzar və qonaqpərvər erməni cəmiyyəti dövlətin iştirakı olmadan uzun müddət onlara dəstək ola bilməyəcəkdir.

Əmək bazarında əlavə çətinliklər yaranacaqdır. Qaçqınlar üçün kifayət qədər iş yoxdur. Onların az miqdarda əmək haqqı almaq üçün ixtisassız iş görməyə hazır olmaları ölkədə onsuz da az olan maaşları aşağı sala bilər.

Sosial-iqtisadi problemlər onsuz da kəskin olan siyasi böhranı daha da dərinləşdirəcəkdir. Hərbi məğlubiyyət, kütləvi narazılıq və Paşinyanın reytinqlərinin çökməsi müxalifət qüvvələrinə güclü təkan verdi. Son vaxtlara qədər inqilabın lideri o qədər geniş dəstək almışdı ki, az adam onun gedişinə açıq şəkildə qarşı çıxmağa cürət edirdi. İndi demək olar ki, dünənki bütü tənqid etməyən siyasətçi qalmayıb.

Bu gün küçələrdə ən köhnə nasist partiya "Daşnaksütyun" və qərbyönümlü parlament partiyası "Maariflənən Ermənistan" əsas rol oynayır. Paşinyanın dəstəklədiyi millətçi hisslər yalnız müharibədəki məğlubiyyətdən sonra gücləndi. Revanşist duyğular kompleksi formalaşır. Radikal millətçilərin gəlişi xarici siyasətdə kəskin dəyişiklik demək ola bilər. Ancaq Rusiya ilə olan fasilə Ermənistanı son müttəfiqsiz qoyacaq. Ölkə Türk hərbi bloku ilə üz-üzə olacaq. Cəmiyyət də bunu yaxşı bilir.

Müxalifətin digər bir hissəsi- "Məxməri inqilab" tərəfindən hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmış Rusiyapərəst müxalifət də qisas almağa çalışır. Ancaq bu, populyarlığının tez bir zamanda qayıdacağı anlamına gəlmir. Paşinyandakı məyusluq Ermənistanın keçmiş elitasının xoşuna gəlmir. Bu blokda kifayət qədər yeni populyar siyasətçi yoxdur.

Bütün bu ziddiyyətlər üzərində tarazlaşan Paşinyan hələ də hakimiyyətdə qalır.

Elizaveta Smirnova

“Expert” jurnalı 48-ci nömrə (1186)

Tərcümə: Elçin Bayramlı