Qazaxıstandan Avropaya açılan yeni qapı – AZƏRBAYCAN - ANALİZ

Bu gün Qazaxıstanın ixrac neftinin demək olar ki, 97 faizi Rusiya vasitəsilə nəql olunur. Tranzit marşrutlarının hipotetik şəkildə bağlanması halında Qazaxıstan bütün alternativ istiqamətlərdən istifadə etməli olacaq. Baxmayaraq ki, Krasnodar Regional Məhkəməsi Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumunun (XBKK) apellyasiya şikayətini təmin edib və Primorski Rayon Məhkəməsinin qərarını dəyişdirərək, şirkətə 30 gün ərzində fəaliyyətini dayandırmaq əvəzinə 200 min rubl cərimə kəsib. XBKK Qazaxıstan neftinin nəqlini bundan sonra davam etdirə bilər. Amma Qazaxıstan artıq xaricə xammal tədarükünü diversifikasiya etmək planlarını açıqlayıb.

XBKK ASC-dən bildirilib ki, Konsorsium fasiləsiz dövriyyəli müəssisədir, onun fəaliyyətinin dərhal dayandırılması istehsal prosesi üçün dönməz nəticələrə gətirib çıxara bilər, neftin nəqlinə qoyulan texnoloji tələblər istehsal fəaliyyətinin dərhal və eyni vaxtda dayandırılmasına imkan vermir. Buna görə də konsorsium rayon məhkəməsinin qərarından apellyasiya şikayəti verib.

Neft və sanksiyalar

Bu ilin may ayında “Rostransnadzor”un Cənub Departamenti XBKK-da plandankənar yerində yoxlama aparıb, bu zaman neft dağılmalarına qarşı mübarizə planının bir neçə pozuntusunu aşkar edib. İyunun 6-da şirkətlər tərəfindən müəyyən edilmiş qanun pozuntularının cari il noyabrın 30-dək aradan qaldırılması barədə göstəriş verilib. Bununla belə, dövlət qurumu təyin olunmuş vaxtı gözləməmək qərarına gəlib və rayon məhkəməsindən konsorsiumu dərhal cəzalandırmağı xahiş edib, bunu iyulun 5-də ediblər. Lakin bir neçə gün sonra vilayət məhkəməsi şirkətin vəsatətini təmin edib və fəaliyyətinin dayandırılmasını cərimə ilə əvəz edib. Yoxlanışın özü Rusiya baş nazirinin müavini Viktoriya Abramçenko tərəfindən sanksiyalaşdırılıb. Şirkət pozuntuları "mümkün qədər tez" aradan qaldıracağını vəd edib. Bununla belə, noyabra qədər təftiş qurumlarından XBKK-ya qarşı neft kəmərinin istismarını dayandırmağa imkan verən başqa iddiaların olmayacağına heç bir zəmanət yoxdur.
Baş verənlərlə bağlı müxtəlif fikirlər var. Bəzi ekspertlər Qazaxıstanın ixrac neftinin təxminən 80%-nin daşındığı XBKK-nin Rusiya hakimiyyəti tərəfindən “vurulması” kimi qəbul edirlər. Bu da Qazaxıstanın “dünya və Avropa bazarlarında vəziyyəti sabitləşdirmək” üçün öz karbohidrogen potensialından istifadə etmək istəyinə cavabdır. Bu barədə prezident Qasım-Jomart Tokayev Avropa Şurasının sədri Şarl Mişellə telefon danışığı zamanı deyib. Digərləri hesab edir ki, Moskva bununla da Qazaxıstan hakimiyyətinin Qərbin sanksiyalarına məruz qalmış Rusiya və Belarusa malların tədarükünə qadağa qoymaq niyyətinə etiraz edib.

Avropaya neft ixracına gəlincə, Qazaxıstan artıq Qərbə ildə 50 milyon tondan çox xammal satır. Rusiya isə Avropaya ötən il 108 milyon tona yaxın xam neft ixrac edib. Halbuki Qazaxıstanın təkbaşına Avropa bazarında Rusiya neftini əvəz edə bilməsi mümkün deyil. 2021-ci il üçün bütün ixrac həcmi 67,6 milyon ton təşkil edib. Bu il üçün planlar 69 milyon tondur.

XBKK-nın fəaliyyətinin dayandırılması Qazaxıstanın Qərb sanksiyalarına əməl etmək planları ilə bağlı ola bilər. Rusiyanın “Kommersant” qəzeti xəbər verir ki, Qazaxıstan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi “İxrac zamanı müəyyən növ malların Qazaxıstan Respublikasının ərazisindən Rusiya Federasiyasının və Belarus Respublikasının ərazisinə hərəkətinin uçotu üzrə” pilot layihənin həyata keçirilməsi qaydalarının təsdiq edilməsi haqqında” əmr layihəsini ictimai müzakirəyə çıxarıb. Sərəncamın qəbulu bu ölkələrə bir sıra malların tədarükünü bağlaya bilər. Nəşr yazır ki, “pilot”un Rusiya və Belarusa sanksiya tətbiq edilən malların bütün tədarüklərinə şamil edilib-edilməməsinin aydınlaşdırılması xahişi ilə Qazaxıstan hökumətinə edilən sorğudan sonra sənəd elektron hökumətin saytından çıxarılıb.

Bu arada, Avropa İttifaqı hələ də Qazaxıstan neftinin ən böyük alıcısıdır. Avropa təkcə istehlakçı deyil, həm də satıcı kimi neft-qaz məhsullarının fasiləsiz təchizatında maraqlıdır. Bu isə o deməkdir ki, Qazaxıstandan neft ixrac etməklə Avropa Rusiyadan karbohidrogen asılılığının azaldılmasına çalışır və bu, aktual olaraq qalır.

Xəzər marşrutu

Keçən həftə Rusiya məhkəməsi XBKK-nın işini dayandırmaq barədə qərar qəbul etdikdən bir gün sonra Kasım-Jomart Tokayev ölkənin nəqliyyat və tranzit potensialının inkişafı ilə bağlı iclas keçirib və orada neft tədarükünün şaxələndirilməsinin vacibliyini açıqlayıb. Eyni zamanda o, Transxəzər marşrutunu prioritet ixrac istiqaməti adlandırıb. Prezident “KazMunayQaz” milli neft-qaz şirkətinə onun həyata keçirilməsi üçün ən yaxşı variantı, o cümlədən Tengiz layihəsindən sərmayədarları cəlb etmək imkanını, hökumətə “Samruk-Kazyna” ilə birlikdə Atırau-Kenkiyakın potensialını artırmağı, Kenkiyak-Kumkol neft kəmərləri, Xəzər dənizindəki limanları dəyişdirmək və donanmanı gücləndirməyi tapşırıb. Prinsipcə, bütün bunlar Rusiyaya neft ixracı üçün başqa alternativ yol açmaq üçün atılmalı olan əsas addımlardır.

“Qazaxıstan Xəzər Nəqliyyat Sistemi” (KCTS) adlanan bu marşrutun tikintisi hələ 2000-ci illərin ortalarında elan edilmişdi. 2007-ci ildə hətta bu layihə üçün KMG, Chevron, ExxonMobil və bir sıra digər xarici şirkətlərin iştirakı ilə konsorsium yaradılıb. Güman edilirdi ki, Mangistaudakı Tengiz və Kaşaqan neftinin Xəzər sahilinə nəqlinə, sonra isə Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəmərinə göndərilmək üçün tankerlərlə Bakıdakı dəniz terminalına daşınmasına imkan verəcək infrastruktur yaradılacaq.

2016-cı ilin payızında Milli Məclis “Qazaxıstan Respublikası ilə Azərbaycan Respublikası arasında Qazaxıstan Respublikasından neftin Xəzər dənizi və Azərbaycan Respublikasının ərazisi ilə BTC sistemi vasitəsilə beynəlxalq bazarlara nəqlinin asanlaşdırılmasına dəstək haqqında Sazişin təsdiq edilməsi haqqında” qanun layihəsini təsdiqləyib. Sonra Azərbaycanın Energetika Nazirliyi bəyan edib ki, tərəflər Eskene-Kurık-Bakı neft nəqli sistemini qurmağı planlaşdırırlar. Layihəyə Tengizdə neft nasos stansiyasının, “Tengiz – Opornı – Uzen – Aktau” magistral neft kəmərinin, neft terminalının və Kurıkda yeni limanın tikintisi, həmçinin Aktau limanının yenidən qurulması və genişləndirilməsi daxildir. İlkin mərhələdə yeni kəmərin ötürücülük qabiliyyəti ildə 25 milyon ton neft təşkil edəcək, gələcəkdə isə 56 milyon tona qədər genişləndiriləcək. Layihə 5 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilirdi, onun 50%-i Eskene-Kurık neft kəmərinin tikintisinə (Kaşaqan neftinin çatdırılması üçün) yatırılmalı idi. Güman edilirdi ki, KCTS yatağın işlənməsinin ikinci və üçüncü mərhələlərində Kaşaqandan neftin ixracını təmin edəcək. İndi hökumət və Şimali Xəzər layihəsinin iştirakçıları yalnız dəniz yatağında hasilatın artırılmasının detallarını müzakirə edirlər.

Azərbaycanda neft hasilatının azalması (30% - 2010-2021-ci illərdə sutkada 1 milyon bareldən təqribən 0,74 milyon barelə qədər) nəzərə alınmaqla, BTC səhmdarları və Qazaxıstan ixracatçıları üçün xam neftin bir hissəsinin yenidən istiqamətləndirilməsi Qazaxıstandan bu boru kəmərinə materialların gətirilməsi hər iki tərəf üçün faydalı olardı. Ötən il layihə gücü ildə 60 milyon ton olan BTC-nin faktiki yüklənməsi 26 milyon ton olub.
Bununla belə, Transkapiya marşrutu Qazaxıstanın öz neftini yönləndirə biləcəyi yeganə istiqamət deyil. Atasu-Alaşankou və Kenkiyak-Kumkol magistral neft kəmərlərini özündə birləşdirən Qazaxıstan-Çin Boru Kəməri (KCP) sistemi də mövcuddur. KazTransOil (KMG-nin törəmə şirkəti) bu müəssisədə 50% paya malikdir. Bununla belə, ildə 20 milyon ton layihə gücünə çatmaq üçün aralıq neft nasos stansiyaları tikmək lazımdır. Bu gün kəmər öz potensialından aşağı işləyir. Yəqin buna görə də prezident Atırau-Kenkiyak və Kenkiyak-Kumkol neft kəmərlərinin ötürücülük qabiliyyətini artırmağı tapşırıb ki, neftin bir hissəsini bu marşruta keçirmək mümkün olsun. İndi sistem daha çox respublika daxilində Çin və Qazaxıstan şirkətləri tərəfindən idarə olunan yataqlardan neft emalı zavodlarına, habelə Rusiya neftinin (təxminən 10 milyon ton) Çinə nəqli üçün işləyir. Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2021-ci ildə Atasu-Alaşankou vasitəsilə cəmi 966 min ton Qazaxıstan nefti ixrac edilib. Baxmayaraq ki, ötən il ərzində Çin Qazaxıstandan 3,6 milyon ton neft alıb. Məlum olur ki, qalanları XBKK vasitəsilə bütün Rusiyadan keçərək tankerlərlə Çinə çatdırılıb.

Qazaxıstan həmçinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə, xüsusən də xammal çatışmazlığı səbəbindən neft emalı zavodlarının bəzi güclərindən istifadə olunmayan Özbəkistana neft ixracını təşkil edə bilərdi. Özbəkistan neft emalı zavodlarının ümumi tələbatı ildə 10 milyon ton təşkil edir. Bundan əlavə, neft məhsullarının istehsalını artırmaq və hazırda Rusiya yanacağını idxal edən Qırğızıstan və Tacikistana ixrac etmək mümkündür.
Xatırladaq ki, ötən il Qazaxıstandan 67,6 milyon ton neft ixrac edilib, onun 78 faizindən çoxu və ya 53 milyon tondan çoxu XBKK xətti ilə göndərilib. Demək olar ki, bütün həcm Tengiz, Kaşaqan və Qaraçaqanak yataqlarından təmin edilib. İxracın daha 18%-i və ya 12 milyon tonu Atırau-Samara neft kəmərinə göndərilib və sonra Rusiyanın “Transneft” şirkətinin boru kəmərləri sistemi vasitəsilə Novorossiyskdəki Qara dəniz limanına və ya Baltikyanı Ust-Luqa limanına çatdırılıb. Beləliklə, bu gün Qazaxıstanın ixrac neftinin demək olar ki, 97%-i Rusiya vasitəsilə nəql olunur. Rusiya hakimiyyəti tərəfindən XBKK və ya digər marşrutların növbəti dəfə bağlanması halında, neft ixracının dayanmaması üçün Qazaxıstan bütün alternativ istiqamətlərdən istifadə etməli olacaq, eyni zamanda Azərbaycandan Türkiyəyə uzanan BTC vasitəsilə.

V.VƏLİYEV