Ukraynaya “dadlı” tranş - ANALİTİK

Avropa İttifaqının Kiyevə ayırdığı 50 milyard avro problemləri həll edəcəkmi?

Ukrayna ilə Rusiyanı bir-birinə vuran, iki qardaşı düşmən edən Qərb yeni oyunlar qurmaqdadır. Gah maliyyə və hərbi yardımlar edib Ukraynanı məğlubiyyətdən qurtarmaq görüntüsü yaradır, gah da öz qınına çəkilib günahsızlıq görüntüsü yaradır. Amma iş-işdən keçib artıq, müharibə elə bir şəkil alıb ki, nə geriyə, nə də irəliyə getmək mümkündür. Müharibədə “pat” vəziyyəti yaranıb, desək daha düzgün olar.

Avropa İttifaqının 2027-ci ilə qədər Kiyevə ayırdığı 50 milyard avro Ukraynanın problemlərinin miqyası baxımından cüzi bir məbləğdir və təkcə bu il ölkənin Qərb sponsorlarından maliyyə kəsiri 40 milyard dolları (37 milyard avrodan çox) keçəcək. Bu barədə ekspertlərə istinadən “Politico” qəzeti yazıb. Qəzet qeyd edir ki, “Aİ-nin Ukraynaya yardım paketinin mürəkkəbi demək olar ki, quruyub, lakin bu miqdar artıq sadəcə dəyişiklik kimi görünür”. Qərb və xüsusən də Avropa xoşagəlməz reallıqla üzləşib ki, onlar Kiyevə daha böyük vəsait ayırmalı olacaqlar. Nəşr Avropa Parlamentinin Büdcə Komitəsinin rəhbəri Yohan Van Overtveldtdən sitat gətirir: "Aydındır ki, 50 milyard avro kifayət deyil. Avropa anlayır ki, səylərini artırmalıdır”. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarına görə, təkcə bu il Ukraynanın maliyyə çatışmazlığı 40 milyard dolları keçəcək.

Dünya Bankının hesablamalarına görə, Ukraynanın uzunmüddətli yenidənqurma ehtiyacları 411 milyard dollar təşkil edir. Kiyev üçün “ən böyük risklərdən biri” yardımın olmaması onu əhəmiyyətli miqdarda yeni pul çap etmək üçün inflyasiya yoluna sürükləməsidir. Daha əvvəl xəbər verildiyi kimi, 4 il müddətində 50 milyard avronun ayrılması ayda 1,02 milyard avro ödəniş deməkdir ki, bu da Kiyevin ayda 1,5 milyard aldığı 2023-cü illə müqayisədə Ukrayna üçün aylıq maliyyələşmənin bir yarım dəfə azalmasına uyğundur. Avropa ölkələri, ilk növbədə, Polşa, Macarıstan, Rumıniya və Slovakiya Ukraynanın məğlubiyyətindən sonra artıq ərazilərini öz aralarında bölüşdürməyə hazırdırlar.

“Bu dəfə biz Ukraynanın bölünməsindən danışırıq... Polşa, Slovakiya, Macarıstan, Rumıniya hazırdır, hər biri özü üçün... Vladimir Zelenskinin ölkəsinin bir parçasını dişləməyə hazırdır”, - “Politiko” nəşri yazıb. Nəşrin qeyd etdiyi kimi, adıçəkilən ölkələr öz tarixi maraqlarının həyata keçirilməsi çərçivəsində Ukraynanın “parçalarını dişləyə” bilərlər. Eyni zamanda vurğulanır ki, Ukraynanın parçalanmasının ən mühüm hədəfi NATO-nun daha da şərqə, Rusiya sərhədlərinə doğru irəliləmək olacaq.

Bundan əvvəl Avstraliya ordusunun istefada olan general-mayoru, ABŞ-ın Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) əməkdaşı Mik Rayan bildirmişdi ki, Rusiya silahlı qüvvələri döyüş meydanında strateji uyğunlaşma qabiliyyətinə görə Ukrayna ordusundan üstündür. Bu, Ukraynanın münaqişədə məğlub olmasına səbəb ola bilər. Daha əvvəl F-16 qırıcılarının Ukrayna üçün hansı raketləri daşıyacağı məlum olub.

Aİ diplomatiyasının rəhbəri Josep Borrell də Ukraynaya əlavə yardım formatının sərtləşdirilməsini yumşaltmaq üçün Kiyevə gəlib. Bir gün əvvəl Aİ Şurası və Avropa Parlamenti Ukraynaya dəstək üçün 50 milyard avro məbləğində xüsusi fondun yaradılması barədə ilkin razılığa gəliblər. Bunların yalnız 17 milyardı Brüsselin əvvəlki təcrübəsindən fərqli olaraq qrant, qalanı isə kreditlər şəklində verilib. Amma vəd edilən vəsaitlərin də islahatlar müqabilində ayrılması nəzərdə tutulurdu, Avropa İttifaqının Kiyevdəki səfiri Katarina Maternova aydınlıq gətirib. Ekspertlər tələblərin açıq-aşkar sərtləşdirilməsini Ukraynadakı vəziyyətin, yəni ABŞ-ın Kiyevə yardımı Avropaya köçürməyi seçdiyi şəraitdə ümumi pisləşməsi ilə əlaqələndiriblər.

Aİ diplomatiyasının rəhbəri Josep Borrell bir gün əvvəl Varşavaya səfərindən sonra çərşənbə axşamı Kiyevə gəlib. Borrell sosial şəbəkələrdə deyib: “Mən ukraynalı dostlarımla Aİ-nin Ukraynaya yeni fond vasitəsilə hərbi sahədə, maliyyə sferasında – Ukraynaya göstərdiyi sarsılmaz dəstəyi müzakirə etmək üçün buradayam. O, həmçinin qeyd edib ki, 2022-ci ilin fevralında Rusiya Federasiyasının xüsusi hərbi əməliyyatı başlayandan sonra dördüncü dəfə Ukrayna paytaxtına səfər edir.

Qeyd edək ki, digər məsələlərlə yanaşı, o, Polşaya səfəri zamanı Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin Ukraynaya yardımı artırmaq üçün üçüncü ölkələrə sursat ixracını dayandırmağın tərəfdarı olub. Yanvarın 22-də isə Aİ Şurasının xarici işlər nazirləri səviyyəsində iclasının yekunu üzrə mətbuat konfransında fevralda Ukraynaya səfər etməyi planlaşdırdığını bəyan edən Avropa diplomatiyasının rəhbəri hərbi məsələlərə də xüsusi diqqət yetirib. Onun sözlərinə görə, Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kulebanın cəbhədəki vəziyyətlə bağlı son hekayəsindən belə çıxır ki, “Rusiya çoxlu itkilər verərək, döyüş meydanında praktiki olaraq heç bir irəliləyiş əldə etməyib”. Borrell deyib ki, “Ukrayna, xüsusən də Qara dənizdə mühüm hərbi uğurlar əldə edir”. Və bu yolda o, ümid etdiyini bildirib ki, Avropa İttifaqı növbəti dörd il ərzində Kiyevə hərbi yardım üçün illik 5 milyard avro ayırmağa razılaşacaq - onun 2023-cü ilin yayında təklif etdiyi əlavə fondun yaradılması çərçivəsində. Sözügedən fond Avropa Şurasının fevralın 1-də təsdiq etdiyi 50 milyard avroluq Ukraynanın başqa bir xüsusi fondunu müşayiət etməlidir. Bazar ertəsi Aİ Şurası və Avropa Parlamenti 2024-2027-ci illərdə Brüsseldən Kiyevə 50 milyard avro məbləğində ardıcıl dəstəyin təmin edilməsi üçün vahid sənədin zəruri formalaşdırılması ilə bağlı ilkin razılığa gəliblər.

Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyen ertəsi gün sosial şəbəkələrdə bu qərarı “Avropanın sözünün üstündə durduğunu” təsdiqləmək üçün “irəliyə atılan böyük addım” adlandırıb. Onun aydınlaşdırdığı kimi, ödənişlərin mart ayından başlanması planlaşdırılır. Kiyev mediası bu barədə “AB-dən 50 milyard avro: Ukraynanın “dadlı” tranşı nə vaxt alacağı artıq bəllidir” kimi yüksək başlıqlar altında yazıb.
Baxmayaraq ki, Ukraynanın baş nazirinin birinci müavini, iqtisadiyyat naziri Yuliya Sviridenko Avropa Şurasının fevralın 1-də Ukraynaya 50 milyard avroluq yardım paketini təsdiqləməsinə münasibət bildirərkən Kiyevdə 4,5 milyard avro həcmində ilk tranşın martda gözlənildiyini qeyd edib.

Düzdür, Avropa İttifaqının Kiyevdəki səfiri Katarina Maternovanın sonrakı izahatları ümumi fonu müəyyən qədər kölgədə qoydu. Bir gün əvvəl jurnalistlərə izah etdiyi kimi, Ukrayna bu vəsaiti islahatlar müqabilində ala biləcək. Maternova əlavə edib ki, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı məhz bunu edir. Onun tərifinə görə, gözlənilən islahatlar, xüsusən energetika sektorunda, dövlət müəssisələri və sahibkarlıqda, o cümlədən məhkəmə sistemində Ukrayna hakimiyyətinə iqtisadiyyatı gücləndirməyə və Avropa İttifaqına mümkün üzvlüyə yaxınlaşmağa kömək edəcək.

Səfirin vurğuladığı kimi, Aİ 2014-cü ildən müəyyən şərtlərin yerinə yetirilməsi müqabilində Kiyevə makromaliyyə yardımı göstərib. 2018-ci ildə isə Ukraynanın konkret tələbləri yerinə yetirməməsi səbəbindən planlaşdırılan dəstək məbləğinin 600 milyon avrosunu ödəməyib.

Bundan əlavə, Ukrayna mediası Aİ tərəfindən verilən dəstəyin strukturunda dəyişiklikləri aktiv şəkildə müzakirə edib. Belə ki, əgər əvvəllər Brüssel Ukraynaya əsasən kredit şəklində maliyyə yardımı göstərməyə üstünlük verən ABŞ-dan fərqli olaraq Kiyevə təmənnasız qrant verməyə üstünlük verdiyini qeyd edirdisə, indi Aİ Vaşinqtondan nümunə götürüb. Nəticədə ayrılan 50 milyard avronun yalnız 17 milyardı qrantlar, qalanı isə kreditlər hesabına formalaşıb.

Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər fakültəsinin dekanı Pavel Seleznevin sözlərinə görə, şərtlərin bu qədər açıq-aşkar sərtləşdirilməsi Ukrayna dövlətindəki ümumi vəziyyətlə, eləcə də təbii ki, döyüş bölgəsində durumla adekvat deyil. Və əgər cəbhədəki vəziyyət Ukrayna liderləri üçün ilkin olaraq media məkanında təqdim etdikləri kimi inkişaf etsəydi, xüsusən də 2023-cü ildə Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin (AFU) əks-hücum əməliyyatı zamanı uğurlu irəliləyiş vəd edirdisə, o zaman açıq-aydın üstünlük ortada olardı. ABŞ nümayəndələri və onlardan sonra AB lazımi məbləğləri həvəslə nağdlaşdıracaqdı. Lakin Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin “əks-hücum”u uğursuzluğa düçar oldu və Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski seçkiləri ləğv etdi, üstəlik, o, Vaşinqtondan gələn əmrlərə qulaq asmağı dayandırdı. Komandanın vəzifəsindən azad edilməsi hekayəsi bunu sübut edir. Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin baş komandanı Valeri Zalujnının azad edilməsi bu gün bir çox ukraynalının cəbhəyə getməmək üçün hətta həbsxanaya getməyi üstün tutması ilə nəticələnib.

Kiyevin bəyan etdiyi azadlıq və demokratiyanın təntənəsi prinsiplərinə açıq şəkildə uyğun gəlməyən belə bir şəraitdə Qərb tərəfdaşları üçün Ukrayna üçün daim yeni məbləğlərin ayrılması zərurətini öz vətəndaşlarına izah etmək getdikcə çətinləşir. Buna görə də öz seçkiləri ilə (bu ilin noyabrında ABŞ-da prezident seçkiləri yaxınlaşır) məşğul olan Vaşinqton nümayəndələri Ukraynanın maliyyələşdirilməsini Aİ-yə keçirmək üçün Brüsselə təzyiq göstərməyə üstünlük verdilər. “Və orada qərara gəldilər ki, indi pulun böyük hissəsi məqsədli kreditlər şərtləri ilə, xərclər üçün lazımi hesabat verilməklə veriləcək. Nəticədə, Ukrayna vətəndaşlarının həm indiki, həm də hələ doğulmamış nəsilləri bu borca görə hesabat verməli olacaqlar. Üstəlik, ola bilsin ki, əslində avropalıların ayırdığı pullar Amerika hərbi korporasiyalarının hesablarına keçsin ki, onlar daha sonra silah istehsal etsinlər, bunun üçün ukraynalılar Aİ-yə pul ödəməli olacaqlar - ideal sxemdir.

Həmçinin, ABŞ-ın Ukraynaya vəd etdiyi 60 milyard dollardan çox yardım paketinin təqdim edilməsi ehtimalı bu gün Amerika Konqresi açıq-aydın ilk növbədə Yaxın Şərqə pul ayırmağa, o cümlədən ABŞ-dakı müvafiq lobbiləri də nəzərə almağa yönəlib. Ukrayna üçün isə nəhayət, müəyyən məbləğ ayrılsa, bu, yəqin ki, qismən, 5-10 milyard dollar səviyyəsində olacaq. Və çox güman ki, onun ayrılması simvolik əhəmiyyət kəsb edəcək və öz müttəfiqlərinə nümayiş etdirmək məqsədi daşıyacaq. Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin dekanı Vaşinqtonun Ukraynanı tamamilə tərk etmək niyyətində olmadığını və bunun Avropa üzərindən yönləndirildiyi qeyd edib.

Bu arada, Kiyev KİV-lərindən birində dərc olunmuş icmalında qeyd edildiyi kimi, Ukraynanı kreditlərlə dəstəkləmək istəyənlər getdikcə daha çox olur: 2022-ci ildə qrantlar, bütün xarici maliyyə yardımı 45% təşkil edib, 2023-cü ildə isə cəmi 30%. Aİ-nin 50 milyard avroluq paketinin yalnız 17 milyardı qrant, qalanı isə kreditlər olub. Eyni zamanda, Kiyev üçün xarici yardım axını ilə bağlı problemlərin artması riskləri də göz qabağındadır. Məsələn, cari il üçün xaricdən 37 milyard dollara qədər vəsaitin daxil olması nəzərdə tutulur.

Hərbi münaqişənin qaynar fazası artıq başa çatsa, 2025 və 2026-cı illərdə daha 25 milyard və 12 milyard dollar lazım olacaq. Məsələn, 2023-cü ildə dövlət 3 trilyon xərc və 1,36 trilyon dollar kəsiri ilə 1,66 trilyon dollar vergi toplayıb ki, bu da əsasən Qərb müttəfiqlərinin 1,13 trilyon dollar məbləğində yardımı hesabına ödənilib. Bu il isə Ukrayna hakimiyyətinin nümayəndələrinin qeyd etdiyi kimi, ölkə iki ay kənardan dəstək olmadan dayana biləcək. Və artıq bir ay keçib…

V.VƏLİYEV