HƏMAS: qələbəyə ümid yox, amma... - RAKURS

Qrup daxilindəki fikir ayrılıqları atəşkəsi hədələyir

Bu gün HƏMAS-İsrail savaşı dünyanın ən qaynar hadisələri sırasında öndə gedir. 666 gündür ki, davam edən Ukrauna-Rusiya savaşı belə Yaxın Şərq müharibəsini kölgədə qoya bilmir. Hazırda nə baş verir? Mənbələrin bildirdiyinə görə, İsrailin bir həftəlik atəşkəs müqabilində girovları azad etmək təklifi Fələstinin HƏMAS hərəkatı tərəfindən rədd edilib. “The Wall Street Journal” yazır ki, Misir rəsmiləri atəşkəs razılaşması qüvvəyə minməzdən əvvəl HƏMAS-ın girovların azad edilməsi məsələsini müzakirə etməkdən imtina etdiyini bildiriblər.

HƏMAS-ın siyasi büro rəhbəri İsmayıl Haniyə İsrailin təklifini müzakirə etmək üçün dekabrın 20-də Qahirədə kəşfiyyat rəsmiləri ilə görüşüb, lakin o, Misirə tam atəşkəs və humanitar yardımın artırılmasına təkan vermək üçün gəldiyini bildirib. Danışıqlarda ilk dəfə olaraq Fələstin İslami Cihadının nümayəndələri iştirak etməli idi. Lakin onlar hər hansı danışıqlar başlamazdan əvvəl atəşkəs tələb ediblər. Onlar həmçinin 100 girov müqabilində bütün fələstinli məhbusların azad edilməsini tələb ediblər.

BMT Təhlükəsizlik Şurasında dekabrın 20-nə planlaşdırılan səsvermə ABŞ-ın tələbi ilə növbəti dəfə təxirə salınıb. “Reuters”in məlumatına görə, BMT Təhlükəsizlik Şurası Qəzzaya humanitar yardım, habelə bu yardımın BMT tərəfindən çatdırılmasına nəzarətlə bağlı qətnamə qəbul etməli idi. Səsvermə bir neçə gündür ki, təxirə salınıb, çünki mənbələrə görə, ABŞ BMT-nin Qəzza zolağına bütün tədarüklərə nəzarət mexanizmini inkişaf etdirməsini tələb edən qətnaməyə qarşıdır. Hazırda Qəzzaya bütün humanitar yardımlar İsrailin nəzarətindədir.

Oktyabrın 7-də HƏMAS-ın işğalı İsraildə 1200 nəfərin ölümünə, 240 nəfərin əsir götürülməsinə səbəb olub. 7 günlük atəşkəs zamanı 100-ə yaxın girov İsraildə həbsdə olan 240-a yaxın fələstinli ilə dəyişdirilib. Səhiyyə orqanlarının açıqladığı son rəqəmlərə görə, İsrailin Qəzza zolağına endirdiyi zərbələr nəticəsində 8 mini uşaq olmaqla azı 20 min insan həlak olub. Yaralıların sayı 52500 nəfəri ötüb, onlardan 8663 nəfəri uşaqdır.

Misir dekabrın 20-də Həmas siyasi bürosunun nümayəndə heyətini qəbul edib. Əsas mövzulardan biri girovların mübadiləsi üçün İsraillə yeni müqavilənin mümkünlüyü olub. Proses dekabrın 1-də Benyamin Netanyahu hökumətinin yaraqlıları atəşkəsi pozmaqda ittiham etməsi və hərbi əməliyyatların bərpa olunduğunu elan etməsi ilə kəsilib. Yeni humanitar mübadilə haqqında razılaşma HƏMAS daxilindəki ziddiyyətlərlə çətinləşə bilər. HƏMAS-ın siyasi bürosunun rəhbəri İsmayıl Haniyənin Misirə gəlməsi hərəkat tərəfindən rəsmən təsdiqlənib. Səfərdən bir müddət əvvəl Qərb KİV-i məlumat yayıb ki, qrupun yüksək səviyyəli nümayəndələrindən ibarət nümayəndə heyəti Misir Baş Kəşfiyyat İdarəsinin rəhbəri Abbas Kamel ilə girovların azad edilməsinə dair yeni sazişin parametrlərini müzakirə etməyi planlaşdırır.

HƏMAS-ın ardınca Qəzza zolağında fəaliyyət göstərən digər qrup Fələstin İslami Cihadının (FİC) nümayəndə heyəti də yaxın günlərdə Qahirəyə səfər edəcək. “Misirə səfər zamanı biz təcavüzü dayandırmağın yollarını və girovların mübadiləsinə dair razılaşmanı müzakirə edəcəyik”, - deyə FİC rəhbəri Ziyad əl-Nəhhal bildirib: “Biz Qahirəyə aydın bir baxışla gedirik: təcavüzü dayandırmaq, düşmən qüvvələrini Qəzza zolağından çıxarmaq və anklavı bərpa etmək lazımdır”.

Ən-Nəhhalın şərhlərindən göründüyü kimi, girovların məhbuslarla mümkün mübadiləsinə dair öz baxışına malikdir. Mübadilə “hamı üçün” prinsipi əsasında və HƏMAS-ın rəhbərliyi altında Fələstinin bütün siyasi qüvvələrinin razılaşacağı siyasi proses çərçivəsində baş tutacaq”, - deyə o, izah edib.

Dünən Reuters öz mənbələrinə istinadən xəbər verib ki, tərəflər yeni atəşkəs çərçivəsində HƏMAS-ın bəzi fələstinli məhbusların azad edilməsi müqabilində bir qrup israilli girovu geri qaytarması perspektivini müzakirə edir. Mübadilə edilməli olanların sayı hələ də müzakirə olunur. İsrail tərəfi qadınların və xəstə kişilərin mübadilə üçün siyahıya daxil edilməsində təkid edir. Axios portalının məlumatına görə, Netanyahu hökuməti HƏMAS rəhbərliyinə humanitar razılaşmanın öz versiyasını təklif edib: Qəzza zolağında saxlanılan 40-a yaxın girovun azad edilməsi müqabilində bir həftəlik atəşkəs.

Bu zaman HƏMAS Siyasi Bürosu diplomatik çeviklik nümayiş etdirməyə və sonsuz münaqişə konsepsiyasından imtina etməyə hazır olduğuna dair siqnallar göndərir. Siyasi qanadın üzvü Hussam Badran “The Wall Street Journal” ilə söhbətində deyib ki, onun yoldaşları təkcə döyüşmək istədikləri üçün vuruşmurlar. "Biz sıfır məbləğli oyunun tərəfdarı deyilik" deyib: “Biz müharibənin bitməsini istəyirik”. Nəşr HƏMAS-ın yüksək rütbəli rəsmisinin bu şərhlərini Qəzza zolağı ətrafında genişmiqyaslı müharibənin başladığı 7 oktyabrdan bəri hərəkatın əsas komandirlərinin dediklərindən “kəskin dönüş” adlandırır. Badran ayrıca məlumat verib ki, Siyasi Büro digər Fələstin fraksiyaları ilə ərəb bölgələrinin müharibədən sonrakı strukturunun necə olması barədə danışıqlar aparır. Xüsusilə, Fələstin Azadlıq Təşkilatı (Fəth) ilə dialoq qurulub, onunla, “The Wall Street Journal”-ın qeyd etdiyi kimi, HƏMAS-ın siyasi qolunun nümayəndələri tarixən ziddiyyətli münasibətlərə baxmayaraq, eyni düşərgə daxilində qarşılıqlı fəaliyyətin əleyhinə deyillər. "Biz Qəzzada, İordan çayının qərb sahilində və Qüdsdə Fələstin dövləti yaratmaq istəyirik", - Badran qeyd edib. - Bu, milli dialoq olacaq. Biz həmişə demişik ki, Fələstin Azadlıq Təşkilatına istənilən Fələstin fraksiyası daxil ola bilər”.

Badran açıq şəkildə bildirib ki, koalisiya yanaşması beynəlxalq ictimaiyyətlə danışıqları asanlaşdırmalı və tənqidçilərin etimadını qazanmağa kömək etməlidir. Bu, xüsusilə HƏMAS ilə heç bir əlaqə saxlamaq istəməyən Avropa dövlətlərinə aiddir. Eyni zamanda, Badran qeyd edib ki, onların demilitarizasiya kimi İsrailin tələblərini yerinə yetirmək arzusu yoxdur.

HƏMAS və FƏTH arasında danışıqlar HƏMAS-ın silahlı qanadının arxasında gedir, onun əsas sözçüsü, 7 oktyabr quru işğalının təşkilatçısı və İsrailin Qəzza zolağında "ən çox axtarılan adamı" Yəhya Sinvarın qəzəbləndiyi barədə şayiələr var. Ətrafındakıların fikrincə, Sinvar münaqişə ilə bağlı radikal fikirlərə malikdir və müharibəni udacaqlarına inanır. Onun sözlərinə görə, güzəştə getmək hələ tezdir. Nəzərə alsaq ki, əvvəllər bildirildiyi kimi, girovların dəyişdirilməsi əməliyyatlarının və onların parametrlərinin əlaqələndirilməsinə məhz Sinvar cavabdehdir, onun əhval-ruhiyyəsindən çox şey asılı olacaq. Onun diplomatiyaya hazır olduğunu bildirən siyasi büro ilə fikir ayrılıqları pik həddə çatarsa, bu, HƏMAS və İsrail rəhbərliyi arasında danışıqlar prosesinin keyfiyyətinə təsir edə bilər.

İsrail tərəfi nə düşünür?

İsrail hökuməti Hizbullah və yerli HƏMAS emissarlarının hücumlarının qarşısını almaq üçün Livanın sərhəd bölgələrində təhlükəsizlik zonası yaratmaq niyyəti barədə Pentaqonu xəbərdar edib. Bufer 10 km dərinlikdə olmalıdır. Buna cavab olaraq ABŞ prezidenti Cozef Baydenin administrasiyası müttəfiqindən diplomatiya üçün vaxt ayırmağı xahiş edib, lakin onun nümayəndələri bu münaqişənin Qəzza zolağı üzərində toqquşmaların miqyasını aşacağından ehtiyat edirlər. Amerika tərəfi İsraildən Livanla sərhəddə bufer zona yaratmağa hazır olduğu barədə siqnal alıb. Bu məlumatlara görə, müvafiq mövzu baş nazir Benyamin Netanyahu, müdafiə naziri Yoav Qalant və Pentaqon rəhbəri Lloyd Ostin arasında söhbətdə qaldırılıb.

İsrail hökuməti silahlıların sərhəd boyunca İsrailin yaşayış məntəqələrini atəşə tutmasının və ya HƏMAS-ın işğal ssenarisini təkrarlamasının qarşısını almaq üçün Hizbullah qüvvələrinin 10 km-dən uzağa çıxarılmasını ehtiva edən və ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Livanla razılaşmanın tərəfdarıdır.

Netanyahu və Gallant yaxın bir neçə həftə ərzində irəliləyiş görmək istədiklərini, lakin Ostin onlardan diplomatiya üçün vaxt buraxmalarını və bölgədə gərginliyi artıra biləcək addımlar atmamalarını istəyib. ABŞ tərəfi indi israr edir ki, İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) daha çox quru qoşunlarından və daha az hava hücumundan istifadə edərək, Qəzza zolağında aşağı intensivlikli əməliyyatlara keçsin. Ağ Ev bu yolla mülki əhali arasında itkilərin sayını azaltmaq və humanitar yardımın həcmini artırmaq istəyir. Eyni zamanda, Pentaqon rəsmiləri açıq şəkildə vurğulayırlar ki, onlar quru əməliyyatının şərtləri və müddəti ilə bağlı İsrailə heç nə diktə edə bilməzlər.

Bu həftələrdə Hizbullah üzvləri İsrailin ən həssas bölgələrinə zərbələr endirməyə çalışırlar. Belə ki, bir gün əvvəl şiə qruplaşması İsrailin raketdən müdafiə sistemlərinin cəmləşdiyi mövqelərə ən azı iki hücum təşkil etdiyini bildirib. “İslam müqaviməti döyüşçüləri yəhudilərin Kapri qəsəbəsi yaxınlığında “Dəmir Günbəz” raketdən müdafiə sisteminin iki buraxılış meydançasına artilleriya zərbələri endiriblər”, - Hizbullah bildirib. “Hər iki obyektə ciddi ziyan dəyib”. Bununla bağlı ayrıca "Allahın Partiyası" hücumların "İsrailin Qəzza zolağında əməliyyat aparmasına qarşı çıxan Fələstin xalqı ilə həmrəylik əlaməti olaraq" başladığını qeyd edib.

Bundan əvvəl İsrail rəhbərliyi ölkə ərazisində hadisələrin təkrarlanmaması üçün Qəzza zolağının ərazisinə bufer zona konsepsiyasının tətbiqini təklif etmişdi. Yaxın Şərq ölkəsi Bayden administrasiyasına və ərəb dünyası ölkələrinə müvafiq ideya barədə məlumat verib, lakin onlara heç bir təfərrüat təqdim etməyib, bu da təşəbbüsün əsl məqsədi ilə bağlı xeyli şübhələr yaradıb. Bu və ya digər şəkildə, Qəzzada quru əməliyyatı və girovların axtarışı başa çatdıqdan sonra da Netanyahunun hərbi qüvvələrini Fələstin ərazisindən çıxara bilməyəcəyinə dair geniş fərziyyələr var. Anklavın bir növ yenidən işğalla üzləşməsi ilə bağlı qorxular Bayden administrasiyası daxilində fırlanır.

Amerika kəşfiyyat ictimaiyyətinə yaxın olan “Stratfor” analitik mərkəzinin araşdırmasında qeyd edildiyi kimi, Qəzza zolağında əsas hərbi əməliyyatlar başa çatana qədər İsrailin Livanda aktiv fəaliyyət göstərməsi ehtimalı azdır. "Hətta belə olsa da, İsrail şimal sərhədində Hizbullah və Həmas ilə sabit əlaqələr qurmaq üçün gizli və ya məhdud eskalasiya və diplomatik təzyiqdən istifadə etməyə üstünlük verəcək", - Stratfor bildirib. “Hərbilərin əhəmiyyətli hərbi təxribatlarına baxmayaraq, İsrail hazırda Qəzza zolağında böyük quru əməliyyatları davam etməklə, həddindən artıq gərginlik ərəfəsindədir”. Analitiklər hesab edirlər ki, Netanyahu hökuməti regionda müharibədən qaçmaq istəyir.

“Qismən və ya qeyri-rəsmi diplomatik razılaşma mümkün olsa da, Hizbullahın cənub sərhədindən geri çəkiləcəyi və ya İsrailin şimalına müstəqil hücumların qarşısını almaq üçün HƏMAS-a təzyiq göstərəcəyi ehtimalı azdır”, - Stratfor təhlilində deyilir. Bu o deməkdir ki, İsrail arabir hücumlara dözməli olacaq”. Hizbullah vəkilləri vasitəsilə münaqişənin qarşısını almaq üçün İsraillə dolayı əlaqə xətləri yaratmağa razı ola bilər və çox güman ki, başqa bir müharibənin qarşısını almaq üçün İsraillə nişanlanma qaydalarını yenidən müzakirə etmək üçün bir yol tapmağa açıq olacaq, lakin bu dinamika qeyri-sabit olacaq və əlavə təsirlərə məruz qalacaq.

Belə, tərəflər hələ də “müharibə atı”ndan düşmək istəmirlər, sona qədər, istəklərinə çatana kimi döyüşəcəklərində inadcıl görünürlər. Müharibəni sonlandıracaq işartıların olmaması, üstəlik proksi müharibə ustalarının məsələyə müdaxiləsi on illərlə davam edən münaqişəni bir az daha alovlandırır.

V.VƏLİYEV