Ukrayna: Kremllə Ağ Ev arasında alver predmeti - RAKURS

Kiyevlə Moskvanın sülh perspektivləri getdikcə tükənir

Qərb münaqişəyə son görüntüsü yaratsa belə, Ukraynanın Avrasiyanın xəritəsində “strateji kor nöqtə” olaraq qalmasını təmin etməyə çalışacaq və Kiyevin Rusiyanın təsir dairəsinə qayıtmasına heç vaxt razı olmayacaq. Bu da artıq bir ildən artıqdır ki, dünyanın ən qaynar nöqtəsinə çevrilən Ukrayna üçün başağrısı olmaqda davam edəcək. Son günlər Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı çoxlu siqnallar daxil olur və bu siqnalların mənası münaqişənin gələcək taleyinin başa düşülməsinə ciddi təsir edib. Bu siqnalların bəziləri “münaqişənin həlli”nə işarə etdiyi üçün müsbət, bəziləri isə əksinə, “qarşıdurmanın davamı” mənasında olduğu üçün mənfi xarakter daşıyır. Beləliklə, son mənzərə olduqca ziddiyyətlidir. Bəs, bu paradoksların reallığı nədir? Və bu paradoksları NATO-ya üzv ölkələrin bu münaqişə ilə bağlı fərqli baxışları və fikir ayrılıqları əsasında izah etmək olarmı? Axı, aydındır ki, məsələn, NATO-nun üzvü olan Türkiyənin münaqişəyə baxışı, məsələn, Böyük Britaniya və ya Polşanın, həmçinin Şimali Atlantikanın üzvü olan ölkələrin baxışından çox fərqlidir.

Kulebanın dediklərinin transkripsiyası

Ukraynanın müxtəlif rəsmilərinin mövqelərinə üstüörtülü nəzər salmaq bu ziddiyyəti müəyyən qədər izah edə bilər. Bu yaxınlarda Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba Qərb liderlərinin münaqişə zamanı Ukraynaya kifayət qədər dəstək vermədiyini söyləyib. Kulebanın bu sözlərini və Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskiyə məxsus oxşar bəyanatları deşifrə etmək o qədər də çətin deyil. Bildiyiniz kimi, Ukraynanın NATO-ya ölkə üzərində uçuşa qadağa zonasının yaradılması ilə bağlı müraciəti Rusiya ilə münaqişənin lap əvvəlində səsləndirilmişdi. Brüssel bunu avropasayağı şərh etdiyi üçün əvvəlcə NATO rəhbərliyi tərəfindən Rusiya ilə Alyans ölkələri arasında birbaşa müharibənin ehtimal başlanğıcı kimi qəbul edib rəsmi imtina ilə qarşılanmışdı. Bundan əlavə, Qərb dövlətlərinin və NATO-nun Rusiyanın enerji resurslarının ixracı ilə bağlı kollektiv sanksiyaları həyata keçirilməyə başlayanda, ayrı-ayrı NATO ölkələri sanksiyalar paketinin tam şəkildə həyata keçirilməsini özləri üçün qəbuledilməz hesab edərək, Avropa İttifaqının rəhbərliyi ilə sövdələşməyə başlayıblar. Həm də özləri üçün “imtiyazlar” və “istisnalar” əldə etmək və son nəticədə ayrı-ayrı NATO-ya üzv ölkələr hətta sanksiyalardan (rəsmi və ya olmayan) yan keçməyə və Moskva ilə müxtəlif sövdələşmələr etməyə başladılar. Və hətta Vaşinqtonun Ukraynada “Patriot” raket sistemlərini yerləşdirmək vədi belə, Ukrayna hakimiyyətinin nəzərində bu ölkənin, onların dediyi kimi, “döyüş meydanında ehtiyac duyduğu” “effektiv dəstək”ə çevrilmədi. Vaşinqtona səfəri zamanı Zelenski bildi ki, ukraynalı hərbçilərə bu sistemdən necə istifadə etməyi öyrətmək, hətta onu istədiyi sürətlə hissə-hissə ölkəyə çatdırmaq mümkün olmayacaq. Üstəlik, Ukraynanın Amerika “Patriot” sistemlərini yerləşdirməsinə cavab olaraq Rusiyanın özünün ballistik raketlərindən mümkün istifadə etməsi Kiyevə bu Amerika sistemlərinin yerləşdirilməsindən əldə edə biləcəyi faydadan qat-qat baha başa gələ bilər. Üstəlik, çatışmazlıqlar da çoxdur. Ukrayna rəhbərliyinin başa düşdüyü kimi, Vaşinqtonun hətta ən “cazibədar” vədlərinin yerinə yetirilməsi çox böyük risklərlə doludur. Ancaq hekayə hələ bununla bitmir.

Ukrayna NATO və Aİ-yə üzvlük məsələsini unutmalıdır, çünki Qərb açıq şəkildə tərəfdaşları arasında az qala “yanmış torpağa” çevrilmiş dövlətin olmasını istəmir. Aİ və NATO-nun aparıcı ölkələrindən biri olan Fransanın prezidenti Emmanuel Makron son açıqlamalarının birində vurğulayıb ki, Ukraynanın Alyansa tamhüquqlu üzvlükdən indi söhbət gedə bilməz, birincisi, bu məsələ Rusiya üçün “qırmızı xətt” məsələsidir. İkincisi, Ukraynanın NATO-ya qəbulu avtomatik olaraq Alyans ölkələri ilə Rusiya arasında müharibə demək olacaq. Ukraynanın Aİ-yə tamhüquqlu üzvlüyünün taleyi də göz qabağındadır. Bu assosiasiyaya üzv olan bir çox dövlət münaqişələrlə parçalanmış ölkəni öz sıralarına qəbul etmək istəmir.

Ukrayna - əməliyyatın "mövzusu" və ya "obyekti"?

Bundan əlavə, daha bir mühüm sual ortaya çıxır ki, onun cavabı əsasən döyüş meydanının pərdə arxasında baş verənlərin reallıqlarını ortaya qoyur. Çoxlarını maraqlandırır ki, Ukrayna münaqişə “qaynar fazaya” daxil olduqdan sonra, yəqin ki, Qərblə Rusiya arasında hansısa gizli sövdələşmənin predmetinə çevrilib? Yəni, Ukrayna müstəqil subyekt deyil, Rusiya ilə Qərbin (ilk növbədə ABŞ) alver obyektidir və bildiyiniz kimi, “obyekt”dən çox az şey asılıdır! Bu yaxınlarda Rusiya və ABŞ təhlükəsizlik xidmətlərinin yüksək rütbəli nümayəndələri, o cümlədən MKİ və Rusiya kəşfiyyatının rəhbərləri Ankarada görüş və danışıqlar aparıblar. Hər iki tərəf bildirib ki, bu görüşdə yalnız “nüvə qarşısının alınması” məsələləri müzakirə olunub və Ukrayna mövzusu qaldırılmayıb. Lakin nə dünya ictimaiyyəti, nə də hətta Zelenski özü və ətrafı şübhə etmirlər ki, bu görüşdə tərəflər çox mühüm bəzi məsələləri müzakirə ediblər. Ukrayna prezidenti üçün ölkəsinin Kremllə Ağ Ev arasında sövdələşmə predmeti olması reallığını qəbul etmək çox çətindir: tezliklə bu sövdələşmə hansısa strateji sövdələşməyə çevriləcək və sonra münaqişə öz-özünə bitə bilər. Bunun yaxın və ya daha uzaq gələcəkdə baş verəcəyini heç kim bilmir. Ancaq çoxları üçün aydındır ki, Ukraynanın indiki vəziyyətində taleyi heç bir halda bu ölkənin rəhbərliyi tərəfindən müəyyən edilmir. Başqa sözlə, Ukrayna münaqişəyə NATO-nun təhriki ilə daxil olub və beləliklə, əlbəttə ki, daha hansı yolla - sülhə, yoxsa döyüşün davam etdirilməsinə gedəcəyinə qərar verə bilməz. Axı bu məsələ – sülh danışıqlarına getmək, yoxsa ondan imtina etmək – Kiyevdə deyil, NATO-da həll olunur. Və bu, hərbi münaqişə vəziyyətində olan ölkənin ən pis taleyidir - bundan sonra nə edəcəyini özü həll edə bilməmək: döyüşləri davam etdirmək, danışıqlara başlamaq və ya hansısa aralıq vəziyyətdə olmaq.

Və yenə Kissinger!

Həmçinin son günlər, həftələr, hətta aylar ərzində ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi Henri Kissincerin adının Ukrayna problemi ilə bağlı səsləndirilməsi Ukrayna rəhbərliyini xüsusi narahat edən amil olub. Keçmiş yüksək rütbəli amerikalı siyasətçi, indi daha çox politoloq və “strateji analitik” kimi fəaliyyət göstərən Kissincer Ukraynadakı münaqişənin nizamlanması üçün bir sıra təkliflər irəli sürüb. Təkliflər son dərəcə qeyri-müəyyən cavabla qarşılanıb: Ukrayna rəsmilərinin narazılığından tutmuş Avropada, hətta Ağ Evdə əhəmiyyətli susqunluğa qədər. Qısaca olaraq Kissincerin təqdim etdiyi planda iki əsas məqam var idi: birincisi, Ukrayna neytral ölkəyə çevrilməli və eyni zamanda “NATO-ya daxil olmaq istiqamətində hərəkətini” unutmalıdır, ikincisi, Rusiyanın tərkibində elan edilmiş dörd rayonun, yəni Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərinin qaytarılması müqabilində Ukrayna Krım yarımadasını Rusiyanın bir hissəsi kimi rəsmən tanımalı və digər BMT-yə üzv dövlətlər də bunu etməlidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Rusiya rəhbərliyi də Kissincer planı ilə bağlı ən minimal şərhlər verməyə üstünlük verib.

Ancaq hər kəsə aydındır ki, Ukraynada sülhün bərqərar olması məhz “Krımın Rusiyanın bir hissəsi kimi tanınması”, eləcə də NATO-ya “üzv olmaması”dır. Ağ Evlə ən son təkbətək danışıqları zamanı Zelenski prezident Baydenə Rusiya və ABŞ arasında Ukrayna ilə bağlı mümkün “sövdələşmə” barədə danışıqdan narahat olduğunu bildirib. ABŞ prezidenti yenə də “gizli sövdələşmə” ilə bağlı sözlərin üstündən sükutla keçib, lakin Zelenski və onun tərəfdarları tərəfindən bəyəniləcəyi təqdirdə Ukrayna ilə bağlı istənilən təşəbbüsü, istənilən “dinc nizamlanma xarakterini” qəbul etməyə sadiq olduğunu bildirib. Ancaq yenə də hər kəsə aydındır ki, Baydenin bu bəyanatı, daha doğrusu, Ukraynanı sakitləşdirmək cəhdi kimi görünür, çünki Ukrayna sülh və ya Rusiya ilə qarşıdurma məsələlərində müstəqil deyil, “tabe” aktor statusuna malikdir.

Aydındır ki, Baydenin vədləri rəsmi Kiyevi heç də sakitləşdirməyib - onlar Ukrayna əraziləri və onun siyasi kursu ilə bağlı pərdəarxası sövdələşmələrin aparılmasından təəssüflənməkdə davam edirlər. Sazişin bağlanması ilə başa çata biləcək sövdələşmə, burada yalnız minimum proqram Krımın əbədi olaraq ondan ayrılması və Şimali Atlantika Alyansına gedən yolun əbədi olaraq unutulması ola bilər. Amma bu sövdələşmədə işlər maksimum proqrama çatmasa belə, Ukrayna istənilən halda uduzan tərəf olacaq: o, dağıdılanları bərpa etməyə, həyati vacib infrastrukturunun bir hissəsini itirdiyi böhrandan çıxmaq üçün illər sərf etməli olacaq. Hansı ki, o infrastrukturlar, ümumiyyətlə, Ukrayna üçün həyati əhəmiyyətli idi. Eyni zamanda, ABŞ və Böyük Britaniya hökumətləri, ardınca əksər Qərb ölkələri hələ də Ukraynanın Avrasiyanın xəritəsində “strateji baxımdan kor nöqtə” olaraq qalmasını təmin etməyə çalışacaqlar. Qərb heç vaxt razılaşmayacaq ki, Ukrayna (tam və ya qismən) Rusiyanın təsir dairəsinə qayıtsın. Əks təqdirdə bu vəziyyət Qərblə Rusiya arasında yeni gərginlik ocağının yaranmasına səbəb ola bilər.

V.VƏLİYEV