Ermənistan KTMT-yə alternativ axtarır – YENİ BAXIŞ

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan KTMT-nin (Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı) noyabrın 23-də Minskdə keçirilməsi planlaşdırılan sammitinə getməkdən imtina edib. O, parlamentdəki çıxışı zamanı qeyd edib ki, bu qərar özünə və hərbi bloka gələcək planlar barədə düşünmək üçün vaxt vermək istəyi ilə bağlıdır. Əvvəla, İrəvan KTMT-nin Azərbaycanın guya 2021-2022-ci illərdə, ermənilərin hesablamalarına görə, “50, yaxud 127 kvadrat kilometrə qədər ərazinin işğal edildiyi” əməllərini təcavüz adlandırmamasından narazıdır. Bu yanaşmanın əleyhdarları hesab edir ki, iki ölkə arasında sərhəd müəyyən edilmədiyindən kimin kimin torpağını işğal etdiyini dəqiq söyləmək mümkün deyil.

Paşinyan isə deyib ki, mövqelərlə bağlı ən mühüm fakt ondan ibarətdir ki, təəssüf ki, KTMT de-yure məcburi öhdəliklərinə baxmayaraq, Ermənistanın təhlükəsizlik çağırışlarına lazımi cavab verməyib: “Bu, bir neçə dəfə olub. Bütün həmkarlarımıza hörmətlə bildiririk ki, niyə biz hər dəfə ora gedib heç bir cavab almadan eyni şeyi təkrarlayırıq, sonra qayıdırıq?”. Ermənistan liderinin sözlərinə görə, KTMT Ermənistanda öz məsuliyyət zonasını de-yure qeydiyyata almaqdan imtina edir. Bundan Paşinyan belə qənaətə gəlib ki, bu təşkilatın tədbirlərində iştirak onun ölkəsinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini şübhə altına ala bilər. Buna baxmayaraq, İrəvan “dissonans” yaratmamaq üçün KTMT-dən çıxmaq məsələsini həll etməyənə qədər siyasətində dəyişiklik elan etmək niyyətində deyil.

Baş nazir onu da qeyd edib ki, İrəvan hələ də Azərbaycanla sərhəddə təhlükəsizliyə nəzarət etmək üçün Ermənistana KTMT missiyasını göndərməkdən imtina etməyib. Lakin, ilk növbədə, İrəvanın müttəfiqləri, onların fikrincə, Ermənistan sərhədlərinin harada olduğunu göstərməlidirlər. Bu olmasa, Paşinyana görə, bir tərəfdən Ermənistanın imici sarsılacaq, digər tərəfdən isə onun “Azərbaycan işğalı” adlandırdığı hadisənin legitimliyi yaranacaq.

Bu arada Belarus rəhbəri Aleksandr Lukaşenko erməni həmkarının sammitə getmək istəməməsindən xəbər tutaraq, ona təşkilatı parçalanmağa yönəlmiş tələsik qərarlar qəbul etməməyi tövsiyə edib. Belarus prezidentinin mətbuat xidmətinin verdiyi məlumata görə, o, öz təcrübəsinə və oxşar vəziyyətlərdə bəzi digər “tanınmış siyasətçilərin” hərəkətlərinə əsaslanıb.

Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov Kremlin Ermənistan baş nazirinin qərarından təəssüfləndiyini bildirib: "Biz başa düşürük ki, hər bir hökumət başçısı və ya dövlət başçısının iş qrafikində öz tədbirləri, öz şəraiti ola bilər. Ancaq təəssüf hissi ifadə etmək olar, çünki belə görüşlər fikir mübadiləsi və qeydlərin müqayisəsi üçün çox yaxşı fürsətdir”.

Maraqlıdır ki, Azərbaycanın hərəkətləri ilə bağlı Ermənistanda konsensus olsa da, heç də hamı baş nazirin KTMT ilə bağlı yanaşması ilə razılaşmır. Məsələn, 2008-2016-cı illərdə bu ölkənin Müdafiə Nazirliyinə rəhbərlik etmiş, parlamentin müxalifətdəki “Hayastan” fraksiyasının rəhbəri Seyran Ohanyan çətin hərbi-siyasi şərtlər daxilində vəziyyətin bərpasından imtina etdiyini bildirib. Ohanyan vurğulayıb ki, zirvə görüşünə qatılmaq ölkəyə yalnız problemlər gətirəcək: “Biz bu alyansın üzvüyük. Bir çox hallarda münasibətlərin pisləşməsi Ermənistan hakimiyyətindən asılı olub”.

Onun blokdakı həmkarı, Daşnaksütyun partiyasının üzvü Armen Rüstəmyan isə qeyd edib ki, Ermənistanın hazırkı siyasətini təhlükəsizlik mənbələrinin diversifikasiyası adlandırmaq olmaz. Onun fikrincə, Rusiyanın Qərblə qarşıdurması fonunda ölkə bir düşərgədən digərinə keçir və bunun ağır nəticələri ola bilər. Yaxşı olardı ki, qarşıdurmadan öz xeyrinə istifadə etməyi bacaran düşmənlərimizdən öyrənə bilsək. Biz bu münaqişəni öz üzərimizə götürürük.

Buna baxmayaraq, erməni politoloq Conni Melikyan bildirib ki, İrəvanın KTMT-dən çıxması üçün heç bir ilkin şərt yoxdur, lakin onun təşkilat daxilində fəaliyyəti dondurulub. Ermənistan hərbi blokun baş katibinin müavini vəzifəsindən imtina edib, onun tədbirlərində də iştirak etmir. Bu yolla Ermənistan diqqəti Azərbaycanın hərəkətləri probleminə cəlb etməyə çalışır. KTMT tərəfdaşlarının Ermənistanın ərazi bütövlüyünə necə baxdığını öyrənmək lazımdır. Eyni zamanda, unutmaq olmaz ki, İrəvan son vaxtlara qədər blokun həyatında fəal iştirak edirdi. Onun sədrliyi ilə Qazaxıstana sülhməramlı missiya göndərilib və bundan əvvəl Ermənistan hərbçiləri Rusiyaya dəstək üçün Suriyaya gediblər.

Melikyanın sözlərinə görə, qarşıdurma diplomatik kanallarla gedir və ictimai görüşlərdə iştirakdan imtina problemin hələ də həll olunmadığını simvollaşdırır. Politoloq hesab edir ki, Paşinyanın sammitdə iştirakı onun ölkəsinin problemlərinin İrəvanda deyildiyi kimi ciddi olmadığı görüntüsü yarada bilər: “KTMT üzvləri öz mövqelərini möhkəmləndirmək üzərində işləməlidirlər və hər şeyin normal olduğunu iddia etməməlidirlər. Bu, təkcə Ermənistana aid deyil. Tacikistanla Qırğızıstan arasında vaxtaşırı döyüşlər gedir”.

O, həmçinin bildirib ki, Ermənistanın KTMT üzrə tərəfdaşlarının Azərbaycanla mübahisə etmək istəməməsi bəhanə ola bilməz. Nümunə kimi o, Avropa İttifaqını göstərib, onun nümayəndələri Azərbaycanla da ticarət edir, lakin bunun üçün ciddi səbəb varsa yenə də onu tənqid edirlər. "Bəzən müəyyən məqamları qeyd etmək lazımdır ki, hamı qırmızı xətlərin olması barədə bilsin. Paşinyanın çıxışı son üç ildə Cənubi Qafqazda baş verən hadisələrlə bağlıdır. Ermənistan hakimiyyəti KTMT-nin öz ölkələrinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasına daha mühüm töhfə verəcəyinə ümid edirdi. Lakin bu təşkilatı Aİ və ya NATO ilə müqayisə etmək düzgün deyil. Yaxın gələcəkdə blokun Mərkəzi Asiyadan olan üzvləri iqtisadi və siyasi səbəblərə görə Bakıya qarşı çıxmayacaqlar. Paşinyan bunu bilir, lakin bəyanatlarını respublikanın təhlükəsizliyi üçün məsuliyyətdən azad etmək istəyi əsasında verir.

Eyni zamanda, ekspertlər daha vacib məsələlərə toxunaraq qeyd eirlər ki, KTMT nə qədər effektiv olsa da, İrəvanın hələ də alternativi yoxdur. Əgər Paşinyan təşkilatın işindən razı deyilsə, onu daxildən dəyişmək lazımdır. Bunun üçün mövcud olan çərçivədə işləmək lazımdır, əksinə Ermənistan hakimiyyəti ancaq öz narazılıqlarından danışır. Eyni zamanda onlara qarşı iddialar da irəli sürülə bilər: niyə Azərbaycanla sülh müqaviləsi yoxdur, sərhəd yoxdur. Paşinyan bilərəkdən KTMT problemlərini və İrəvanın Moskva və Bakı ilə ikitərəfli münasibətlərini birləşdirir. Bunun sayəsində o, tənqiddən qaçmaq və uğursuzluqlarının səbəblərini öz əhalisinə izah etmək üçün asandır. Lakin Ermənistanın problemlərini başa düşmək üçün bütün bunları müxtəlif istiqamətlərdə ayırmaq lazım gələcək.

Hər halda, KTMT ölkələrinin Azərbaycanın hərəkətlərini təcavüz kimi təsnif etmək istəməməsi Ermənistanın təşkilatdan çıxmasına səbəb olmayacaq. Bunun üçün daha ciddi və faciəli səbəblər lazımdır. Belə güman edilir ki, Ermənistanın üzvlüyü dondurulmuş olaraq qalacaq, baxmayaraq ki, bu açıq elan olunmaya bilər.

V.SALAH