Cənubi Qafqaz düyünü və Avropa formatı - BAXIŞ BUCAĞI

Moldova Sammitindən kim nə qazandı, narazılar kim?

Moldovadanın paytaxtı Kişinyovdan 35 km aralıda yerləşən Mimi qalasında cümə axşamı Avropa Siyasi Birliyinin sammiti keçirilib. Sammitdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev də iştirak edib. Eyni zamanda dövlətimizin başçısı Ermənistanın baş naziri ilə ikitərəfli münasibətlərin gələcəyinə nəzər salıblar. Qeyd edək ki, bu qeyri-rəsmi görüş yeni formatda keçirilib. Bu barədə bir az sonra…

Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel çıxışında sammitin məram və məqsədlərinə toxunub və bildirib ki, Avropa liderləri enerji, təhlükəsizlik və infrastrukturla bağlı hər şeyi koordinasiya etmək üçün toplaşıblar. Aİ diplomatiyasının rəhbəri Josep Borrell görüşün üç əsas istiqaməti - təhlükəsizlik, sabitlik və kommunikasiya barədə danışıb. Moldova Respublikasının (RM) prezidenti Maya Sandu ölkəsinin Aİ-yə inteqrasiyasının sürətləndiriləcəyinə ümid etdiyini bildirib. Amma artıq ilk çıxışlardan bəlli olub ki, söhbət əsasən dəstəyi gücləndirilməli olan Ukraynadan və Avropa tədbirində səslənəcək “hər şeyi eşitməli olan” Rusiyadan gedəcək.

Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski sammitin lap əvvəlində qeyd edib ki, biz (Ukrayna və Moldova) qonşu ərazilərdə münaqişələri dondurmuşuq: “Məsələn, niyə hələ də Dnestryanıda Rusiya kontingenti var? Moldovada bu vəziyyətin qarşısı alınmalıdır. Problemin artıq 30 ildən çox yaşı var, dondurulmuş münaqişələrə və müharibələrə yer qoymadan həll yolu tapmaq lazımdır... Qərarların vaxtı çatıb və mən vurğulamaq istəyirəm ki, NATO-nun iyulda Vilnüsdə keçirilən sammitində Ukrayna NATO üzvlüyünə qəbul edilməlidir. Bizə sülh sammiti lazımdır, Ukrayna üçün müsbət qərarlar lazımdır, bunlar hamı üçün, Moldova üçün də, Gürcüstan üçün də, yəqin ki, Belarus üçün də müsbət qərarlardır”.

Aİ-nin xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Cozep Borrell izah edib ki, Moldovada dondurulmuş münaqişə ölkənin Avropa İttifaqına daxil olmasına maneə deyil: “Bəli, Moldova Respublikasının ərazi problemi var, lakin Avropa yolu mütləq Dnestryanıdan asılı deyil. Moldova Respublikası Aİ-nin üzvü ola bilər. Kiprin də ərazi problemi var, lakin o, Aİ-yə daxil olub. Moldova Respublikası da bunu edə bilər”.

Moldova Respublikasının prezidenti Maya Sandu bu ilin sonuna kimi respublikanın Aİ-yə daxil olması ilə bağlı danışıqlara başlamaq niyyətində olduğunu bəyan edib. Kişinyov 2030-cu ilə qədər və Dnestryanı ilə birlikdə Avropa Birliyinə daxil olmağa ümid edir. Sandu hesab edir ki, Moldova hakimiyyəti şərq regionu ilə barışacaq.

Aİ Moldova üzərindəki səmanı qorumaq üçün yaxın gələcəkdə onu havadan müşahidə radarı ilə təchiz edəcək, Josep Borrell mətbuat konfransında deyib: “Bu çox ehtiyac duyulan müşahidə radarının köməyi ilə biz onu gücləndirə biləcəyik. Moldova Respublikasının hava təhlükəsizliyi imkanları. Bu dəstək Moldova Respublikasının müdafiə sektorunun modernləşdirilməsinə xidmət edəcək”.

Bir gün əvvəl Moldova Respublikası Milli Ordu üçün Avropa Sülh Proqramı çərçivəsində gətirilən texnikanın ilk partiyasını alıb. Hərbi ləvazimatın ilk partiyasına dronlar, noutbuklar, partlayıcı materialların utilizasiyası üçün kostyumlar, ultrasəs aparatları və cərrahi dəstlər daxildir.

“Bu, Avropada sülh və təhlükəsizliyə dəstəyimizdə ilk addımdır. Yaxın həftələrdə və aylarda təcili yardım maşınları, minatəmizləmə robotları, metal detektorları, radarlar kimi daha çox avadanlıq gələcək. Bizim dəstəyimiz Moldova Respublikasının üzləşdiyi problemləri əks etdirməyə davam edəcək. O Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü nəticəsində yaranan ehtiyaclara cavab vermək üçün nəzərdə tutulub”, - deyə Avropa diplomatiyasının rəhbəri izah edib.

“2021-ci ildə Avropa Şurası Moldova Respublikasının müdafiə sisteminə yardımın birinci tranşını təsdiqləyib. İlkin olaraq maliyyə yardımı paketi 7 milyon avro idi. Bu dəstək sonradan ümumilikdə 87 milyon avroya çatıb. Şübhəsiz ki, bu qərar Avropa İttifaqının müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsinə və ölkəmizin mövcud təhlükəsizlik çağırışlarına davamlılığının artırılmasına verdiyi töhfənin bariz sübutudur”, - deyə Moldova Respublikasının müdafiə naziri Anatoli Nosatı bildirib. O vurğulayıb ki, Moldova Respublikasının silahlı qüvvələrinin respublika ərazisində qeyri-qanuni yerləşdirilmiş Rusiya hərbi kontingentindən gələ biləcək çağırışlara qarşı durmaq üçün kifayət qədər qüvvə və vasitələri var: “Moldovanın NATO-ya daxil olması ilə bağlı qərar vətəndaşlardan asılıdır. Bu qərar qəbul edildikdə, biz konkret olaraq üzvlük planını müzakirə edəcəyik”.

Yeri gəlmişkən, Şimali Atlantika Alyansının press-relizində deyilir ki, sammit zamanı Moldova Respublikasının hava məkanı NATO tərəfindən qorunub, demək olar ki, uçuşlar üçün bağlanıb. Qeyd olunub ki, Ukrayna ərazisindən cəmi 20 km aralıda yerləşən Avropa İttifaqının üzvü olan 27 dövlət başçısının və digər 20 Avropa ölkəsinin görüşdüyü yerin təhlükəsizliyini təmin etmək bir o qədər də asan olmayıb. NATO sözçüsü Oana Lungesku "NATO AWACS yüzlərlə kilometr məsafədə təyyarələri, raketləri və dronları aşkar etmək qabiliyyətinə malikdir və bu, erkən xəbərdarlıq qabiliyyətinə malikdir" desə də təhlükə hər an gözlənilib. Təşkilatçılar isə NATO-nun Havadan Xəbərdarlıq və Rəhbərlik Sisteminin (AWACS) təyyarələrinin cümə gününə qədər sammitin keçirildiyi yerin üzərindəki səmanı daim nəzarətdə saxlayacağını press-relizdə də qeyd ediblər.

Eyni zamanda, Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyen Moldova Respublikasına 1,6 milyard avro məbləğində yardım paketi barədə danışıb: “Biz sizə qonşuluqdakı münaqişənin nəticələrinin öhdəsindən gəlməyə kömək etmək istəyirik və sizi Aİ-yə yaxınlaşdırmaq istəyirik”. O, Moldova Prezidenti ilə birgə keçirdiyi mətbuat konfransında əlavə edib ki, Avropa Siyasi Birliyinin Zirvə toplantısı kontekstində Moldova Avropanın mərkəzində, Moldova isə Avropadır. Bu gün və sabah bütün Avropa Moldovadır.

Maya Sandu qeyd edib ki, Moldova Respublikası bu tədbiri təşkil etməklə bir sıra üstünlüklər əldə edir, o cümlədən yerli istehsalçılar üçün Avropa bazarında yeni imkanlar, investisiyaların cəlb edilməsi imkanlarının artırılmasını təmin edir, eləcə də Avropaya inteqrasiya prosesinə dəstək qazanır.

Amma Avropa sammitində təkcə Sandu ölkəsinin problemlərini həll etməyə çalışmadı. Sammit çərçivəsində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında ikitərəfli danışıqlar, habelə hər iki ölkə rəhbərinin Avropa Şurasının rəhbəri Şarl Mişel və Almaniya kansleri Olaf Şolz ilə görüşü olub. Çarlz Mişel jurnalistlərə bildirib ki, onun Ermənistan və Azərbaycan liderləri ilə görüşmək imkanı olub və “bu gün iki ölkə arasında daha balanslı münasibətlərin təsdiqi olacaq”. Lakin məsələ çap üçün imzalananda bu barədə heç bir məlumat olmayıb.

Qeyd edək ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel arasında üçtərəfli qeyri-rəsmi görüş keçirilib. Görüşə daha sonra Almaniya Federativ Respublikasının Kansleri Olaf Şolts və Fransa Respublikasının Prezidenti Emmanuel Makron da qoşulub. Bundan sonra Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Şarl Mişel qeyri-rəsmi görüşün yekunlarına dair mətbuata açıqlama verib: “Biz indicə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan, Fransa Prezidenti Emmanuel Makron və Almaniya Kansleri Olaf Şolts ilə çox yaxşı görüş keçirdik. Bizim may ayında Brüsseldə müzakirə etdiyimiz məsələləri nəzərdən keçirmək, əlaqələndirmə, təhlükəsizlik, sərhədlərin delimitasiyası, sülh sazişi ilə bağlı müzakirə aparmaq imkanımız oldu. Bu görüş iyulun 21-də Brüsseldə keçiriləcək növbəti toplantıya çox yaxşı hazırlıq oldu. Bu o deməkdir ki, biz çox gərgin çalışırıq. Biz münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində bütün müsbət səyləri dəstəkləmək niyyətindəyik və həmçinin bəyan etdik ki, Prezident Əliyevi, Baş nazir Paşinyanı, Kansler Şoltsu və Prezident Makronu “Avropa siyasi birliyi”nin İspaniyada keçiriləcək növbəti toplantısı çərçivəsində yenidən görüşə dəvət etmək niyyətindəyik. Bu o deməkdir ki, biz Avropa İttifaqı tərəfindən münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində daha çox irəliləyişə nail olmağa yardım etmək üçün əlimizdən gələni edəcəyik”.

Serbiya prezidenti Aleksandar Vuçiç Moldovada deyib: “Bizi çətin görüşlər gözləyir, sülhü və sabitliyi qorumağa çalışmaq vacibdir. Seçkilərin (Kosovonun şimalında və Metoxiya – müəllif) qeyri-legitim elan edildiyini aydınlaşdırmaq bizim üçün vacibdir”. Vuçiç vurğulayıb ki, Serbiya Kosovonun şimalında vəziyyətin gərginləşməməsi üçün əlindən gələni edir və vəziyyətin həlli üçün ilk addım ölkənin şimalındakı şəhərlərdə serb əhalisinin iştirakı olmadan seçilmiş merlərin geri çağırılması olmalıdır.

O, qeyd edib ki, yerli serblər "orada qeyri-qanuni olan xüsusi təyinatlıları (Priştina polisi) geri çəkmək istəyirlər.

Moldova lideri Maya Sandu Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşüb və Moldovaya təbii qazın mümkün tədarükünü müzakirə edib. Digər dövlətlərin başçıları da ikitərəfli görüşlər keçiriblər. Bununla belə, Ukrayna və onun ərazisindəki münaqişə sammitdə əsas mövzu olaraq qaldı.

Sammitdə çıxış edən Josep Borrell deyib ki, gündəlikdəki əsas mövzular ilk növbədə “sülhün və təhlükəsizliyin bərpasına yönəldilməlidir və bu, təkcə Avropa İttifaqı səviyyəsində deyil, bütün dünya səviyyəsində daha çox birlik tələb edir”.

Rumıniya Prezidenti Klaus İohannis qeyd edib ki, “zirvə görüşü Rusiyanın təcavüzünə qarşı mübarizədə və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinin prinsipləri əsasında sülhün bərpası üçün Ukraynaya və onun xalqına qeyd-şərtsiz güclü dəstəyi təsdiq etməlidir. Bu, həm də Avropada və onun hüdudlarından kənarda sülh, sabitlik və demokratiyaya doğru irəliləyiş üçün ümumi qabiliyyətimizin əksi olmalıdır”. Eyni zamanda o xatırladıb ki, Avropa İttifaqı və digər tərəfdaşlar Moldova naminə buradadırlar: “Moldovalılar tək deyil”.

Beləliklə, Moldovada avropalıların təşəbbüsü ilə keçirilən görüşlərdən daha birisi nəticəsiz yekunlaşdı. Görüşün müsbət aurada keçdiyi barədə fikirlər də səslənir. Amma nəzərə alanda ki, iyunun 21-də Brüsseldə, daha sonra İspaniyanın paytaxtında bir masa ətrafına toplaşmaq və hətta oktyabr ayında daha bir təmas barədə söhbətlər gəzir, deməli Avropa formatına bir o qədər də bel bağlamaq olmaz. Nədən ki, bunlar daha çox vaxtı uzadırlar. Bu isə münaqişəni həll etməkdən çox, prosesi dondurmaq niyyətindən xəbər verir.

V.VƏLİYEV