Türkiyə: seçkilər və NATO - ANALİTİK

Prezident Ərdoğan Qərblə qarşıdurmada xalqına arxalanır

Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurası prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın sədrliyi ilə bu il ilk iclasını keçirib, NATO ilə əlaqələr, beynəlxalq böhranlar və terrorla mübarizə məsələləri müzakirə edilib. Əsas məsələlərdən biri də may ayında Türkiyədə keçirilməsi nəzərdə tutulan prezident və parlament seçkiləri ərəfəsində qızğın müzakirələrə və siyasi fəallığın artmasına səbəb olan Finlandiya və İsveçin NATO-ya üzv olmaq üçün müraciətinin təsdiqlənməsi olub. Anti-Qərb əhval-ruhiyyəsinin artması və NATO-dan çıxmaq üçün kampaniyanın başlaması prezident Ərdoğana özünü ölkənin suverenliyinin əsl müdafiəçisi kimi təqdim etmək və hakimiyyətinin üçüncü onilliyinə girmək şansı verir və bu, seçicilərin gözünü bir daha açmağa hesablandığını sübut edir. İqtisadiyyatın güclənməsi xarici siyasətdə “güclü əl” prinsipinin qaçılmaz olduğunu diqtə edir. Amma bəzi NATO ölkələri Türkiyəni təsir dairəsində saxlamaq üçün müxtəlif gedişlər edirlər, amma bütün addımlar cənab Ərdoğanın usta gedişləri ilə dəf edilir.

Yeni ildə ilk dəfə çərşənbə günü toplanan Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurasının işinin bərpası ekstremal şəraitdə baş verir. Bir anda bir neçə regional və beynəlxalq təhlükəsizlik böhranı, İsveç və Finlandiyanın alyansa qoşulması ilə bağlı problemin həll olunmaması səbəbindən NATO ilə münasibətlərin pisləşməsi, eləcə də Avropada anti-türk əhval-ruhiyyəsinin artması prezidentlərin görüşündə gündəmə gəlib. Ankara artıq təhdid və çağırışlarla doyub.

İclas ərəfəsində Türkiyənin “Anadolu” agentliyi Təhlükəsizlik Şurasındakı mənbələrə istinadən gündəliyini ətraflı şəkildə açıqlayıb. Buraya Finlandiya və İsveçdən NATO-ya, Ukraynaya müraciətlər, “Şimali İraq və Suriyadakı əməliyyatlar fonunda terrorizmlə mübarizə, son 12 ildə ilk dəfə Dəməşqlə başlayan dialoq, adalarda qanunsuz olaraq silah yerləşdirən Yunanıstan və bu kimi hərəkətlər daxildir”. Bundan əlavə, Egey dənizi və Şərqi Aralıq dənizindəki vəziyyət, o cümlədən Kipr, regional və milli təhlükəsizlik məsələlərinin uzun siyahısına daxil edilib.
İslama və prezident Ərdoğana qarşı kampaniya da daxil olmaqla, artan təhdid və çağırışlara tez cavab tapmağa hazır olduğunu nümayiş etdirmək daxili siyasi vəziyyətə görə Türkiyə hakimiyyəti üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. May ayında ölkədə Mustafa Kamal Atatürkün 1923-cü ildə yaratdığı Türkiyə Cümhuriyyətinin yüz illik tarixində ən mühüm seçkilərdən biri olacaq parlament və prezident seçkiləri keçiriləcək. Seçki tsiklinin yekunlarına əsasən, Türkiyə hökumətinin qarşıdakı illər üçün strukturu formalaşacaq və ölkə əsas suallara cavab alacaq: 68 yaşlı prezident Ərdoğan hakimiyyətinin üçüncü onilliyinə qədəm qoyacaqmı, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası mövqelərini qoruyub saxlayacaqmı?

Sorğular göstərir ki, Türkiyə liderinin və onun tərəfdarlarının parlamentdəki qələbəsi iqtisadiyyatda və sosial sahədəki çətin vəziyyəti nəzərə alsaq, mütləq olaraq təminatlı deyil. “Reuters” şərhlərində yazır: “İllərdir artan inflyasiyadan və valyutanın çökməsindən əziyyət çəkən türk seçiciləri tezliklə prezident Ərdoğanın sıx idarə olunan iqtisadiyyat konsepsiyasını davam etdirməyə davam etməli, yoxsa liberal ideologiyaya ağrılı bir şəkildə qayıtmaq üçün ondan imtina etməli olacaqlar”. Bəzi zəif tərəfləri sadalayan agentlik “türklərin yaşayış böhranından tükəndiyini” xatırladır, eyni zamanda, “son beş ildə bir çox beynəlxalq sərmayəçi Türkiyəni daimi bazar təlatümləri və Ankaranın gözlənilməz iqtisadi siyasətləri səbəbindən tərk edib”, deyə qeydlər edir. Əslində bu yanaşma Qərbin anti-Türkiyə təbliğatına hesablanıb, desək yanılmarıq.

Ankaradan Stokholma hücum

Sosial-iqtisadi siyasətin uğursuzluqlarının may ayında keçiriləcək prezident seçkilərində namizədini irəli sürməyi planlaşdıran altı müxalifət partiyasının koalisiyası üçün güclü arqumentlərə çevriləcəyi bir şəraitdə Prezidentin düşərgəsi öz əks arqumentlərini axtarır. Seçicilər Türkiyənin və Ərdoğanın komandasının “güclü əlinə” alternativin olmadığını bildirir.

Prezident Ərdoğanın seçki kampaniyasının və Ədalət və İnkişaf Partiyasının artıq Xalq Alyansı qurmuş Milliyyətçi Hərəkat Partiyası ilə koalisiyasının əsas kozırları siyasi suverenliyi müdafiə etmək bacarığının nümayişi olmalıdır. Bu tezislər də təxminən belədir: NATO və Qərb, terrorla mübarizə aparın və İslam dəyərlərini qoruyun.

2023-cü il seçki kampaniyasını 100 illik yubileyində Türkiyə Cümhuriyyəti üçün ekzistensial seçimə çevirməklə Xalqlar Alyansından seçkiyə gedən Rəcəb Tayyib Ərdoğan gələcək rəqibinə şans buraxmayacağına ümid edir. “Xalq Alyansı”nın elektoratını səfərbər edən vasitələrdən biri də ideoloji cəhətdən hakim koalisiyaya yaxın olan millətçi “Ana Vətən” partiyasının təşəbbüsü ilə yanvarın 19-da ölkədə başlanmış “NATO-dan çıxaq” ümumxalq kampaniyasıdır.

Kampaniya çərçivəsində yaxın aylarda Türkiyə şəhərlərinin meydanlarında NATO bazalarına qarşı mitinq və etiraz aksiyalarının keçirilməsi, alyansdan çıxmaq üçün petisiyaların imzalanması üçün masaların qurulması planlaşdırılır. “Hadisələr bizi belə addımlar atmağa məcbur edir. NATO öz təxribatları ilə bizi buna məcbur edir. Bizi qonşumuz Yunanıstana qarşı qoymağa çalışırlar. Bizi Yaxın Şərqin burulğanına sürükləməyə çalışırlar. Nəhayət, İsveç və Hollandiyada Qurana zidd hərəkətləri görürsünüz” deyən Ana Vətən Partiyasının sədr müavini Ethem Sancak çərşənbə günü “Türkiyə 5-6 aya NATO-dan çıxacaq” (əvvəllər bunu partiyanın lideri Doğu Perinçek demişdi) sözü verib. “Güclü NATO Türkiyə üçün güclü təhlükə deməkdir”.

Ethem Sancak Alyansdan çıxmağın zəruriliyini izah edərək, son sorğuların nəticələrinə istinad edərək, Türkiyə vətəndaşlarının ən azı 80%-nin ABŞ-ı Cümhuriyyətə qarşı “ən düşmən və dağıdıcı siyasət yürüdən” ölkə hesab etdiyini bildirib. “Anadolu” agentliyinin apardığı digər sosioloji sorğu göstərib ki, Türkiyə vətəndaşlarının 90%-dən çoxu Ankaranın İsveçin NATO-ya üzvlüyünə dəstəyinə qarşıdır. “Türkiyə İsveçin NATO-ya üzvlüyünü dəstəkləməlidirmi?” sualını cavablandıran agentliyin abunəçilərinin 92,5%-i Twitter-də mənfi, yalnız 7,5%-i müsbət cavab verib (səsvermədə 50 mindən çox insan iştirak edib).

Əvvəllər millətçi türk siyasətçilərinin ağzından eşidilən NATO əleyhinə ritorika heç vaxt siyasi əsas olmayıb. Lakin bu gün getdikcə artan siyasətçilər və ekspertlər belə qənaətə gəlirlər ki, ölkənin cənub cinahı kimi alyansdan çox şey aldığı vaxtlar keçmişdə qalıb və bu gün NATO Türkiyəyə bonus verməkdən daha çox problemlər yaradır.

Onların fikrincə, Türkiyə yeni vəziyyətdə alyansın fəaliyyətini dayandıran kollektiv mexanizmlərinə deyil, təhlükəsizlik sahəsində strateji muxtariyyətə, o cümlədən özünün hərbi-sənaye kompleksinin inkişafına arxalanmalı olacaq.

Milliyətçi Hərəkat Partiyasının lideri Dövlət Baxçalının bəyanatı da NATO ilə gələcək münasibətlərin 2023-cü ildəki seçki yarışının aktual mövzusuna çevriləcəyini təsdiqləyib. “Biz NATO ilə doğulmamışıq və onsuz da ölməyəcəyik, Allaha şükür”, - Xalqlar Alyansının bir hissəsi olan siyasi qüvvənin rəhbəri deyib.

Bununla belə, müzakirəni davam etdirən Prezidentin Ədalət və İnkişaf Partiyasının mətbuat katibi Ömər Çelik çərşənbə günü Ankaranın alyansdan çıxması ehtimalını istisna edərək, anti-NATO əhval-ruhiyyəsində çox uzağa getməməyə çağırıb. “Hər seçkidə belə hallarla qarşılaşırıq. Türkiyənin NATO-dan çıxmasının vacibliyindən danışanların sözləri ağlabatan deyil” deyən cənab Çelik Türkiyənin alyansın qurucu ölkələrindən biri olduğunu xatırladıb.

Alman jurnalı Ərdoğanı hədəf aldı

The Wall Street Journal-dan başlayaraq The Economist, Bloomberg və The Washington Post ilə davam edən qalmaqallar silsiləsi Almaniyaya qədər uzanıb. “Stern” jurnalı “arsonist Erdoğan” kimi biabırçı üz qabığı ilə oxucularının qarşısına çıxdı. Türkiyədə mayın 14-də keçirilməsi planlaşdırılan seçkilərə dörd aydan da az vaxt qalıb və Qərb ölkələrində nəşr olunan jurnal və qəzetlər artıq qalmaqallı başlıqlarla oxucularının qarşısına çıxmağa başlayıb. Amerikanın “The Wall Street Journal”, Britaniyanın “The Economist”, “Bloomberg” və “Washington Post” qəzetlərindəki məqalələrini ən son olaraq Almaniyanın “Stern” jurnalı daban-dabana izləyir.
Amerikanın “The Wall Street Journal” qəzetində dərc olunan “NATO-nun Ərdoğana seçki mesajı” başlıqlı məqalənin altında tanış bir adın imzası var: Con Bolton. Donald Tramp dövrünün milli təhlükəsizlik müşaviri Bolton yanvarın 16-da yazdığı məqalədə prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın seçkilərdə qalib gələcəyi təqdirdə Türkiyənin NATO-dan çıxarılmasını təklif edib. Böyük səs-küyə səbəb olan məqalənin ardınca “The Economist” jurnalının üz qabığı dərc olunub.

"Economist" yanvarın 19-da üz qabığında prezident Ərdoğanı “topa tutub”. “Türkiyədə diktaturaya yaxınlaşmaq” kimi qalmaqallı başlıqdan istifadə edən jurnala Ankara çox sərt reaksiya verib. Prezident Ərdoğan "İngilis jurnalı Türkiyənin taleyini təyin edirmi? Bunu mənim millətim təyin edir. Millətim nə deyirsə, Türkiyədə də o olacaq. İngilis jurnalı Türkiyənin taleyini təyin edə bilməz" deyə açıqlama verib.

Yanvarın 21-də İsveçin paytaxtı Stokholmda Qurani-Kərimin yandırılması və Türkiyənin bu qalmaqala açıq reaksiyası dünya mediasının manşetlərində yer alıb. Ərdoğan bildirib ki, İsveç NATO-ya üzvlük üçün Ankaradan dəstək gözləməməlidir. Bu bəyanatdan bir neçə saat sonra Amerikanın Bloomberg telekanalında “NATO Ərdoğanın genişlənməni gecikdirməsinə imkan verməməlidir” başlıqlı məqalə dərc olunub. Bloomberg-dəki qalmaqallı məqalə Amerikanın Washington Post qəzetində də dərc olunub.

İsveç və Finlandiyanın üzvlüyündən əvvəl Türkiyəni “inadkar” kimi xarakterizə edən qalmaqallı məqalədə Ankaranın da “yanıltıcı” tələblər irəli sürdüyü iddia edilirdi.

Prezident Ərdoğanın seçkilər öncəsi geri çəkilmək üçün çox az səbəbi olduğunu iddia edən Bloomberg, Türkiyənin barışmaz mövqeyinin təkcə Skandinaviya ölkələrinin ittifaq üzvlüyünü deyil, həm də Avropanın təhlükəsizliyini təhlükə altına atdığını iddia edib. NATO-ya üzv olmaq üçün neytrallıqlarını bir kənara qoyan İsveç və Finlandiyanın onsuz da çox həssas vəziyyətdə olduğunu bildirən Bloomberg, ABŞ və Avropanın çıxılmaz vəziyyəti həll etməli olduğunu yazıb. ABŞ lideri Co Baydenin işə qarışmasını və NATO üzvlərinin prezident Ərdoğana təzyiq göstərməsini istəyən Amerika mediası, Ankaranın müqavimət göstərəcəyi təqdirdə ABŞ Konqresinin F-16 satışını dayandırmaqla cavab verməli olduğunu müdafiə edib.

Daha da irəli gedərək, Bloomberg Türkiyənin NATO təlimlərində iştirakının azaldılmasını və Ərdoğanın iyulda keçiriləcək NATO-nun tarixi sammitində iştirakını istisna etməyi tələb edib. Media orqanı Türkiyənin hərbi ittifaqdan görünməmiş şəkildə çıxarılmasının da müzakirə edilməli olduğunu müdafiə edib. Bloomberg məqaləsi "Mesaj aydın olmalıdır: NATO-nun təhlükəsizliyinə bilərəkdən zərər vuran üzv heç də müttəfiq deyil" cümləsi ilə yekunlaşıb.

Bu dəfə Amerikadakı nəşrlərin əks-sədası sönməzdən əvvəl Almaniyanın “Stern” jurnalı səhnəyə çıxıb. “Arsonist Erdoğan” kimi qalmaqallı üz qabığı ilə çıxan “Stern” jurnalında “Türkiyə prezidenti hakimiyyətdə qalmaq üçün təhlükəli münaqişələri qızışdırır, Almaniya da bu münaqişələrdə iştirak edir” ifadəsi yer alıb. “Prinsipsiz” kimi qalmaqallı ifadələrin işlədildiyi yazıda prezident Ərdoğan bu cümlələrlə hədəfə alınıb: "O, Qərblə və Putinlə danışıqlar aparır, NATO-ya məhəl qoymur və Suriyada müharibə aparır. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan böyük beynəlxalq səhnədə oynayır. Amma o, öz ölkəsində hakimiyyəti üçün mübarizə aparmalıdır".

Alman jurnalı onu da qeyd edib ki, Ərdoğan Ukraynadan Suriyaya qədər ipləri saxlayır və öz təsirindən istifadə edir. “Stern” jurnalı AK Partiya sözçüsü Ömər Çelikdən sərt reaksiya alıb. Çelik “Prezidentimizin sülhməramlı xarici siyasəti onları daha çox narahat etməyə davam edəcək. Millətimizin yüksək siyasi şüurla verəcəyi qərarlar həm də xarici qəyyumluq cəhdlərinə tarixin ən böyük dərsini verəcək”, deyə qeyd edib.
Seçkilərə isə 4 aydan da az vaxt qalır…

V.VƏLİYEV