Rəsmi Moskvanın Qəbələ RLS-in icarə müddətinin ömrünün daha 13 il uzatmaq istəyi, eyni zamanda stansiyanı bir az da modernləşdirmək niyyəti, Azərbaycanla Rusiya arasında davam edən danışıqlar prosesi ABŞ-ın narahatlığına səbəb olub. Bir sözlə, Azərbaycan yenidən Rusiya və Birləşmiş Ştatlar arasında davam edən geostrateji çəkişmənin mərkəzindədir.
ABŞ əvvəlcə stansiyanın icarə müddətinin artırılması planlarından və məsələ ilə bağlı Azərbaycanla danışıqlara başlamasından narahat deyildi. Hətta stansiyanın Rusiya ilə birgə işlədilməsi təşəbbüsünə ABŞ o qədər də ciddi yanaşmamışdı. Rusiya tərəfindən danışıqların gedişində yeni şərtlərin irəli sürülməsi vəziyyəti dəyişib. Rusiyanın Azərbaycan tərəfinə Qəbələ RLS-ini söküb, yerində daha müasir, geniş imkanlara malik stansiya quraşdırmaq təklifi ABŞ-da ağıllı-başlı narahatlıq yaradıb.
Rəsmi Pentaqon dərk edib ki, Rusiya Qəbələ RLS-ni söküb, yerində yenisini quraşdırmaqla Birləşmiş Ştatlarla Avropada raketdən müdafiə sistemi elementlərini yerləşdirməsini balanslaşdırmağa çalışır. Hətta ötən ilin dekabrında prezident Dmitri Medvedev ABŞ-ın raketdən müdafiə sistemlərinə qarşı sərt bəyanatla çıxış etmişdi. Daha sonra Rusiya Müdafiə Nazirliyi elan etmişdi ki, Azərbaycan ərazisindəki Qəbələ RLS də daxil olmaqla bir sıra radiolokasiya sistemləri və ballistik raketlər Amerikanın planlarını neytrallaşdırmaq üçün səfərbər olunacaq.
Azərbaycan tərəfi Qəbələ RLS-in icarəsi üçün nə qədər məbləğ tələb etməlidir?
Hərbi analitik İldırım Məmmədovun sözlərinə görə, bu rəqəm olduqca aşağı məbləğdir: "Necə olur ki, Rusiya eynitipli stansiya üçün Ukraynaya 21 milyon, Azərbaycana isə 7 milyon manat ödəyir. Burada əsas məsələ Rusiyanın yanaşma tərzindəki ikili standartlardır. Yəni Rusiya heç bir təhlükəsi olmayan Slavyan ölkəsinə lazım olan dəyəri verə bilir, lakin Cənubda əhəmiyyətli və strateji dəyər daşıyan dövlətə eyni dəyəri vermir. Qəbələ RLS-in ölkəmizə və xalqımıza vurduğu ziyandan danışmağa başlasaq bitirmək çətin olar. Bu stansiya ağacların yarpaqlarına belə mənfi təsir edir. Digər tərəfdən isə dünyaya gələn şikəst uşaqlar, qan xəstəlikləri, xərçəng xəstəliklərinin sayının artması və bir sıra digər bu cür fəsadlar hər biri Qəbələ RLS-in nəticələridir. Bütün bu zərərləri pul ilə ölçsək 7 milyon da, elə 15 milyon da cüzi rəqəmdir. Yəni 15 milyon maddi zərərin bir qismini qarşılaya bilər, amma mənəvi zərəri əsla!"
Rusiyalı ekspertlər də Qəbələ RLS-in mövcudluğu barədə fikirlər, təkliflər söyləməkdədirlər. Siyasi şərhçi Andrey Rayevski deyib ki, Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasının sürətləndirilməsi üçün RLS-lə bağlı danışıqlardan istifadə edə bilər: "Azərbaycan bu məsələdə sərtlik göstərə bilər. Bu RLS İrandan, Pakistandan və Hindistandan ballistik raketlərin mümkün buraxılışı haqqında xəbərdarlıq məqsədilə Rusiya üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də Bakı cəsarətlə icarə haqqını 140 milyon dollara qədər artıra bilər".
Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycan "Baykonur" kosmodromunun icarə haqqını ildə 115 milyon dollar səviyyəsinə qədər qaldıran Qazaxıstandan nümunə götürə bilər: "Bütün əlavə xərcləri nəzərə alaraq Rusiya hər il öz dövlət büdcəsindən "Baykonur"a 315 milyon dollar vəsait ayırır. Bu, hətta Rusiya kimi elə də yoxsul olmayan ölkə üçün böyük məbləğdir. Buna görə də Azərbaycan məsələni qəti şəkildə qoymalıdır: ya biz Rusiya üçün Qəbələ RLS-in icarə qiymətini 10 dəfə artırırıq, ya da Moskva bizə Qarabağ məsələsini həll etməkdə kömək edir, o zaman icarə haqqı əvvəlki səviyyədə qalır və ya hətta aşağı düşür".
Qəbələ RLS-lə icarə müddətinin uzadılması və modernləşməsi ideyası kimə məxsusdur?
Qəbələ RLS-lə icarə müddətinin ömrünün 2025-ci ilədək uzatmaq və stansiyanı modernləşdirməklə bağlı ideyanın Rusiyanın hazırkı baş nazirinə məxsusluğu şübhə doğurmur. Çünki stansiya Moskvanın tək Azərbaycanda yox, böyük bir regionda "gözü" sayılır. Dünyada və bölgədə yaşanan siyasi təlatümlər fonunda, Qarabağ bölgəsində atəşkəs təhlükəsinin artdığı dönəmdə, Xəzər hövzəsi uğrunda Qərblə Rusiya arasında çarpışmanın həlledici mərhələyə girdiyi bir vaxtda şimal qonşumuzun bu "gözdən" elə-belə vaz keçəcəyi, mümkün bütün güzəştlərə gedəcəyi ehtimalı daha inandırıcı görünür.
Birləşmiş Ştatlar isə Azərbaycanı bu sövdələşmədən çəkindirmək üçün hərəkətə keçib. Ötən il dekabrın 20-də ABŞ müdafiə nazirinin kəşfiyyat məsələləri üzrə müavini Maykl Vikkers Bakıda oldu və ehtimal edilirdi ki, onun səfərinin əsas məqsədlərindən biri də Qəbələ RLS-ə dair danışıqların detallarını, Rusiyanın stansiya ilə bağlı yeni planlarını öyrənmək olub. Bu həftə isə ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasya işləri üzrə köməkçisinin müavini Erik Rubin Bakıya səfər edəcək. "Regnum" agentliyi xəbər verir ki, səfərin məqsədi Qəbələ RLS-in sonrakı taleyinə dair müzakirələr aparmaqdır.
Amerika tərəfi stansiyanın icarə müddətinin uzadılmayacağı təqdirdə onun idarə edilməsi üçün Bakıya köməyini təklif edir. Ehtimala görə, Vaşinqton stansiyanın Rusiyaya verilməyəcəyi təqdirdə onun modernləşdirilməsinə hazırdır. Stansiyanın ABŞ-ın nəzarətinə keçməsi strateji əhəmiyyətli bölgədə, İranın qonşuluğunda Vaşinqtona ciddi üstünlük vəd edərdi.
Azərbaycan tərəfi bu mürəkkəb situasiyada Qəbələ RLS-ni Rusiyaya icarəyə verilməsində tələsməməyi qərara alıb. Dekabrın 30-da prezident İlham Əliyev stansiyaya dair Rusiya ilə danışıqlar aparan işçi qrupunun tərkibini təsdiqləyib. Qrupa müdafiə naziri və digər bir sıra dövlət qurumlarının rəhbərləri daxildir. Rusiya danışıqların ən uzağı yanvarda yekunlaşmasını gözləyirdi, ancaq görünən odur ki, danışıqlar hələ uzanacaq. Azərbaycan Qəbələ RLS məsələsindən dünyanın iki böyük dövləti qarşısında öz maraqlarını təmin etmək üçün maksimum faydalanmağın yollarını axtarır.
Qəbələ RLS və onun əhəmiyyəti
Azərbaycanda Qəbələ rayonunda fəaliyyət göstərən \"Dəryal\" tipli stasionar radiolokasiya stansiyasıdır.
SSRİ-nin Raketdən Müdafiə Kompleksinin 8 əsas stansiyalarından biri olmuşdur. İstismara 1985-ci ildə verilib.
Texniki parametrlərinə görə dünyada analoqu yoxdur, 6000 km radiusdakı məsafəni nəzarətdə saxlamağa qadirdir, bu isə İran, Türkiyə, Hindistan daxil olmaqla Yaxın Şərqi bütövlükdə, həmçinin Hind Okeanı və Avstraliya qitəsinin müəyyən bir qismini izləmək imkanı verir. Stansiya həmçinin bu ərazilərdən atılmış orta məsafəli, nüvə başlıqlı raketlərin ilk atış anından etibarən onların taraektoriyasını müəyyən edə bilir.
Stansiya SSRİ dağıldıqdan sonra Azərbaycanın mülkiyyətinə çevrilib. Hazırda Rusiya tərəfindən 2012-ci ilə kimi il ərzində 7 mln. dollar ödəməklə icarəyə verilib. Müqaviləyə əsasən 1000 Rusiya hərbiçisi ilə yanaşı burada təlim keçən Azərbaycan mütəxəssisləri də fəaliyyət göstərir. Ümumilikdə stansiyada 2000 nəfər fəaliyyət göstərə bilər
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB