Qərb-Rusiya qlobal çəkişməsi - ANALİTİK

Meydana Yaxın Şərq və Afrika daxil olur

Rusiya prezidenti Vladimir Putinin avqust ayında Türkiyəyə səfəri zamanı müzakirə etməyi planlaşdırdığı məsələlər artıq məlumdur. O, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşdə “Taxıl sazişi” və Ukraynadakı müharibənin gələcəyini müzakirə ediləcək. Həmçinin, Cənubi Qafqazda indiki durum, xüsusən də Qarabağ ətrafında cərəyan edən hadisələrin diqqət mərkəzində olacağı gözlənilir. İki ölkə liderləri həmçinin Moskva və Kiyev arasında ehtimal edilən sülh müqaviləsi barədə danışacaqlar. Artıq səfərlə bağlı hazırlıqlara başlanılıb.

Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Türkiyəyə rəsmi səfəri çərçivəsində Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və xarici işlər naziri Hakan Fidan, eləcə də digər rəsmi şəxslərlə görüşündə də regional məsələlərin həlli yolları bird aha müzakirə olunub. Türkiyə lideri Zəngəzur dəhlizinin dərhal açılmasının və hərtərəfli sülh sazişinin tezliklə həyata keçirilməsinin vacibliyini diqqətə çatdırıb: “Zəngəzur dəhlizi dərhal açılmalı və hərtərəfli sülh sazişi tezliklə həyata keçirilməlidir”. Xarici işlər naziri Hakan Fidan isə Laçın yolundakı son hadisələrlə bağlı Ermənistana mesaj ünvanlayıb: “Laçın yolu Azərbaycan torpağıdır. Azərbaycan nəyi lazım bilsə, onu da edə bilər. Azərbaycana qarşı ittihamlar əsassızdır”.

Putin NATO-ya: Biz toqquşmaya hazırıq

Rusiya-Afrika sammitində Vladimir Putin ABŞ-a meydan oxuyub. O bildirib ki, Moskva NATO ilə birbaşa toqquşma istəmir, lakin buna hazırdır. Bu arada, Rusiya ilə Amerika arasında artmaqda olan gərginlik təkcə Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı olmadığı da ortaya çıxıb. Son həftələr Suriyada ABŞ və Rusiya orduları arasında tez-tez baş verən toqquşmalar narahatlıq doğurur. Putin isə Rusiya-Afrika sammitinin yekunları üzrə jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən bildirib ki, Rusiya NATO ilə birbaşa hərbi toqquşma istəmir. Lakin Moskva buna hazırdır.

Son illərdə iqtisadi sanksiyalar, Suriyadakı vətəndaş müharibəsi, Ukraynadakı xüsusi əməliyyat kimi bir çox sahədə baş verən hadisələrə görə Rusiya ilə ABŞ arasında münasibətlər tam olaraq dayandırılmasa da, pozulmaq ərəfəsindədir. Moskva Vaşinqtonu NATO-nun Rusiya sərhədlərinə doğru genişlənməsində ittiham etsə də, ABŞ Ukraynaya silah tədarükünü davam etdirir. Son həftələr Suriya səmasında iki tərəfin hava qüvvələrinə məxsus təyyarələr arasında təhlükəli gərginlik qeydə alınıb. Afrika liderlərini ölkəsində qəbul edən Vladimir Putin hadisələrin qızğın fazaya keçməsi ehtimalını şərh edərək Amerikaya meydan oxuyub. Rusiya lideri onu da vurğulayıb ki, Afrika ölkələri Moskvadan kömək və ianə istəmirlər, əksinə, qarşılıqlı faydalı layihələr təklif edirlər.

Vaşinqtona hücum

Son həftələr Suriyada ABŞ və Rusiya arasında hava məkanından istifadə ilə bağlı gərginlik artıb. ABŞ-ın müdafiə naziri Lloyd Ostin ötən gün Rusiya hərbi təyyarəsinin ABŞ pilotsuz uçan aparatına müdaxiləsinə toxunaraq, Rusiyanın Suriyadakı “məsuliyyətsiz davranışına” son qoymalı olduğunu bildirib. Eyni zamanda, Vladimir Putin Sankt-Peterburqda keçirilən Rusiya-Afrika sammitinin yekunları ilə bağlı keçirdiyi mətbuat konfransında ABŞ və Qərb ölkələrini təhdid etməyə davam edib. Jurnalistin Suriyada Rusiya ilə NATO arasında birbaşa toqquşma ehtimalının olub-olmaması ilə bağlı sualına Rusiya dövlətinin başçısı belə cavab verib: "Biz hər zaman istənilən ssenariyə hazırıq. Amma bunu heç kim istəmir. Həm də Rusiyanın təşəbbüsü ilə. Amerika tərəfi, biz vaxtilə bu münaqişələrin qarşısını almaq üçün xüsusi mexanizm yaratmışdıq, bizim müəyyən departamentlərin rəhbərləri bir-biri ilə birbaşa əlaqə saxlayır və istənilən böhranlı vəziyyətlə bağlı məsləhətləşmələr aparmaq imkanı əldə edirlər”.

Afrika paylama materialları tələb etmir

Rusiyanın Afrika ölkələrinə humanitar yardım göstərəcəyi, eləcə də müxtəlif sahələrdə dəstək göstərəcəyindən danışan Putin qeyd edib: "Afrikalı dostlarımız heç bir sovqat tələb etmirlər. Üstəlik, həm birinci sammitdə, həm də ikitərəfli formatda ikitərəfli formatda. zirvələr, və sonra çoxları bu barədə deyildiyi kimi, biz bir şey istəməyə gəlməmişik. Düzdür, “bizə bunu verin” kimi birbaşa xahiş olmadı. Hamı qarşılıqlı məqbul variant tapmağa çalışır. Tərəflər üçün maraqlı layihələr var”. Rusiya lideri vurğulayıb ki, Afrika dövlətləri Moskva ilə əməkdaşlığı davam etdirmək istəyirlər, o cümlədən hərbi-texniki əməkdaşlıq sahəsində bu ölkələr kənardan heç bir təzyiqdən qorxmur və silah alırlar.

Sülh siqnalı

Putin xatırladıb ki, Afrika ölkələri Ukraynadakı münaqişəyə son qoymaq üçün variantlar axtarırlar. Onun sözlərinə görə, Afrika sülh təşəbbüsü Çinin ideyaları ilə yanaşı sülh danışıqlarının əsasını təşkil edə bilər. Eyni zamanda, onun müddəaları, o cümlədən əsirlərin mübadiləsi və humanitar məsələlərin həlli artıq həyata keçirilir. Lakin atəşkəs təklifini həyata keçirmək çətindir, çünki Ukrayna hazırda əks-hücum edir.
Taxıl sövdələşməsi Azovla bağlı deyil

Putin Rusiyanın taxıl sazişindən çıxmasının Türkiyənin Azov batalyon komandirlərinin Ukraynaya təhvil verməsi ilə heç bir əlaqəsi olmadığını qeyd edib. "Birinin digəri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur", - prezident vurğulayıb. O əlavə edib ki, Rusiyanın Qara dəniz taxıl dəhlizi ilə bağlı sazişdən çıxmaq qərarı logistika, Rusiya gəmilərinin limanlara daxil olmasının mümkünsüzlüyü, vəsaitlərin köçürülməsi, sığorta və digər problemlərlə bağlıdır. Bu ayın əvvəlində Vladimir Zelenskinin İstanbula rəsmi səfəri zamanı Türkiyə tərəfi əsir mübadiləsi çərçivəsində Türkiyədə olan Azov batalyonunun bəzi komandirlərini Ukraynaya təhvil verib.
Çərşənbə günü Ərdoğanla söhbət

Sankt-Peterburqda keçirilən sammitin yekunlarından sonra Vladimir Putin türkiyəli həmkarı ilə danışıqlar aparmaq planlarından da danışıb. Putin qeyd edib ki, Ərdoğan onu Türkiyədəki seçkilərdən əvvəl də dəvət edib, lakin səfərin mövzusu ilə bağlı heç kimin spekulyasiya etməməsi üçün bu səfər baş tutmayıb. "Telefonla danışmaq istəyirdik, prezident Ərdoğan söhbət etməyi təklif etdi, amma o, mənim üçün çox əlverişli olmayan vaxtı təklif etdi. Mən bu gün təklif etdim - narahatdır, sabah təklif etdim - o da narahatdır. Yaxşı, razılaşdıq, danışdıq, məncə, çərşənbə günü yenidən danışacağıq və orada qərar verəcəyik”, - deyə Putin bildirib.
Qaz qovşağı elektron ticarət platforması olacaq

Rusiya prezidentinin sözlərinə görə, Türkiyədə qaz qovşağının yaradılması mövzusu gündəmdə qalır. Layihə böyük həcmdə qazın saxlanmasını deyil, elektron ticarət platformasının yaradılmasını nəzərdə tutur. "Açıq bildirmək istəyirəm ki, bura neft və ya neft anbarı deyil, qazdır. Bunu həm biz, həm də türk dostlarımız bilirik. Biz elektron ticarət platformasının yaradılmasından danışırıq. Biz nəhəng anbarlarda qaz saxlamaq fikrində deyilik. Bu, sadəcə olaraq belə bir elektron ticarət platformasının təşkili üçün əlverişli yerdir, çünki Türkiyə Avropa üçün tranzit ölkəyə çevrilib”, - Putin izah edib.

Səudiyyə Ərəbistanı Rusiyanın iştirakı olmadan…

Avqustun 5-də onlarla ölkənin nümayəndəsi Ukrayna üzrə sülh danışıqlarının necə başlayacağına qərar vermək üçün Səudiyyə Ərəbistanında toplanacaq. Qərb mətbuatının yazdığına görə, görüş Kiyevin təşəbbüsü və Qərbin dəstəyi ilə təşkil olunacaq və təkcə Ukraynanın müttəfiqləri deyil, Braziliya, Hindistan, Misir, İndoneziya və Cənubi Afrika kimi ölkələr də iştiraka dəvət olunub. Rusiya tədbirə dəvət olunmayıb. Təşkilatçıların planına görə, Ciddədəki görüş Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskinin tarixini açıqlamadan elan etdiyi “sülh sammiti”nin proloquna çevriləcək. Sammit Ukrayna böhranı və onun həlli yolları ilə bağlı Qərb və qeyri-Qərb fikirlərini bir araya gətirmək cəhdi kimi düşünülür. Cənubi Afrika Respublikasının Prezidenti Siril Ramafosanın Sankt-Peterburqda verdiyi bəyanatlara əsasən, dünyada münaqişənin tezliklə dayandırılması tələbi artır.

Hələ Ciddədə Ukrayna ilə bağlı görüşün keçirilməsi təşəbbüsündən əvvəl vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman dəfələrlə qeyd edib ki, Səudiyyə Ərəbistanı münaqişənin həlli üçün beynəlxalq səyləri dəstəkləyir və bu məsələdə vasitəçilik etməyə hazırdır. Hələ Ciddədə Ukrayna ilə bağlı görüşün keçirilməsi təşəbbüsündən əvvəl vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman dəfələrlə qeyd edib ki, Səudiyyə Ərəbistanı münaqişənin həlli üçün beynəlxalq səyləri dəstəkləyir və bu məsələdə vasitəçilik etməyə hazırdır.

Rusiya-Ukrayna münaqişəsində indi ilk baxışda bir-birini istisna edən iki tendensiya müşahidə olunur. Bir tərəfdən Kiyev əks hücumda uğur qazanmaq və 1991-ci il sərhədlərinə çatmaq niyyətində olduğunu bəyan edir. Digər tərəfdən, böhranın sülh yolu ilə tezliklə nizamlanmasının zəruriliyi barədə söhbətlər səngimir. Sülh təşəbbüsləri əsasən qeyri-Qərb dövlətlərindən gəlir və nə Moskvadan, nə də daha çox Kiyevdən tam dəstək görmür. Başqa bir şey budur ki, müəyyən mənada bunların hamısı gələcəkdə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü nəzərdə tutur və buna görə də Vladimir Zelenskinin “sülh formulu”na uyğunlaşmanı istisna etmir. Avqustun 5-6-da Səudiyyə Ərəbistanında dinc nizamlanmanın necə olması ilə bağlı Qərb və qeyri-Qərb ölkələrinin mövqelərini bir araya gətirmək cəhdi olacaq.

“The Wall Street Journal” yazır ki, Ukrayna böhranının həlli üçün Ciddədə danışıqlar aparılacaq. Tədbirin məqsədi 1991-ci il sərhədləri daxilində Rusiya qoşunlarının Ukrayna ərazisindən çıxarılmasını nəzərdə tutan Ukrayna yanaşmasına geniş beynəlxalq dəstəyə nail olmaq və Moskva ilə Kiyev arasında gələcək danışıqların əsaslarını müzakirə etməkdir. İclasda 30-a yaxın ölkənin nümayəndələrinin iştirakı gözlənilir. Milli təhlükəsizlik müşaviri Ceyk Sullivan, eləcə də Avropa İttifaqı və Böyük Britaniya, İndoneziya, Misir, Meksika, Zambiya, Hindistan, Braziliya, Cənubi Afrika və digər inkişaf etməkdə olan ölkələrin nümayəndələrinin təmsil olunacağı ehtimal edilir. Maraqlıdır ki, sammitdə ABŞ da iştirak etməyəcək. Son üç ölkə Rusiyanın BRİKS tərəfdaşlarıdır və onlar bir neçə həftə sonra Rusiya prezidenti Vladimir Putinin şəxsi iştirakı olmadan Yohannesburqda keçiriləcək klubun sammitinə toplaşacaqlar.

Qərb və Ukrayna siyasətçiləri ümid edirlər ki, Ər-Riyadın himayəsi altında müzakirələr Kiyevin planlarına görə, bu ilin sonuna qədər baş tutmalı olan “sülh sammiti”nin proloquna çevriləcək. İdeyaya əsasən, çoxlu sayda ölkə Rusiya Federasiyası ilə Ukrayna arasında potensial danışıqların əsasını təşkil edəcək münaqişəyə son qoymağın yolları barədə razılığa gələ bilər. Associated Press agentliyi Səudiyyə Ərəbistanında görüşün təşkili təşəbbüsünün Kiyevdən gəldiyinə aydınlıq gətirib. Bundan əlavə, mətbuatda yayılan məlumatlara görə, forumun təfərrüatları hələ də işlənir və tarixləri göstərici hesab etmək olar. Bazar günü axşam belə bir görüşün keçirilməsi niyyətini Ukrayna prezidentinin aparatının rəhbəri Andriy Yermak da təsdiqləyib. Səudiyyə Ərəbistanı vasitəçiliyi təsadüfən üzərinə götürməyib. Ər-Riyad bir tərəfdən Moskva ilə kifayət qədər sıx əlaqələrə malikdir, digər tərəfdən isə münaqişə ilə bağlı “neytral” mövqeyini dəfələrlə vurğulayır və hətta tərəflər arasında əsirlərin mübadiləsində vasitəçi kimi iştirak edib.

May ayında Vladimir Zelenskinin də çıxış etdiyi Ərəb Liqasının sammitində vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman qeyd edib ki, Səudiyyə Ərəbistanı münaqişənin həlli üçün beynəlxalq səyləri dəstəkləyir və bu məsələdə vasitəçilik etməyə hazırdır. Bundan əlavə, Qərb Səudiyyə Ərəbistanı vasitəsilə Ər-Riyadla kifayət qədər etibarlı münasibətlər quran Pekini özünə cəlb etməyə ümid edirdi. Bununla belə, Çin də qarşıdakı görüşdə iştirak etmir.

Ciddəyə dəvət edilməyən Rusiya...

İyunun 24-də Kopenhagendə keçirilən, Qərb və qeyri-Qərb ölkələrinin diplomatlarının Ukrayna ilə bağlı qeyri-ictimai müzakirələrinin daxil olduğu əvvəlki analoji tədbirə Moskva da dəvət olunmayıb. Rusiyanın Danimarkadakı səfiri Vladimir Barbin o zaman demişdi ki, “Rusiyanın iştirakı nəzərdə tutulmadığı halda sülh yolu ilə nizamlanmadan necə ciddi danışmaq olar”. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun sözlərinə görə, söhbət Qərbin “qabaqcıl inkişaf etməkdə olan ölkələri, qlobal Cənub ölkələrini bu formulun dəstəkləmək üçün hər cür yolla şirnikləndirmək cəhdindən gedir.

Digər tərəfdən, Sankt-Peterburqda Rusiya-Afrika sammitində təmsil olunan və Vladimir Putinlə Afrikanın sülh yolu ilə həlli təşəbbüsünü müzakirə edən bəzi Afrika ölkələrindən Ciddəyə elçilər gələcək. Bu məsələ qismən Moskvanın sammitin qonaqlarının həvəslə qarşılamadığı taxıl sazişindən çıxması ilə bağlı idi. Belə ki, Cənubi Afrika Respublikasının Prezidenti Siril Ramafosa Qara dənizin dünya bazarlarına açıq olması lazım olduğunu bildirib. Onun fikrincə, Rusiya tərəfindən ən kasıb ölkələrə bir neçə on minlərlə ton taxılın pulsuz çatdırılması, əlbəttə ki, yaxşıdır, lakin Qara dəniz təşəbbüsünün həyata keçirilməsinin vacibliyini inkar etmir.

Avropa Afrikanı Ukraynaya necə çəkir

“Davam edən münaqişə bizə Afrika ölkələrinə mənfi təsir edir... Bu münaqişə indi birbaşa bizə təsir edir... Ərzaq təhlükəsizliyi problemləri yaranır: bir çox ölkələrimizdə gübrə bahalaşıb, yaşayış minimumu da qalxıb və biz hesab edirik ki, maraqlar bəşəriyyət üçün, eləcə də Rusiya və Ukrayna xalqları arasında sülhün bərpasına cavabdehdir. Biz hesab edirik ki, bu münaqişə sülh yolu ilə həll edilməlidir”, - deyə cənab Ramafosa bildirib.
Rusiya prezidenti Vladimir Putinin sözlərinə görə, Afrikanın nizamlanmaya bu cür yanaşması ÇXR-in fevralda təqdim etdiyi sülh planının müddəaları ilə rezonans doğurur. "Biz öz tərəfimizdən heç vaxt danışıqlardan imtina etməmişik, həmişə açıq şəkildə demişik ki, dialoqu davam etdirməyə hazırıq", - Rusiya Federasiyasının prezidenti bildirib. O xatırladıb ki, ötən il Ukrayna ilə razılaşma praktiki olaraq razılaşdırılıb, lakin Kiyev hakimiyyəti əvvəlki bütün razılaşmalardan imtina edib. “Buna görə də topun tamamilə onların tərəfində olduğuna inanıram”, - deyə Vladimir Putin yekunlaşdırıb.

V.VƏLİYEV
P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var.