Dmitri Solonnikov: Bakı qalan əraziləri qaytarmağa başlasa, Moskva qarışmayacaq - MÜSAHİBƏ

Müasir Dövlət İnkişafı İnstitutunun direktoru Dmitri Solonnikov Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasında bu ilin əsas çağırışları haqda Moskva-Baku portalına müsahibəsində maraqlı fikirlər səsləndirib. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.

- Dmitri Vladimiroviç, Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderləri tərəfindən üçtərəfli bəyanatın imzalanmasından 2 il keçdi. Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasında hansı vəziyyətlə ilin sonuna yaxınlaşırıq?

- Nizamlanmada iki xəttlə yanaşırıq- qismən müsbət və eyni zamanda mənfi. Bir tərəfdən, ötən gün Ermənistan tərəfi bəyan etdi ki, İrəvan və Bakı bir məqamda- diplomatik münasibətlərin qurulmasının zəruriliyi barədə razılığa gəliblər. Əgər ilin sonuna qədər ölkələr rəsmi olaraq diplomatik əlaqələr qursalar, bu, müsbət addım olar.

Digər tərəfdən, Ermənistan il ərzində ardıcıl olaraq təxribatlar törədib. Və onların sayəsində nizamlanmada vəziyyətin sürətli müsbət inkişafı baş vermədi.

Hazırda biz erməni tərəfinin təxribatının, Laçın dəhlizində separatçıların təşkil etdiyi eskalasiyanın şahidi oluruq. Bu, Azərbaycanın Qarabağdakı qızıl mədənlərində qanunsuz iş, Azərbaycanın təbii sərvətlərinin ixracıdır.

Biz görürük ki, Rusiya ilə Azərbaycanı sıxışdırmaq, Rusiya Federasiyasını münaqişəyə cəlb etmək üçün nə qədər məqsədyönlü yeni cəhdlər edilir. Rusiyanın müdaxiləsi ilə bağlı çağırışlar var. Eyni zamanda, Azərbaycan tərəfi öz ərazisinin talanını qanuni olaraq dayandırır, haqlı olaraq Laçın dəhlizindən istifadə qaydalarına əməl olunmasını tələb edir və gördüyümüz kimi, erməni tərəfi burada da ardıcıl təxribatlar törədir - dəhlizdən qeyri-dinc məqsədlər üçün istifadə edir. Azərbaycanın reaksiya verməsi, o cümlədən dəhlizi bağlaması məntiqlidir.

Laçın dəhlizindəki vəziyyətin arxasında kim dayanır? Bu işdə müxtəlif qüvvələr iştirak edir. Bu cür təxribatlar, bu təxribatlara haqq qazandıran bəyanatlar bütün Ermənistanın fikri deyil. Qətiyyən.

Rusiyanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, bütün məsələlər işlək qaydada həll olunsun. Moskva təbii sərvətlərin monitorinqi sistemi yaratmaq, mədənlərdə baş verənlərə, xaricə çıxarılanlara nəzarətin qurulmasının zəruriliyi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyini başa düşür və onunla razılaşır. Laçın dəhlizinin əvvəlki rejimdə, qeyri-dinc yüklərin oradan daşındığı vaxtlarda işləməsi məsələsinə yenidən baxılmalıdır. Gömrük qurulmalıdır.

Ermənistan il boyu müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək belə təxribat xarakterli hərəkətlər həyata keçirib. Erməni tərəfi üçtərəfli bəyanatların bəndlərindən başqa şeylərlə yanaşı, təxribatlar törətmək və ya nizamlanmaya siyasi təsir aləti kimi istifadə edib.

Bu, həm də Qarabağın qondarma statusu məsələsidir ki, il boyu rəsmi İrəvan bir tərəfdən öz mövqeyini yumşaldaraq, “Qarabağın statusu” ifadəsini “ Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi” ifadəsinə dəyişdi. Baş nazir Paşinyan isə bildirib ki, beynəlxalq ictimaiyyət Ermənistandan Qarabağın statusu ilə bağlı təzyiqi aşağı salacağını gözləyir. Sergey Lavrovun isə Ermənistanın baş naziri ilə Azərbaycan prezidenti arasında Praqa razılaşmaları ilə bağlı bəyanatı İrəvanın Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıyacağını nəzərdə tutur.

Eyni zamanda, son aylarda İrəvan da Qarabağ ermənilərinin qondarma “soyqırımı” ilə bağlı Azərbaycan tərəfindən hazırlanan ritorikanı manipulyasiya etməkdə davam edir.

Bu, Ermənistanın Azərbaycanla sərhədin delimitasiyası üzrə işlərə başlamasına mane olmasıdır. Eyni zamanda, Ermənistan tərəfi il ərzində dəfələrlə bu məsələnin nizamlanmamış olmasından istifadə edərək sərhəddə hərbi əməliyyatların təxribatı ilə ciddi təxribatlar həyata keçirib və ardınca KTMT-ni müdafiəyə cəlb etmək cəhdləri edib. Bildiyimiz kimi, bu cəhdlər KTMT ölkələrinin Ermənistana hərbi yardım göstərməməsi ilə yekunlaşdı və İrəvan yaranmış vəziyyətdən bəhanə edərək öz ərazisinə Qərb müşahidəçilərini cəlb etdi.

Ermənistan və Azərbaycanın sərhəd müqaviləsi imzalaması mütləqdir. Qarabağ bölgəsinin qalan hissəsi Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmalıdır. Bundan başqa, Azərbaycan öz qanunvericiliyi çərçivəsində Qarabağ ermənilərinə etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq digər Azərbaycan vətəndaşları ilə bərabər hüquqlar verəcək. Azərbaycan çoxmillətli dövlətdir. Burada tamamilə fərqli millətlərin nümayəndələri bərabər şəraitdə sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşayırlar - azərbaycanlılar, ruslar, ləzgilər, avarlar, yəhudilər, ermənilər və s. Fikir verin, Rusiya Azərbaycana qarşı heç bir tələb irəli sürmür ki, Azərbaycandakı rusların özlərinə məxsus hansısa mədəni muxtariyyəti olsun. Əksinə, Azərbaycanda multikultural dövlət çərçivəsində rus dilinin, rus mədəniyyətinin yaxşı yaşadığını həmişə vurğulayır. Azərbaycan ərazisində millətlərarası məsələnin necə həll olunmasından hamı tam razıdır. Hətta demək olar ki, Azərbaycan postsovet məkanında milli məsələnin necə həll olunmasının ən gözəl nümunəsidir. Və multikultural model siyasəti çərçivəsində həll olundu. Ona görə də Azərbaycandakı ermənilərin heç bir problemi olmayacaq, nə qədər kimsəni qorxutsa da.

Həmçinin il ərzində Ermənistan Zəngəzur dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsinə getmək istəmədiyini göstərdi. İrəvan davamlı olaraq bu tezisini təkrarlayır ki, Ermənistan heç vaxt öz ərazisindən nəqliyyatın “dəhliz” keçməsinə icazə verməyəcək. Bəli, bu ağrılı məsələdir. Bu, Rusiya üçün də ağrılı məsələdir, çünki Rusiyanın Aralıq dənizindəki Türkiyə limanlarına çıxış əldə etməsinə imkan verəcək dəhlizin açılması onun üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Həmçinin Zəngəzur dəhlizi Ermənistana Azərbaycan vasitəsilə Rusiya və Türkiyə ilə birbaşa əlaqə yaratmağa imkan verəcək. Rusiya üçün bu marşrut 2022-ci ilə qədər də vacib idi, lakin bu il Rusiyanın ənənəvi qərb yönümlü logistika zəncirlərinin itirilməsi səbəbindən onun potensial açılışının əhəmiyyəti daha da artdı.

Qərb bu il Rusiya ilə Qərb arasında münaqişənin kəskinləşməsi, kəskin faza ilə nəticələnməsindən sonra Cənubi Qafqaz istiqamətindən yararlandı. Qərb bundan istifadə etdi. Qərb həqiqətən də haradasa ikinci cəbhə açmaq istəyir. Məsələn, Cənubi Qafqazda və ya Orta Asiyada. İl ərzində kollektiv Qərb tərəfindən keçmiş Sovet İttifaqının sərhədlərində, MDB sərhədlərində vəziyyəti sarsıtmaq cəhdləri olub.

Fransa fəal şəkildə prosesə qoşulmağa çalışdı. Ancaq bu, böyük bir fiasko idi. Paris Rusiyanın Fransanı Afrika qitəsindən sıxışdırmasına, Afrika dövlətlərinin getdikcə daha çox Rusiya Federasiyasına istiqamətlənmələrinə, Parisin onların problemlərinin həllinə kömək edə biləcək müttəfiq deyil, etibarsız tərəfdaş olduğunu başa düşməsinə çox qısqanclıqla yanaşır.

Buna görə də Fransa Rusiyanı incitmək üçün Cənubi Qafqaza girməyə cəhd etmək qərarına gəldi. Lakin o, orada möhkəmlənmək üçün real heç nə təklif edə bilmədi. Əksinə, o, tez bir zamanda əl sıxmayan vasitəçilər kateqoriyasına düşdü, çünki o, hansı tərəfdə olduğunu ardıcıl şəkildə göstərdi.

Paşinyan Əliyevlə danışıqlar üçün Fransa prezidentinin məcburi iştirakı formasında şərt irəli sürməyə çalışıb. Nəticədə Azərbaycan prezidenti vasitəçi kimi Fransa ilə vidalaşdı. Amma bütövlükdə Aİ və ABŞ da var. ABŞ Ermənistanda dünya üzrə ən böyük səfirliyə malikdir. Və təbii ki, Amerika QHT-lərinin, Amerika fondlarının, o cümlədən Soros Fondunun Ermənistanda iştirakı böyükdür. Biz onların Cənubi Qafqazdakı vəziyyətə təsirini görürük. Paşinyanın hakimiyyətə gəlişi, bildiyiniz kimi, ABŞ səfirliyinin moderatorluğu altında olan qeyri-kommersiya təşkilatlarının və informasiya şirkətlərinin fəaliyyətinin nəticəsidir.

Eyni zamanda, il ərzində müxtəlif səviyyələrdə Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması ilə bağlı Rusiya, Azərbaycan, Ermənistan arasında çox fəal təmaslar olub.

- Amma hər şeydən sonra Ermənistan üçtərəfli bəyanatın məqamlarını manipulyasiya etməyə davam edə bilər. Rusiya nə etməlidir ki, bir daha belə çağırışlar olmasın?

- Təəssüf ki, Rusiya çətin ki, bundan artıq heç nə edə bilmir. O, hərbi-siyasi mövcudluğunu təşkil edib və iqtisadi rıçaqlardan istifadə edir. Sonrakı təzyiqlər ona gətirib çıxaracaq ki, Ermənistan daha da Avropaya, Fransaya, ABŞ-a doğru cəkiləcək, sonra isə Ermənistan ərazisində NATO qoşunları peyda olacaq. Məsələn, Ermənistan ərazisində Azərbaycanla sərhəddə Aİ müşahidəçilərinin missiyası başa çatmaq üzrədir, lakin görünür, Avropa diplomatiyasının rəhbərinin dediyi kimi, Ermənistan ərazisində Avropa İttifaqının mülki missiyası təşkil olunacaq. Bundan əlavə, mövcudluğun başqa formaları da ola bilər. Və bu halda ssenari mənfi istiqamətdə inkişaf edərsə, Azərbaycan sərhədləri yaxınlığında NATO-nun iştirakı ilə hərbi təxribatlar istisna edilmir. Buna görə çox diqqətli olmalıyıq.

Heç kim təminat vermir ki, Rusiya birdən-birə Ermənistanı diz üstə sındıracaq ki, üçtərəfli bəyanatları yerinə yetirsin. O, heç kimi sındırmayacaq, lakin bütün tərəflər üçün vəziyyəti müsbət həll etmək üçün fürsətlərdən istifadə edəcək. Dəfələrlə demişik ki, Ermənistan üçün müsbət gələcək ölkənin təcrid olunmasına, Türkiyə, Azərbaycanla açıq ticarət sisteminə son qoyulması, Ermənistanın iqtisadi cəhətdən inkişaf edəcəyi logistik dəhlizlərin yaradılmasıdır. Bu məlumatı İrəvana çatdırmaq Rusiyanın strateji kursudur. Qarşıdurma yox, Cənubi Qafqazda dövlətlərin və xalqların dinc yaşaması üçün müsbət həllər. Bunda obyektiv olaraq hamı maraqlıdır- həm xalqların özləri, həm də qonşular. Rusiya bunun üzərində işləyir.

Həddindən artıq təzyiq vəziyyəti daha da ağırlaşdıra və əks reaksiya verə bilər.

Eyni zamanda, Ermənistanın Rusiyadan Qərbə daha da uzaqlaşmasının mənfi ssenarisi reallaşarsa, mən tam etiraf edirəm ki, Azərbaycan ərazisinin qalan hissəsini qaytarmağa başlasa, Moskva mənfi reaksiya verməyəcək. Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə tam nəzarət etmək hüququna malik olması fikri heç vaxt geri çəkilməyib. Söhbət ondan gedir ki, biz istərdik ki, bu, birgə sülh sazişləri çərçivəsində, diplomatiya çərçivəsində həll olunsun.

Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda müvəqqəti olması ilə bağlı üçtərəfli razılaşma var, 3 ildən sonra Rusiya bu ərazini tərk edəcək, Azərbaycan ərazilərin qaytarılması məsələsini müstəqil həll edəcək. Məncə, indiyə qədər onu uzatmaq Ermənistanın xeyrinə deyil.

Müddət bitəcək, Rusiya əraziləri tərk edəcək və Ermənistan növbəti mərhələdə uduzacaq. Başqa variant yoxdur və Ermənistanda insanlar realist olmalı, reallığı ağılla dərk etməlidirlər. Bu dəqiqə Ermənistan təkbaşına Azərbaycanın müasir texniki təchizatlı, döyüş əməliyyatlarında mükəmməl təcrübəyə malik silahlı qüvvələrinə müqavimət göstərə bilməyəcək. Ona görə də Ermənistan danışıqları daha tez aparmalıdır. Prosesi gecikdirəndə vaxt onun xeyrinə olmur. İndi danışıqlar aparmalıyıq.

Bəzi qüvvələr Rusiya ilə Azərbaycan arasında münaqişə yaratmağa, informasiya məkanında neqativ fon yaratmağa çalışsa da, bu mümkün deyil, əksinə, Rusiya və Azərbaycan bir-birini tamamlayan tonlarda qarşılıqlı əlaqəni maksimuma çatdırmağa çalışır. Moskva üçün yeni beynəlxalq və iqtisadi şəraitdə Azərbaycanla münasibətlərin möhkəmləndirilməsi son dərəcə vacibdir. Biz “Şimal-Cənub” multimodal nəqliyyat dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsi üzərində birgə işləyirik, Xəzər dənizində əməkdaşlıq edirik. Bu mövzuda danışıqlar müntəzəm olaraq aparılır. “Şimal-Cənub” layihəsi Baltikyanı Rusiya limanlarını İran körfəzindəki limanlarla birləşdirən qlobal strateji layihədir. Rusiya üçün strateji əhəmiyyətli bu layihədə Azərbaycanın rolu çox böyükdür. Cənubi Qafqazda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin qarşısının alınması Rusiyanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən və Rusiya üçün mühüm layihədir. Rusiya Federasiyası ilə Azərbaycan arasında strateji tərəfdaşlıq, o cümlədən mövcud beynəlxalq şəraitdə alyansın çoxformatlı, perspektivli inkişafı və çoxqütblü dünyanın inkişafı münasibətlərimizin gələcəyidir. Bütün bunları ümumi tarix, dostluq əlaqələri, mədəni mübadilə, Böyük Vətən müharibəsinə ümumi münasibət dəstəkləyir. Rusiya ilə Azərbaycan arasında qarşıdurmanı heç bir şəkildə təsəvvür etmək mümkün deyil.

- Artıq biz gələn il Qərbin Rusiya ətrafında vəziyyəti daha da gərginləşdirəcəyi ilə bağlı təxminləri görürük. Belə ssenarilər reallaşarsa, vəziyyət Cənubi Qafqaza daha çox təsir etməyə bilməz. Sizcə belədirmi?

- Qərbin ətrafımızda eskalasiyaya səbəb olacağı şübhəsizdir. Xüsusi hərbi əməliyyatın nə qədər tez və necə başa çatacağı sual altındadır. Nə qədər ki, belə davam edəcək, Qərb hesab edəcək ki, hərbi yolla, Rusiyaya hərbi təzyiqlə qalib gəlməlidir. Və bu hərbi təzyiq dünyanın müxtəlif yerlərində təşkil oluna bilər. Qərbin bu cür planları ortadan qalxmayıb. Bu ssenarinin mümkün olduğu yerlərdə, o cümlədən Cənubi Qafqazda dünyanın bütün yerlərində həyata keçirilməsinə çalışılacaq.

Eyni zamanda, Rusiyanın yaranmaqda olan çoxqütblü dünyada tərəfdaşları ilə əməkdaşlığı güclənəcək. Biz görürük ki, dünyanın əksər hissəsi Qərbin sərt anti-Rusiya siyasətini dəstəkləmir, sanksiyalara qoşulmur, Rusiya ilə fəal əməkdaşlığı davam etdirir. Lakin Qərb fəallığı və təzyiqi yenə də qalmaqdadır.

Tərcümə - Elçin Bayramlı