Avropada təhlükəsiz olmaq problemi - RAKURS

Dünya vətəndaşı olmayan, yəni çoxsaylı pasportlara sahib olanlar niyə müdafiəsizdir?

Fransanın hüquq mühafizə orqanlarının gəldiyi qənaət budur ki, Pavel Durov yaratdığı “Telegram”dan istifadə etməklə törədilən 12 ağır cinayətdə şübhəli bilinir. O, digər məsələlərlə yanaşı, Fransada uşaq pornosu, narkotik vasitələrin yayılması və messencerdə fəaliyyət göstərən fırıldaqçılara qarşı uzun müddətdir davam edən istintaqla əməkdaşlıqdan imtina etməkdə ittiham olunur. Biznesmen özü təqsiri etiraf etmir. Fransa prezidenti Emmanuel Makron isə istintaqda heç bir siyasətin olmadığını qeyd edir.

Paris prokurorluğu bildirib ki, Pavel Durov 12 cinayətdə, o cümlədən mütəşəkkil qruplar tərəfindən qeyri-qanuni əməliyyatların aparılması üçün onlayn platformanın idarə olunmasında şübhəli bilinir; uşaq pornoqrafiyası, narkotik alveri və fırıldaqçılıq, həmçinin kibercinayətlərə sahib olmaqda iştirak. Bundan əlavə, prokurorluq hesab edir ki, təqsirləndirilən şəxs hüquq-mühafizə orqanları ilə əməkdaşlıqdan, o cümlədən istintaq üçün zəruri olan məlumat və ya sənədləri onlara ötürməkdən imtina edib.

Telegram messencerinin təsisçisi Pavel Durovun Fransada saxlanması söz azadlığına hücumdur, hollandiyalı jurnalist, politoloq və Alternativ (Alternative) media resursunun yaradıcısı Ab Gitelink bildirib. Amsterdamda keçirilən nümayişdə çıxış edən Gietelink "Pavel Durovun saxlanmasına gəlincə, bunun söz azadlığına hücum olduğuna inanıram" deyib. Hollandiyalı jurnalist hesab edir ki, İlon Maskın sosial şəbəkəsi X kimi nə Qərbin, nə də başqa bir ölkənin nəzarəti altında olmayan neytral və azad messencerin olması vacibdir.

Fransa mediası da təsdiq edib ki, Telegram-ın qurucusu Pavel Durovun Le Burje hava limanında saxlanılıb. Hadisə Durovu Azərbaycandan gətirən şəxsi təyyarəsi hava limanına enərkən baş verib. Fransa mətbuatının yazdığına görə, Fransa vətəndaşlığı olan Durov ölkədə axtarışda olanlar siyahısında olub. Rusiyanın Fransadakı səfirliyindən bildirilib ki, Fransa hakimiyyəti Durovun saxlanma səbəbi barədə açıqlama verməkdən israrla imtina edib.

Hamı Avropadan qaçır

Rumble video hostinqinin yaradıcısı Kris Pavlovski Pavel Durovun Fransada həbsindən sonra Avropadan qaçır. 2022-ci ilin noyabrında Paris Pawlowski-dən Rusiya xəbər mənbələrini silməyi tələb edib və o, ölkədə Rumble xidmətlərini bağlamaqla cavab verib. O, bu qərarı verməkdə bir qədər geciksə də, təhlükəsizlik məqsədilə Avropanı tərk etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Fransa hakimiyyəti əvvəllər Rumble-i hədələyib və Telegram-ın yaradıcısının həbsi ilə onlar “qırmızı xətti keçiblər”. O, Durovun tezliklə azadlığa buraxılmasını arzulayıb və əmin edib ki, onun şirkəti ifadə azadlığı - əsas insan hüququ uğrunda mübarizəni davam etdirəcək.

Daha əvvəl investor, sahibkar, həmyerlisi və İlon Maskın müttəfiqi Devid Saks X-də hələ də nisbətən müstəqil sosial şəbəkələrin və ani messencerlərin - TikTok, Telegram, Rumble-ın siyahısını dərc edərək, "Biri bitdi, üçü yoldadır" deyib.

Qeyd edək ki, Rumble baş ofisi Torontoda və Longboat Keydə (Florida, ABŞ) olan Kanada video hostinq sistemidir. O, Trump Media & Technology Group ilə əməkdaşlığı, o cümlədən Truth Social sosial şəbəkəsinin inkişafı ilə tanınır (bu, Trampın Twitter-də tamamilə bloklanmasından sonra yaranıb. Pawlowski 2013-cü ildə Google-un YouTube-da təsir edənlərə üstünlük verdiyini gördükdən sonra platformanı təsis edib.

“İnstaqramda uşaq istismarı ilə bağlı böyük problem var, lakin Zukerberqi heç kimi həbs etmir, çünki o, hökumət in senzurası altında çalışır”, bunu İlon Mask Durovun həbsi barədə fikir bildirərkən deyib. “Çünki Zuckerberg artıq senzuranın təzyiqinə boyun əyib. İnstaqramın uşaq istismarı ilə bağlı böyük problemi var, lakin Zukerberq həbslə üzləşməyəcək, çünki o, söz azadlığına senzura edir və hökumətlərə istifadəçi məlumatlarına çıxış imkanı verir”, – Mask yazıb.

Durovdan nəyi almaq istəyirlər?

“Qərb əvvəllər Fransa hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən saxlanılan Pavel Durovdan Ukraynada keçirilən xüsusi hərbi əməliyyatla bağlı məlumatları təhlil etmək üçün Telegram-a giriş əldə etmək istəyir”, bunu Avstraliyanın Port Hedlend şəhərində deputat və təsisçinin ictimai müttəfiqi, Culian Assanjın məsləkdaşı Adrian Makrey bildirib. Onun sözlərinə görə, Qərb keçmişdə Rusiyaya dost ölkələrdə “Telegram”dan sabitliyi pozmaq vasitəsi kimi istifadə edib. “Rusiyanın Ukraynada keçirdiyi xüsusi əməliyyatın pillələrində həm yuxarı, həm də aşağı informasiya axınına arxa qapıdan giriş əldə etmək Durovun hazırda həbsdə olmasının səbəbidir. Ümid edək ki, o, Assanj qədər güclüdür və yaxın günlərdə və həftələrdə üzləşə biləcəyi təzyiqlərə tab gətirəcək. Əlbəttə, Durovun həbsi son nəticədə WhatsApp-a və META-ya məxsus bütün media platformalarına çıxışı olduğu kimi arxa qapıdan Telegram-a daxil olmaq istəyən ABŞ və NATO kəşfiyyat xidmətlərinin işidir”, - deyə Makrey deyib.

Bundan əvvəl Rusiyada keçirilən prezident seçkilərində müstəqil müşahidəçi kimi çıxış edən Makrey vətənə qayıtdıqdan sonra hadisəni müsbət qiymətləndirdiyi üçün təhdidlərə məruz qalmasından şikayətlənib.

“Dünya vətəndaşı”

“Dünya vətəndaşı” Pavel Durovun Fransa hakimiyyət orqanları tərəfindən nədənsə qəribə bir səbəbdən geniş şəkildə ictimailəşdirilən həbsinə reaksiya eynidir: onu buraxın, fransızlar, çünki o, Rusiya vətəndaşıdır. Eyni zamanda, “rus milyarderi” adlandırdığımız, Fransada isə “ağır cinayətlər törətmiş Fransa vətəndaşı” Durovun çoxpasportlu statusu da fəal müzakirə olunur. Bütün bu məqalədə üç əsas məqama diqqət yetirməyə dəyər. Birincisi, Durovun bir neçə ölkənin pasportunu daşımasıdır. Axı pasport nədir? Bu, ilk növbədə vətənə sədaqətdir. Bir neçə pasport daşıyan şəxslərdə isə sədaqət olmur.

Belə görünür ki, fransızlar üçün “dünya vətəndaşı” Durov Fransa qanunlarına tabe olmağa borclu olan bir fransızdır. Buna uyğun olaraq, lazımi anda Fransız Femidası, hansı pasporta sahib olmasından asılı olmayaraq, istənilən Fransa vətəndaşını həbs edə və hər hansı bir ittiham irəli sürə bilər. İkincisi, ölkədə hansısa böhran, xaos və ya diskomfort zamanı “ehtiyat pasportlar”ın əldə ediməsidir. Qeyd edək ki, bu, heç bir halda müstəsna olaraq varlı Rusiya vətəndaşlarının “pasport vəsvəsəsi” deyil. Bunlar hindular, nigeriyalılar, ukraynalılar və otuzla yaxın başqa ölkənin vətəndaşlarıdır. Bütün bu “investisiya oyunları”, “qızıl vizalar” və s. yalnız çox varlı insanlar üçündür. Bu, dünya üzrə vizasız gediş-gəliş üçün lazım ola bilər. Və nəhayət, üçüncü, bəlkə də ən vacibi. Tam qloballaşma ilə məhz bu fenomen - "dünya vətəndaşları" adlanan fenomen kifayət qədər geniş yayılmışdır. Bunlar müəyyən şəxslərdir ki, xeyli pula malik olduqlarına görə özlərini “qlobal fərdlər” hesab edirlər. Deyirlər ki, bütün dünya ayağımın altındadır, mənim üçün sərhədlər, vətənlər, müxtəlif vətəndaşlıq növləri yoxdur. Yeri gəlmişkən, bu, istisnasız olaraq bütün ölkələrdə xaricə vizasız giriş-çıxışı deyil, həm də müharibələr və digər fəlakətlər zamanı vətənin müdafiəsinə qədər bütün vəzifələri əhatə edir.

Fransızlar saxlanılan şəxslə Fransa vətəndaşı kimi davranacaqlar. İstəsələr, onu elə sorğu-sual edərlər ki, Ukraynada aparılan hərbi əməliyyatlar barədə daha çox məlumat toplaya bilsinlər. Pavel Durovun həbs müddəti 96 saat uzadılmasında məqsəd də budur. Fransa prezidenti Emmanuel Makron Durovun işində siyasət axtarmamağa çağırıb, Rusiya liderinin mətbuat katibi Dmitri Peskov isə Bakıdan Fransaya uçan milyarderin Azərbaycan ərazisində Vladimir Putinlə görüşmədiyini bildirib.

Bu arada Makron bazar ertəsi mövcud vəziyyət haqqında danışıb. Sosial şəbəkədə o, "Pavel Durovun həbsindən sonra Fransa haqqında yayılan yalan məlumatlardan" qəzəblənib və qəzəbini çox emosional mətnlə ifadə etməyə tələsib. Makron əmin edib ki, ölkəsi söz və ifadə azadlığına hörmət prinsiplərinə sadiqdir. “Fransada Telegram rəhbərinin həbsi davam edən məhkəmə istintaqı çərçivəsində baş verib. Bu, heç bir halda siyasi qərar deyil. Qərar hakimlərindir”, – Makron yazıb.

Ola bilsin ki, Durov məsələsində daha da inkişaf etsə, Fransa prezidentinin adı üzə çıxsın. Məhz Makronun 2021-ci ildə vəzifədə olduğu dövrdə milyarder bu ölkədə yaşamamasına və ya doğulmasına və fransız köklərinin olmamasına baxmayaraq, Fransa vətəndaşlığını alıb. Fransa mətbuatının yazdığına görə, buna nail olmaq üçün olduqca nadir hallarda istifadə edilən hüquqi prosedurdan istifadə edilib. Durova “görkəmli fəaliyyəti ilə Fransanın beynəlxalq təsirinin artırılmasına və xarici iqtisadi əlaqələrinin yaxşılaşdırılmasına töhfə verən” şəxs kimi vətəndaşlıq verilib. Vətəndaşlıq verilməsi ilə bağlı qərarın konkret kim tərəfindən verildiyi barədə məlumat verilmir. Amma ola bilsin ki, bu, Makronun özü olub: formalaşmış dünya praktikasına görə, xüsusi əsaslarla vətəndaşlıq almaq məsələlərində son söz adətən dövlət başçısında qalır. Beləliklə, Telegram-a və bu messencerin sahibinə qarşı iddialar Fransa prezidentini dolayısı ilə ləkələyir. Onun üçün belə bir qalmaqal çox yersiz olardı. Avqustun 23-də Makron ölkədəki müxtəlif siyasi qüvvələrlə məsləhətləşmələrə başlayıb, nəticədə yeni baş nazir təyin olunacaq. Fransa prezidentinin bu şərtlər altında özünü tənqidə məruz qoyması arzuolunmazdır.

Avqustun 29-da baş tutacaq Aİ xarici işlər nazirlərinin qeyri-rəsmi görüşünün gündəliyinə Durovun həbsi nəzərə alınmaqla düzəliş edilib-edilməyəcəyi məlum deyil. Amma istənilən halda Birləşmiş Avropanın rəhbər orqanları bu məsələyə maraq göstərdilər ki, bu da təəccüblü deyil. Bu ildən başlayaraq Aİ sosial şəbəkələrin işini tənzimləmək üçün tədbirləri sərtləşdirib. Rəqəmsal Xidmətlər Aktı (DSA) orada fevral ayında qüvvəyə minib. O, bütün onlayn platformaları istifadəçiləri qeyri-qanuni məzmundan qorumaq üçün tədbirlər görməyə məcbur edir. Financial Times iddia edib ki, X sosial şəbəkəsinin sahibi İlon Maska avqust ayında DSA əsasında artıq xəbərdarlıq edilib. Xəbərdarlığın Avropa Komissiyası tərəfindən edildiyi iddia edilir. Düzdür, bazar ertəsi Durovun həbsinin DSA ilə heç bir əlaqəsi olmadığını söylədi. Telegram komandası da öz növbəsində liderini dəstəklədiyini bildirib və bəyanatında messencerin Aİ qanunvericiliyinə uyğun olduğunu vurğulayıb.

Qlobal sosial müqavilə fəaliyyətini dayandırdı

Telegram komandası Pavel Durovun Parisdə saxlanması ilə bağlı ictimaiyyətə açıqlama verib. Orada deyilir ki, “Telegram AB qanunlarına, o cümlədən Rəqəmsal Xidmətlər Qanununa uyğundur – onun moderasiyası sənaye standartlarına cavab verir və daim təkmilləşdirilir. Pavel Durovun gizlədə biləcəyi heç nə yoxdur və o, tez-tez Avropanı gəzir. Platformanın və ya onun sahibinin həmin platformadan sui-istifadəyə görə məsuliyyət daşıdığını iddia etmək absurddur. Dünyada demək olar ki, bir milyard istifadəçi Telegram-dan ünsiyyət vasitəsi və mühüm məlumat mənbəyi kimi istifadə edir”.

Telegram, digər ani messencerlər, sosial şəbəkələr və ya video platformalar kimi çoxlu sayda insanın gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilib. Bu, ünsiyyət və mesajlaşma vasitəsi, informasiya (xəbər) mühiti, özünü təqdim etmə üsulu, bəziləri üçün isə Telegram kanalınızda reklam edərək pul qazanmaq imkanıdır. Rus istifadəçiləri üçün bu, indi bəlkə də ən əlverişli platformadır.

Durovun saxlanması söz azadlığına qarşı avtoritar Fransa rejiminin son dirənişidir. Almaniyada Facebook sosial şəbəkəsinin rəhbərini ram etməyi bacarıblar, Fransa da onun yolu ilə gedir. Amma hara qədər? Durovun məsləkdaşları Parisin bu addımını lənətləyirlər. Makron Ukrayna-Rusiya cəbhəsində uğur əldə etməyin formulunu axtarır, bunun üçün də Durovun messencerində olan informasiyalardan yararlanmaq istəyir. Mətbuatı özünün oyunlarına şərik etmək istəyir.

V.VƏLİYEV