Makronun Bakı dərdi - RAKURS

Uran üçün Astana və Daşkəndə gedən Fransa onu necə daşıyacağını düşünür

Fransa hər zaman müsəlman ölkələrinə qarşı düşmənçilik mövqeyində dayanıb. Emmanuel Makron hakimiyyətə gələndən sonra isə bu münasibət tam olaraq kəskinləşib, rəsmi Parisin radikal baxışları sərtləşib. Bu da təsadüfi deyil. Ən zəif və idarəetmə qabiliyyətindən uzaq olan hazırkı hökumət ictimaiyyətin, həm də beynəlxalq aləmin diqqətini Fransadakı iqtisadi böhrandan, Afrikadakı uğursuzluqlarından yayındırmaq üçün yeni münaqişələrə qoşulur, indiki halda isə köhnə ixtilafları, düşmənçiliyi yeni formada alovlandırır.

Təbii ki, Ermənistanı dəstəkləmək Fransa üçün türk-müsəlman dünyası ilə intriqa aparmaq vasitəsidir. Erməniləri qorumaq, onları sivil dünyanın bir hissəsinə çevirmək Parisin planlarına uyğun deyil, bu bi bəhanədir. Fransanın Azərbaycana və qardaş ölkə Türkiyəyə qarşı neqativ mövqeyi və həqiqəti əks etdirməyən bəyanatları Makronun ağır durumundan xəbər verir. Yelisey Sarayının indiki sahibinin hakimiyyəti dövründə Fransa xalqının sosial iqtisadi vəziyyəti 2 dəfə aşağı düşüb, inflyasiya 11 faiz yüksəlib. Pensiya islahatları isə sosial partlayışla nəticələnib. Bu və digər faktlar Fransanı yenidən müstəmləkə siyasətinə qayıtmağa sövq edir.

Müasir dünyada yeni iqtisadi modellərin tətbiq edildiyi halda Fransa müstəmləkəçilik siyasəti yürütməyə üstünlük verir ki, bu da təsadüfi deyil. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müstəmləkəçilik tarixən Fransada mövcud olub. Azsaylı xalqları istismar etmək, təsiri altına saldığı ölkələrin təbii sərvətlərini talayıb varlanmaq Fransada ənənəvi iqtisadi model kimi qəbul edilib. Əslində, Fransanın rəsmi İrəvanın qeyri-konstruktiv və sülhdən qaçan siyasətini dəstəkləməsi və Azərbaycanın əleyhinə fəaliyyət göstərməsi heç də ermənilərə olan sevgisindən irəli gəlmir. Makron hökumətinə Ermənistanı təsir altında saxlamaq, iqtisadi fayda əldə etmək daha çox maraqlandırır. Lakin müasir dünyada bu siyasi xəttin uğurla nəticələnəcəyi mümkün deyil. Fransanın Afrikadan qovulması buna bariz nümunədir. Afrikadan qovularaq Cənubi Qafqazda məskunlaşmağa çalışan Fransanın bu siyasəti uzun sürməyəcək. Seçkilər yaxınlaşır və ölkəni böhran vəziyyətinə salan Makron və onun partiyasının yenidən seçkilərdən qalib çıxacağı böyük sual altındadır.
Fransa prezidenti Emmanuel Makron noyabrın 1-də Qazaxıstana, noyabrın 2-də isə Özbəkistana rəsmi səfər edəcək. Yelisey Sarayından deyiblər ki, səfər bu iki Mərkəzi Asiya ölkəsi ilə münasibətlərin dərinləşməsi kontekstində baş verir. Paris Vaşinqton və Brüssellə yanaşı regionda çəkisini qorumaq niyyətində olduğunu açıqlayıb. Astana və Daşkənddə ticarət-iqtisadi, investisiya və enerji əməkdaşlığının və nəqliyyatın gücləndirilməsi məsələləri müzakirə olunacaq. Bununla belə, uran danışıqları ön plana çıxır.

Makron administrasiyası vurğulayıb ki, Fransa Qazaxıstan və Özbəkistanı islahatlar və modernləşdirmə səylərində dəstəkləyir, tərəfdaşlıqların şaxələndirilməsinə kömək edir, onların müstəqilliyini və suverenliyini, eləcə də Avropa ilə əlaqələri gücləndirmək istəyini dəstəkləyir. Qeyd edilib ki, Fransanın vəzifəsi Avropa İttifaqı və amerikalı tərəfdaşlarla birlikdə Mərkəzi Asiyada mövcud olmağa davam etməkdir. İddia edilir ki, “Ukraynadakı münaqişə fonunda Mərkəzi Asiya ölkələrinin əsas iqtisadi və hərbi tərəfdaşı kimi Rusiya Federasiyasının regionda təsiri zəifləyir”. ABŞ və AB ilə yanaşı, Çin və Türkiyə də “nüfuz yarışında” iştirak edir. Bunu nəzərə alaraq, Fransa prezidenti sənaye və xarici ticarət nazirləri ilə birgə Mərkəzi Asiyaya səfər etmək qərarına gəlib və Fransanın iri enerji şirkətləri və sənaye müəssisələrinin rəhbərləri də səfərdə onu müşayiət edəcəklər.

Makronun Qazaxıstan və Özbəkistana səfəri çərçivəsində Fransa şirkətlərinin iştirakı ilə iqtisadi forumlar keçiriləcək. Təhlükəsizlik cəbhəsində Fransa Özbəkistan və Qazaxıstanla birlikdə terrorizm və narkotik qaçaqmalçılığı təhlükələrinə qarşı, xüsusən də Əfqanıstanla bağlı işləyir. Bu səfər, Yeliseyev Sarayında qeyd edildiyi kimi, Fransaya “hər iki ölkə ilə dinamik mədəni əməkdaşlığı gücləndirmək” imkanı verəcək. Xüsusilə, Qazaxıstanda 2024-cü ilə qədər fransız dilini dərindən öyrənən məktəblərin açılması planlaşdırılır. Qeyd edək ki, bu, Fransa prezidenti Emmanuel Makronun Astana və Daşkəndə cavab səfəridir. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev ötən il noyabrın əvvəlində, Özbəkistanın rəhbəri Şavkat Mirziyoyev isə həmin ayın sonunda Parisə səfər ediblər.

Qazaxıstan və Fransa 2030-cu ilə qədər ticarət-iqtisadi və investisiya əməkdaşlığına dair yol xəritəsini təsdiqləyib. Fransa Qazaxıstan iqtisadiyyatına 17 milyard dollar sərmayə qoyan beş ən böyük investor ölkədən biridir. Xəbər verilir ki, Qazaxıstan və Fransa enerji, mədənçıxarma və yüngül sənaye, tikinti, aerokosmik, maşınqayırma, səhiyyə və qida sənayesi sahələrində birgə səmərəli layihələr həyata keçirirlər.
Özbəkistanın Fransa ilə əməkdaşlığı getdikcə artır. Şavkat Mirziyoyev 6 milyard dollarlıq müqavilələr portfeli gətirib ki, onların da əksəriyyəti enerji sektoruna aid idi. Bu, Özbəkistan üçün ən vacib sahədir. Fransa üçün bu, həm də bir nömrəli mövzudur. Makron Mərkəzi Asiyadan uran tədarükünün artırılması ilə bağlı danışıqlar aparır. Ölkədə istehsal olunan elektrik enerjisinin 80%-dən çoxu atom elektrik stansiyalarında istehsal olunur. Avropa Parlamentinin üzvü Thierry Marianinin sözlərinə görə, Fransanın Electricite de France (EDF) şirkətlərinin nüvə reaktorlarına xidmət göstərmək üçün ildə təxminən 10 ton uran filizi tədarükü lazımdır. Niger və digər Afrika ölkələrində bazarın itirilməsindən sonra xammalın həcmi Qazaxıstan və Özbəkistandan uran tədarükünü artırmaqla kompensasiya edilə bilər. Bunun müqabilində Fransa bu respublikalarda atom elektrik stansiyalarının tikintisinə və uranın emalı texnologiyasına köməklik təklif edir. Ancaq “Şərqə Bax” Telegram kanalının ekspertlərinin qeyd etdiyi kimi, problem var. Paris Mərkəzi Asiya regionundan ya Rusiya, ya da Azərbaycan vasitəsilə uranı alır, çünki o, yalnız təhlükəsizlik baxımından quru yolu ilə daşına bilər. Atom elektrik stansiyaları üçün iri ölçülü komponentlər və qurğular da yalnız bu marşrutlar vasitəsilə tədarük edilə bilər. Ona görə də Makron uran yanacağının artırılması ilə bağlı Astana və Daşkəndlə razılaşmazdan əvvəl Moskva və Bakı ilə fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmalı olacaq və indi onların çoxu var.

Qazaxıstan və Özbəkistanda atom elektrik stansiyalarının tikintisinə gəlincə, o zaman hesabatlara əsasən, Astana və Daşkənd Rosatom-u dəstəkləməyə daha çox meyllidir. Astana 20 ildən artıqdır ki, Atom Elektrik Stansiyasının tikintisinin mümkünlüyünü müzakirə edir, Daşkənd isə cəmi beş ildir ki, müzakirə edir. Ölkə sakinlərinin fikirləri bölünür, lakin buna baxmayaraq, əksəriyyət AES-in lehinə danışır və hesab edir ki, Rosatom podratçı olmalıdır. Konrad Adenauer Paperlab tədqiqat mərkəzi ilə birlikdə Qazaxıstan vətəndaşları arasında “Qazaxıstanlıların atom elektrik stansiyalarının tikintisinə münasibəti” mövzusunda sorğu keçirib. Respondentlərin əksəriyyəti Qazaxıstanın atom elektrik stansiyasının tikintisi zamanı Rusiya şirkəti ilə əməkdaşlıq etməsinin tərəfdarı olub - respondentlərin 23,3%-i bu varianta səs verib. İlin sonuna qədər Qazaxıstan atom elektrik stansiyasının tikintisində hansı şirkətin tərəfdaş kimi çıxış edəcəyinə qərar vermək niyyətindədir. Bu barədə Qazaxıstan Atom Elektrik Stansiyalarının baş direktoru Timur Jantikin bildirib.
“Özbəkistanda Rusiyanın “Rosatom” şirkəti ilə danışıqlar çətin gedir, 5 ildir ki, davam edir. Amma ciddi irəliləyişlər də var. Hesab edirəm ki, biz sonda belə qənaətə gələcəyik ki, böyük saziş hazırlanacaq və imzalanacaq, çünki bu, ilk növbədə Özbəkistan üçün lazımdır. Ölkəmizin başqa alternativi yoxdur”, - deyə Mano Tədqiqat Təşəbbüsləri Mərkəzinin direktoru Bəxtiyor Erqaşev bildirib.

Makronun Mərkəzi Asiyaya səfəri Fransanın beynəlxalq arenada və regional kontekstdə mövqelərini gücləndirmək üçün vacibdir. Səfər bir neçə aspektdə nəzərdən keçirilməlidir. Birincisi, hazırda ənənəvi təsir dairələrini itirərək Afrikadan bütün cəbhələrdə geri çəkilməyə məcbur olan Fransanın qlobal mövqeyinin ölçülməsi. Bu, Parisin beynəlxalq aləmdəki imicinə və çəkisinə ciddi zərbədir. Fransanın Mərkəzi Asiyada, ilk növbədə Qazaxıstan və Özbəkistanda aktivləşməsi sayəsində Makron bununla Parisin güclü olduğunu, xarici iqtisadi və xarici siyasət əlaqələrini şaxələndirdiyini nümayiş etdirir və ümumiyyətlə, geniş şəbəkəyə malik qlobal oyunçu kimi özünü göstərir.

Regional baxımdan, ekspertlər hesab edirlər ki, bu səfəri Qərb ölkələrinin Mərkəzi Asiyada artan fəallığı kontekstində nəzərdən keçirmək vacibdir. Son vaxtlar ən yüksək səviyyədə “5+1” formatında görünməmiş sayda müxtəlif sammitlər keçirilib. Fransa bu kontekstdə uyğun gəlir. Parisin əsas vəzifəsi Mərkəzi Asiyanın xarici siyasətinin şaxələndirilməsinə inteqrasiya etməkdir. Buna görə də, iqtisadi məqsədəuyğunluğuna görə, regionun iki ən böyük oyunçusuna - Qazaxıstan və Özbəkistana cəmləşmək qərara alınıb. Bölgədə Fransanın enerji layihələrinin təşviqi ola bilər. Fransa özünü texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş ölkə kimi təqdim edir. Başqa bir sual ondan ibarətdir ki, Fransa ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əvvəllər imzalanmış, çox milyardlıq müqavilələrin imzalanması ilə müşayiət olunan sazişlərin əksəriyyəti yerinə yetirilməyib. Buna görə də səfər nəticəsində imzalanacaq sənədlərə kifayət qədər tənqidi baxmaq lazımdır, onların nə dərəcədə möhkəm olacağı, niyyət bəyannamələri və ya real layihələr üçün planlar olacağı, Fransa diplomatiyasının uğurundan asılı olacaq.

ABŞ-ın postsovet məkanında sabitliyi pozmaq kursu

2024-cü ildə Birləşmiş Ştatlar postsovet məkanı ölkələrinə qarşı sabitliyi pozmağa və yeni gərginlik mənbələrini təhrik etməyə yönəlmiş siyasətini davam etdirəcək. ABŞ diqqətini Rusiyaya yönəldəcək və bu, Amerikanın xarici siyasətinin prioritetlərindən biri olaraq qalacaq. ABŞ-ın postsovet məkanına xarici siyasətinin ekspansiyası onun dünyada lider mövqeyini saxlamaq istəyini əks etdirən uzunmüddətli maraqlarla diktə olunur. Bu məqsədə çatmaq üçün ABŞ artıq yaranmış münaqişəli situasiyalardan daha fəal istifadə etmək, eləcə də ayrı-ayrı ölkələrə müxtəlif təsir alətlərindən istifadə etmək niyyətindədir.

ABŞ-ın postsovet məkanında xarici siyasət strategiyasının prioriteti Rusiyadır. Rusiyanın müstəqil xarici siyasət yürütməsi, iqtisadi potensialını qoruyub saxlaması, dünya siyasətinin və dünya iqtisadiyyatının inkişafı üçün alternativ gündəliyi irəli sürməsi ABŞ-da narazılıq yaradır. Bundan başqa, ABŞ postsovet məkanında müstəqil siyasət yeritməyə qadir olan yeni güc mərkəzlərinin formalaşmasına qarşıdır. Rusiyanın istənilən təşəbbüsləri ABŞ-da narahatlıq doğurur, onları inteqrasiya layihələrinin inkişafına qarşı çıxmağa sövq edir. Bu səbəbdən ABŞ Avrasiya İqtisadi İttifaqını (Aİİ) zəiflətməyə çalışır. Təzyiq birbaşa Rusiyaya, eləcə də inteqrasiya birliyinin üzvlərinə edilir. Birləşmiş Ştatlar Rusiyanın ən yaxın tərəfdaşlarına qarşı açıq təzyiqə əl atır və onlardan Qərb ölkələrinin sanksiya siyasətlərinə daha fəal dəstək axtarır. Amerika tərəfi ölkələri Rusiyadan uzaqlaşmağa təşviq edərək birbaşa siyasi təzyiqə əl atır.

ABŞ Ukraynada münaqişənin saxlanmasında maraqlıdır. ABŞ administrasiyası Ukraynaya 61 milyard dollar məbləğində yeni maliyyə yardımı paketinin ayrılmasına nail olmağı gözləyir.Bu yanaşma Amerika tərəfinin əsas təzyiq vasitəsi kimi görünən silahlı münaqişənin davam etdirilməsinə töhfə vermək niyyətini nümayiş etdirir. Rusiya və onun xarici siyasəti haqqında. Ukrayna ərazisindən istifadə edərək, Ukraynaya əhəmiyyətli maliyyə resursları ayıraraq və irimiqyaslı silah-sursatla təmin edən ABŞ Rusiya iqtisadiyyatına təsir edəcəyini gözləyir. Öz növbəsində, ABŞ-ın təzyiqi altında Kiyev münaqişəyə son qoyacaq danışıqların aparılması ideyasını inkar edərək sərt siyasət yürüdür.

Rusiya 2022-ci ilin fevralında “xüsusi hərbi əməliyyat”a başladıqdan sonra ABŞ postsovet məkanında siyasətini gücləndirib. Amerika siyasəti üçün Rusiyanın xarici siyasətinin tənqidi və sanksiyaların tətbiqi “norma”ya çevrildi, postsovet məkanı ölkələrində fəaliyyət göstərən qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyəti gücləndi, məhdudiyyətlər genişləndirildi və ya Rusiyanın fəaliyyətinə müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarda yeni maneələr yaradıldı. Son zamanlar ABŞ postsovet məkanı ölkələri ilə qarşılıqlı fəaliyyətin ikitərəfli və çoxtərəfli formatlarından fəal şəkildə istifadə edir. Amerika administrasiyasının yüksək rütbəli nümayəndələrinin səfərləri zamanı postsovet məkanı ölkələrinin rəhbərliyinə siyasi təzyiqlər edilir. Əsas tələb xarici siyasət kursunun korreksiyası, zəiflədilməsi, gələcəkdə isə Rusiyadan uzaqlaşdırılmasıdır. İqtisadi təzyiq rıçaqları fəal şəkildə istifadə olunur.

Qeyri-hökumət təşkilatları ABŞ siyasətində böyük rol oynayır və Amerika maraqlarının əsas dirijorudur. İctimai rəyə təsir göstərmək və siyasi elita ilə işləmək yolu ilə onlar ayrı-ayrı ölkələrdəki siyasi vəziyyətə təsir göstərirlər. Qeyri-hökumət təşkilatlarına müxalifət qüvvələrinin praktiki hazırlığı, etiraz aksiyalarının keçirilməsi üçün zəruri olan strukturların formalaşdırılması, təşkil olunmuş etiraz aksiyalarının alternativ informasiya təminatının yaradılması həvalə olunub. Qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyəti müxalifətin maliyyə dəstəyinə yönəlib ki, o, hakimiyyətə gələrsə, xarici siyasət kursunu kökündən dəyişməli və “demokratik” transformasiyalar prosesinə start verməlidir. Daxili siyasi dəyişikliklərin gedişində anti-Rusiya qüvvələrinin fəaliyyətinin genişlənməsinə şərait yaradılır. Ukraynadakı vəziyyət bu ssenarinin həyata keçirildiyini açıq şəkildə nümayiş etdirdi.

Beynəlxalq maliyyə institutları ənənəvi olaraq ABŞ siyasətinin mühüm aləti olub, onun vasitəsilə postsovet məkanı ölkələrinə təzyiq edilir. İlk növbədə bunlar BVF, Dünya Bankı və Amerika siyasətinin həyata keçirilməsində iştirak edən digər təşkilatlardır. Onların vasitəsilə ABŞ kreditlərin verilməsini tələblərin yerinə yetirilməsi ilə sıx əlaqələndirərək ayrı-ayrı ölkələrin xarici və daxili siyasətinə təsir göstərmək, onlara şərtlər qoymaq imkanı əldə edir.

Son illərdə Rusiyanı cilovlamaq və postsovet ölkələrini Rusiyanın təsirindən uzaqlaşdırmağa təşviq etmək siyasəti istisnasız olaraq bütün postsovet ölkələrinə açıq təzyiq siyasəti ilə əvəzlənib. Belə bir siyasət postsovet məkanını köklü şəkildə yenidən formatlaşdırmaq və orada qeyri-sabitlik və münaqişə ocaqları yaratmaq, müəyyən ölkələrdə anti-Rusiya əhval-ruhiyyəsini genişləndirmək məqsədi daşıyır.

Baydenin hakimiyyətə gəlməsi ilə ABŞ-ın postsovet məkanında siyasəti güclənib, qarşıdurma xarakteri alıb və daha geniş alətlərə arxalanıb. Daxili işlərə müdaxilə açıq şəkildə həyata keçirilir və postsovet məkanı ölkələrində müxalifətə dəstək mühüm miqyas alıb. ABŞ-da prezident seçkiləri 2024-cü ilin sonunda keçirilməlidir. Bu ana qədər ABŞ-ın postsovet məkanı ölkələrinə münasibətdə siyasəti dəyişməyəcək. ABŞ-ın postsovet məkanının bəzi ölkələrində sabitliyi pozmaq və onlara kənar nəzarət yaratmaq kursu davam edəcək.

V.VƏLİYEV