Putinin Azərbaycanda nə işi var? - “Əl-Cəzirə”nin EHTİMALI

Rusiya federasiyasının prezidenti Vladimir Putinin Azərbaycana artıq başa çatmış dövlət səfəri dünya mətbuatında analiz edilməkdə, müzakirə mövzusuna çevrilməkdədir. Ukrayna ilə 910 gündən artıq aparılan müharibə, xüsusən də bu ayın 6-dan Kiyevə tabe olan silahlı birləşmələrin heç kimin gözləmədiyi halda sərhədi keçərək Rusiyanın Kursk vilayətində əməliyyatlar aparması, 100-ə yaxın yaşayış məntəqəsini ələ keçirməsi fonunda dövlət başçısının xaricə - Azərbaycana səfər etməsi sıradan bir hadisə sayıla bilməz. Dünyanın siyasi analitikləri baş sındırır, Putini Bakıya gətirən səbəblər nədir ki, indiki məqamda Moskvanı tərk etsin?

“Əl-Cəzirə”nin köşə yazarı Jairar Dib yazır ki, Azərbaycanla əlaqələrin gücləndirilməsi Vladimir Putinin Transqafqaz strategiyasının mühüm elementlərindən biridir. O, Moskvanın bu regionda ən yüksək prioritet hədəflərindən ikisinin adını çəkir: Bakı ilə Tehran arasında gərginliyi azaltmaq və Vaşinqtonun maraqlarına qarşı çıxmaq.

Rusiya prezidenti Vladimir Putin bazar günü, avqustun 18-də iki günlük rəsmi dövlət səfəri üçün Azərbaycanın paytaxtı Bakıya uçub. Putin Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Zaqulba iqamətgahında ölkə prezidenti İlham Əliyevlə görüşüb, burada Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin gələcək inkişafı, strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik məsələləri, eləcə də aktual beynəlxalq və regional problemlər müzakirə olunub.

Tarixi oxşarlıq, yaxud tarix təkrarlanır

…Deversoir sıçrayışı - bu həm də Abirei-Caleb əməliyyatı adlanır. Bu, İsrail ordusunun Oktyabr müharibəsi (Yom Kippur müharibəsi) zamanı 1973-cü il oktyabrın 15-dən oktyabrın 23-dək Süveyş kanalında həyata keçirdiyi əməliyyatdır. ABŞ-ın SR-71 kəşfiyyat təyyarəsi 13 oktyabr 1973-cü ildə Misirin hava məkanına daxil olaraq, bütün döyüş cəbhəsi üzərində uçaraq İsrailə Misirin İkinci və Üçüncü Ordularının yerləşdiyi yerin dəqiq hava fotoşəkillərini əldə edir, onu Təl-Əvivə ötürməyə imkan tapır və beləliklə İsrailə qələbə gətirən Abirei-Caleb əməliyyatı başlayır.

Yom Kippur müharibəsi Misir və Suriyanın başçılığı altındakı Ərəb dövlətlərindən ibarət koalisiya ilə İsrail arasında 6–25 oktyabr 1973-cü il tarixləri arasında baş vermiş döyüşlərə verilən addır. Bəzi ədəbiyyatlarda 1973 Ərəb-İsrail müharibəsi də adlandırılır. Döyüşlər ən çox 1967-ci ildə baş vermiş "Altıgünlük müharibə" ərzində İsrail tərəfindən ələ keçirilmiş ərazilərdə, Sinay yarımadasında və Qolan təpələrində baş tutmuşdur. Müharibənin baş verməsinin əsas səbəblərindən biri də Misir prezidenti Ənvər Sadatın Süveyş kanalını yenidən açmağa cəhd etməsi olmuşdur.

Müharibə 6 oktyabr tarixində yəhudi xalqı üçün ən müqəddəs gün sayılan "Yom-Küpür günü" Ərəb koalisiyası tərəfindən İsrail mövqelərinə gözlənilən hücumla başlayıb. Misir və Suriya qoşunları gözlənilməz hücum nəticəsində atəşkəs xəttini keçərək Sinay yarımadası və Qolan təpələrinə daxil oldular. ABŞ və SSRİ müharibəni kəskin şəkildə pisləsə də, hər iki dövlət müharibə ərzində qarşı cəbhələrdə mövqe tutdular ki, bu da nüvə silahına malik iki dövləti qarşı-qarşıya qoyub.

Misir qoşunları uğurlu hücum əməliyyatı nəticəsində Sinay yarımadasına daxil olsa da, İsrail tərəfi öz qoşunlarını üç gün ərzində toplayaraq əks-hücuma keçib və hücumda olan Misir qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur edib. Suriyalıların məqsədi isə "Altıgünlük müharibə" ərzində itirilmiş Qolan təpələrini yenidən ələ keçirmək və mümkün olduqca İsrailin nəzarətində olan ərazilərə daxil olmaq idi. Lakin, müharibə başladıqdan cəmi üç gün sonra İsrail Silahlı Qüvvələrinin cavab həmləsi nəticəsində Suriya qoşunları əvvəlki mövqelərinə geri çəkilməyə məcbur olublar. İsrail Silahlı Qüvvələri rəqibi geri çəkilməyə məcbur etdikdən sonra, dördgünlük əks-hücum əməliyyatına başlayıblar və Suriya ərazisinə daxil olublar. Bir həftə ərzində İsrail artilleriyası artıq Dəməşq şəhərinin yaxınlığını atəşə tutmağa başlayır və buna görə Misir prezidenti Ənvər Sadat öz əsas müttəfiqinin ərazi bütövlüyü barədə narahat olur. O, belə düşünürdü ki, Sinay yarımadasının dərinliklərində yerləşən iki strateji dağ keçidinin ələ keçirilməsi ona müharibədən sonrakı danışıqlarda güclü mövqe tutmağa imkan verəcək. Buna baxmayaraq, İsrail Ordusu Sinay istiqamətində əks-hücuma başlayır. Onlar iki Misir ordusunun arasına keçərək, cənub və qərb istiqamətində irəlilədikdən sonra Misir ərazisinə daxil olur və Süveyş şəhərinə yaxınlaşır. Bu istiqamətdə gedən döyüşlərdə hər iki tərəf ağır itkilərə məruz qalır.

Bəli, bu sıçrayış İsrailə qələbə gətirdi - hətta bu, böyük ölçüdə mənəvi olsa belə - ona oktyabrın 6-da Misir və Suriya ordularının birgə hücumunda məğlub olduqdan sonra mövqelərini möhkəmləndirməyə imkan verdi. Münaqişənin ilkin şərtləri Misir və Suriyanın 1967-ci il Altı Günlük Müharibədən sonra İsrail tərəfindən işğal olunmuş Süveyş kanalını və Qolan təpələrini geri qaytarmaq istəyi idi.

Prezident Putin tarixi yaxşı bilir və mükəmməl başa düşür ki, Rusiyanın “arxasında” istənilən pozuntu Vaşinqton üçün “Deversoir sıçrayış”ı, Yom Kippur müharibəsi ola bilər. Amerika Xəzər regionunda öz varlığını necə qurmağı düşünür. Birləşmiş Ştatlar bölgənin enerji mənbələri, xüsusilə də mayeləşdirilmiş təbii qaz baxımından zəngin olduğuna inanır və onun yerləşməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Vaşinqton "bir daşla üç quş vurmaq" istəyir: birincisi, Putinin ambisiyalarına mane olmaq; ikincisi, Çinin “Bir kəmər, bir yol” layihəsinə zərbə vurmaq; üçüncüsü, Bakını öz andlı düşməni Tehrana qarşı qoymaq.

Putinin Azərbaycana səfəri iki qonşu dövlətin başçıları arasında tipik görüş kimi görünə bilər. Lakin bu xüsusi səfəri adi kimi təsnif etmək olmaz. Bu, Vladimir Putinin son altı ildə Bakıya ilk səfəridir. Onun Azərbaycana sonuncu səfəri 2018-ci ilin sentyabrında olub. İki ölkə arasında münasibətlər kifayət qədər gərgin olub, çünki Bakı uzun müddətdir ki, Moskvanı Qarabağ münaqişəsində Ermənistanın tərəfində olmaqda ittiham edib. Yüz ildən artıq davam edən müharibə 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın qələbəsi ilə başa çatıb. Söhbət iki ölkə arasında imzalanmış tərəfdaşlıq və ya sazişlərdən deyil, səfərin özündən və onun hər iki səviyyədə oxunmasından gedir: həm siyasi, həm də strateji. Putinin səfəri Rusiyanın İrəvanın keçmiş Sovet İttifaqının təsir dairəsindəki ölkələrdən uzaqlaşdığını hiss etdiyi bir vaxta təsadüf edir. Qafqaz ölkələri Rusiya Federasiyasının “arxa bağçası”dır, ona görə də Moskvanın Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyat (XHƏ) keçirdiyi bir vaxtda xoşagəlməz “sürprizlərlə” qarşılaşmamaq üçün Putin bütün boşluqları bağlamalıdır.

İrəvan hesab edir ki, Moskva Qarabağı Bakıya “təslim edib” və ona görə də Ermənistan siyasi vektoru Qərbin xeyrinə dəyişmək qərarına gəlib, “Qartal tərəfdaşı 2024” birgə erməni-amerikan təlimləri keçirməklə Rusiyanı açıq-aşkar təxribata çəkmək istəyir. Hadisələrin bu inkişafı yaxınlaşmanın yeni keyfiyyət mərhələsini əks etdirir. İrəvanla Qərb arasında və onun Moskva ilə tarixi münasibətlərinə ciddi zərbə vura bilər.

Moskvaya bu səfər təkcə İrəvandan “boşandıqdan” sonra Bakı ilə münasibətləri gücləndirmək üçün lazımdır. O, həmçinin Amerikanın Bakı və Tehran arasındakı düşmənçilikdən sui-istifadə etməsinə mane ola bilər və Rusiyanın müdafiəsində yeni boşluqdan istifadə etməsinin qarşısını ala bilər. ABŞ Azərbaycanla əla tarixi əlaqələri olan İsrail vasitəsilə Qafqazda mövcudluğunu gücləndirir: İsrail Bakının ən böyük neft idxalçılarından biri hesab olunur. Azərbaycan Ordusunda İsrail silahları heç bir ölkədə olmadığı qədərdir.

Moskva həm də İran və Azərbaycan arasında yaxınlaşmaya yol açmağa çalışır ki, bu da Türkiyə, İran və Rusiya arasında Suriya məsələsində bu yaxınlarda qurulmuş üçtərəfli ittifaqa müsbət təsir göstərəcək. Rəcəb Tayyib Ərdoğanla Putinin yaxşı münasibətləri Rusiya prezidentinin Bakıya, oradan da Tehrana yolunu açıb. Bu, ona Amerikanın regionda möhkəmlənmək cəhdlərinin qarşısını almağa kömək edəcək.

ABŞ-dan yan keçmək və regionda yaranmış boşluğu doldurmaq cəhdi Rusiya liderinin səfərinin yeganə məqsədi deyil. Putini narahat edən məsələ Bakının bu il Avropaya təbii qaz ixracını 24 milyard kubmetrə çatdırmaq qərarıdır. Azərbaycan Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyatların başlamasından və Avropanın Rusiyadan qaz tədarükünə alternativlərin axtarışından sonra artan tələbindən faydalanır.

Putin bu məsələdə Əliyevlə tam səmimi ola bilməyəcək. Rusiya lideri və prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Bakını Türkiyədə “qaz qovşağı” yaratmaq layihəsini dəstəkləməyə inandırmaq istəyir. Yəni Putin Avropaya ixrac etdiyi Azərbaycan qazının “xəritəsini götürür” və Qərbə daha çox təzyiq etmək üçün onu türk müttəfiqinin əlinə verir.

Qafqaz regionu və Xəzəryanı ölkələr “Deversoir sıçrayışı”nı təkrarlamaq və Putinin “Rusiya imperiyasını bərpa etmək” layihəsinin həyata keçirilməsinə mane olmaq istəyən Qərb üçün asan hədəfdir. Baxmayaraq ki, Azərbaycana bu səfəri uğurlu adlandırmaq olar, Moskva Putinin planlarını poza biləcək bir çox maneələrlə üzləşir - xüsusən ona görə ki, hazırda onun diqqəti demək olar ki, bütünlüklə Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyata yönəlib.

V.VƏLİYEV