Mərkəzi Asiya İttifaqı yaradılacaqmı? – AKTUAL SUAL

Region ölkələri ikitərəfli əlaqələrə daha çox üstünlük verirlər

Bu ilin payızında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Qazaxıstana dövlət səfəri gözlənilir. İki ölkə liderləri arasında aparılan danışıqların gündəliyinə ticarət-iqtisadi və enerji sahələrində əvvəllər əldə edilmiş razılaşmaların ən yüksək səviyyədə həyata keçirilməsi, müttəfiqlik münasibətlərinin və inteqrasiya əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi məsələləri daxildir. Moskva və Astana 2013-cü ildə 21-ci əsrdə mehriban qonşuluq və müttəfiqlik haqqında müqavilə imzalayıblar. Qazaxıstan Qırğızıstan, Azərbaycan, Özbəkistan və Tacikistanla da analoji sazişlər imzalayıb.

Qazaxıstan və Tacikistan, eləcə də Azərbaycan və Özbəkistan keçən həftə müttəfiqlik sazişləri bağlayaraq əlaqələri gücləndiriblər. Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev avqustun 22-23-də Düşənbəyə səfər edib və müvafiq saziş imzalayıb. Tacikistanın rəhbəri Emoməli Rəhmon bunu tarixi hadisə adlandırıb və vurğulayıb ki, “Qazaxıstan-Tacikistan münasibətlərinin flaqmanı onların ticari-iqtisadi ölçüsü olaraq qalır”.
Eyni zamanda, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Daşkəndə səfər edib və Özbəkistanla da analoji saziş imzalayıb. Bundan əvvəl Bişkek Daşkəndə oxşar təkliflə çıxış edib. Bütün sərhəd məsələləri həll edildikdən və müştərək sərhəd haqqında müvafiq saziş imzalandıqdan sonra Qırğızıstan və Tacikistana müttəfiqlik münasibətləri yaratmağa heç nə mane olmayacaq.

Beləliklə, ekspertlər qeyd edirlər ki, Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlıq vahid regional format çərçivəsində deyil, ikitərəfli formada inkişaf edəcək. Üstəlik, iki il əvvəl Çolpon-Atada təklif edilən 21-ci əsrdə Mərkəzi Asiyanın inkişafı naminə beştərəfli Dostluq, mehriban qonşuluq və əməkdaşlıq haqqında müqaviləni heç vaxt Tacikistan və Türkmənistan imzalamayıb. Avqustun 9-da Astanada, Tacikistan və Türkmənistanda keçirilən Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının VI Məşvərət Görüşündə bu sənədi imzalayacağı gözlənilirdi. Bununla belə, Türkmənistan prezidenti Serdar Berdiməhəmmədov bildirib ki, o, fövqəlmilli qurumların yaradılmasına ehtiyac görmür. “Türkmənistan əvvəllər olduğu kimi, bu məşvərət görüşləri çərçivəsində əməkdaşlığı dərinləşdirmək istəmədiyini açıq şəkildə bildirərək xüsusi mövqe tutur. Göründüyü kimi, Tacikistan üçün sazişin müddəaları onun regionda inteqrasiyanı inkişaf etdirmək baxışına uyğun gəlmir. Beləliklə, aydın olur ki, çoxtərəfli formatda razılığa gəlmək son dərəcə çətindir”, – Qazaxıstan-Alman Universitetinin professoru Rüstəm Burnaşev bildirib.

Ekspertin sözlərinə görə, bu problemi vaxtilə Özbəkistanın keçmiş prezidenti İslam Kərimov çoxtərəfli razılaşmalardan uzaqlaşdıraraq qaldırıb. O, belə müqavilələrin həddən artıq çox öhdəliklər qoyduğunu və səmərəsiz olduğunu qeyd edirdi. Çünki bu müqavilələrdə qərarlar qəbul olunmadığını müdafiə edib. Bu, onların məcburi olmaması və əslində müttəfiqlik münasibətlərini möhkəmləndirməməsi ilə bağlıdır.
Özbəkistanın təcrübəsi göstərdi ki, ikitərəfli sazişlər daha effektivdir, çünki ölkələr üçüncü tərəfləri cəlb etmədən ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində öz maraqlarını razılaşdırırlar. İndi biz məhz bu mənzərəni görürük: çoxtərəfli proses dalana dirənib, yeni ideyalar və ya irəliləyişlər yoxdur. Altı Məşvərət Görüşünə baxmayaraq, heç bir ciddi dəyişiklik baş verməyib. Yeganə istisna bu prosesə start verən ilk görüşdür. Hazırda ikitərəfli münasibətlər üçün praktiki məsələlər və əməkdaşlıq haqqında siyasi bəyannamənin daxil olduğu zəmin yaradılır. Məsələn, Qazaxıstan sazişləri problemli olmadığı üçün sərhəd məsələlərini həll etmir. Qırğızıstan-Özbəkistan münasibətlərində həll və fiksasiya tələb edən sərhəd problemləri var. Belə hallarda hər iki ölkənin ehtiyaclarına xüsusi həssaslıq var. İkitərəfli formatlar effektivdir, çünki onlar hər bir işin xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Təbii ki, logistika, enerji kimi ümumi məsələlər var, lakin onların həyata keçirilməsi həm də fərdi yanaşma tələb edir. Bu halda çoxtərəfli format heç də həmişə effektiv olmur.

Bu gün Özbəkistan və Azərbaycan birliyi diqqət mərkəzindədir. Bakı son vaxtlar Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ikitərəfli əlaqələri inkişaf etdirir və üstəlik, Prezident İlham Əliyev regional sammitlərdə getdikcə daha çox iştirak edir. Bu ölkələr arasında əməkdaşlıq təkcə logistika layihələri ilə məhdudlaşmır, həm də qarşılıqlı investisiyalar və tekstil sənayesi və yaşıl enerji sahəsində birgə layihələrin yaradılmasını əhatə edir.
Orta Asiya ölkələri ilə də müttəfiqlik münasibətləri olan, müxtəlif sahələri, o cümlədən enerji və logistikanı əhatə edən Rusiyaya gəlincə, bu münasibətlərin regional layihəyə necə uyğunlaşması sual altında qalır. 2004-cü ildə Rusiyanın Mərkəzi Asiyanın regionallaşmasına daxil olmasının mövcud təcrübəsi mənfi olub. Yada salaq ki, o vaxt Rusiya artıq mövcud olan Mərkəzi Asiya Əməkdaşlıq Təşkilatına daxil olmuşdu. Amma bu model işləmədi və faktiki olaraq ləğv edildi. Regionun bəzi ölkələri Avrasiya İqtisadi Birliyinə qoşuldu. Xatırladaq ki, Mərkəzi Asiya inteqrasiyasında 90-cı illərdə və 2000-ci illərin əvvəllərində əldə edilmiş mövcud inkişaflar öz aktuallığını itirib.

Hazırda daxili regional proseslərin getdiyi C5+1 formatı təşkil edilib ki, bu da Rusiya, Çin və başqaları kimi xarici tərəfdaşları müəyyən layihələr, əsasən də ikitərəfli layihələr çərçivəsində birləşdirməyin mümkünlüyünü nəzərdə tutur. Çinin çoxtərəfli layihələri təşviq etmək cəhdləri az-çox uğurlu olsa da, hələ də Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında ikitərəfli sazişlərdən daha az effektivdir.

Mərkəzi Asiya üzrə ekspert Serdar Aytakov hesab edir ki, həm regional, həm də ikitərəfli səviyyədə operativ həllini tələb edən məsələlər var. Bu enerjidir. “Öz növbəsində enerji əməkdaşlığı nüvə və qaz komponentlərinə bölünür. Neft komponentini unutma, amma onun məsələləri ya artıq həll olunub, ya da operativ şəkildə həll olunur”, - Aytakov söhbətində bildirib.

Onun fikrincə, Rusiya və Rosatom-un maraqlı olduğu Qazaxıstanda atom elektrik stansiyasının tikintisi iki çəngəllə qarşı-qarşıyadır: bu, qazax cəmiyyətinin əsaslı razılığı ölkədə atom elektrik stansiyası və AES-i tam olaraq kimin, hansı podratçının inşa edəcəyi ilə bağlı referendumun keçirilməsidir. “Həm birinci, həm də ikinci halda Rosatom-un onsuz da yaranmaqda olan anti-nüvə hərəkatının fəalları şəklində prinsipial rəqibləri olacaq. Ona görə də prezidentlər qarşıdakı görüşdə ən azından açıq şəkildə bu mövzunu qabartmayacaqlar. Tokayev bu qərarı cəmiyyətin mülahizəsinə buraxıb və tarixi hələ müəyyən edilməmiş referendumun nəticələrinə qədər birbaşa təzyiqin təzahüründən - hətta danışıqların mövzusu kimi - qaçmağa çalışacaq”, - Aytakov hesab edir.

Ekspertin fikrincə, ən müxtəlif mövzu Qazaxıstanın şimal və şərq rayonlarının qazlaşdırılması, Rusiya qazının Özbəkistana tranzitini ehtiva edən “qaz” mövzusudur ki, o öz ehtiyaclarını yenidən nəzərdən keçirib və Rusiyadan qaz idxalını kəskin şəkildə artırmaq qərarına gəlib. Qazaxıstan ərazisindən Çinə tədarük olunan Rusiya qazının Qazaxıstan vasitəsilə tranziti hələ də aktualdır.

Elə bu günlərdə “Sibirin Gücü – 2” qaz kəmərinin tikintisinin nəzərdə tutulduğu Monqolustanın bu qaz kəmərini 2028-ci ilə qədər strateji fəaliyyət planına daxil etmədiyi barədə xəbər gəlib. Çinin “South China Morning Post” qəzetinin yazdığına görə, Monqolustan tərəfi Çin və Rusiya arasındakı qiymət mübahisələrinə bu şəkildə cavab verib və çox güman ki, ABŞ-ın ikinci dərəcəli sanksiyalarının tətbiqindən ciddi şəkildə qorxub.

Nəzərə alsaq ki, Qazaxıstanın Rusiyadakı səfiri artıq Rusiyadan Çinə tranzit kəmərinin tikintisini faktiki olaraq elan edib, Çinin Qazaxıstan ərazisindən tikintisi planlaşdırılan tranzit kəməri ilə hansı qazı əvəz etmək niyyətində olduğu hələ də qaranlıq qalır. Bu il may ayının əvvəlində Monqolustan hökumətinin yuxarıda qeyd olunan qərarından xeyli əvvəl belə tikinti üçün yol xəritəsi artıq imzalanmışdı.

V.VƏLİYEV