Qaz idxalında yeni maraqlar - ANALİTİK

Ankara öz mavi yanacağına arxayındır, Rusiya seçim qarşısında, Azərbaycan gücünü artırır, Avropa çıxılmaz durumda

Türkiyə öz qaz hasilatını sürətlə artırır və mavi yanacağın idxalını, o cümlədən Rusiyadan idxalını azaldır. Qara dənizdəki böyük qaz ehtiyatları türklərə bütün potensial xarici təchizatçılar üçün qiymətləri diktə etməyə imkan verir. Ukrayna ilə tranzit sazişinin başa çatması və Türkiyənin qazla özünü təmin etməsi ən çox birbaşa Rusiyaya təsir edəcək. Təsadüfi deyil ki, hazırda Qərbdə və Rusiya Federasiyasında Azərbaycan qazının Rusiya boruları ilə Avropaya tranzitinin müxtəlif sxemləri müzakirə olunur.

Türkiyənin Qara dənizdəki Sakarya yatağında təbii qaz hasilatının həcmi artıq 6 milyon kubmetrə çatıb. Türkiyənin Energetika Nazirliyinin rəhbəri Alparslan Bayraktar “Hazırda Türkiyədə təbii qazdan istifadə edən 20 milyon ev təsərrüfatının 6 milyonu bizim Sakaryada istehsal etdiyimiz qazdan istifadə edir”, - deyib və əlavə edib ki, 2025-ci ilin aprelinə qədər hasilat artacaq, yəni gündə 10 milyon kubmetrə qədər artırılacaq. O, həmçinin payızda Türkiyənin Qara dəniz sahillərinə yeni üzən istehsal platformasının gələcəyini və bu platformanın ölkəyə 10 milyon kubmetr hasilata imkan verəcəyini açıqlayıb.

Hələ 2020-ci ildə Qara dənizin Türkiyə sahillərində kəşf edilən qazın həcmi 540 milyard kubmetr qiymətləndirilir. Daha sonra Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bunu ölkəsindəki ən böyük yataq adlandırıb. O, həmçinin Qara dənizdə həcmi 58 milyard kubmetr olan daha bir qaz yatağının tapıldığını bildirib. Qara dəniz qazının ümumi ehtiyatları isə 710 milyard kubmetrə çatıb və beynəlxalq bazarlarda 1 trilyon dollar dəyərində olan mavi yanacaq ehtiyatlarının həcmi 35 il ərzində ev təsərrüfatları səviyyəsində onun daxili tələbatını ödəmək üçün kifayətdir. Sakarya yatağında hasilat 2023-cü ildə başlayıb. Artıq 2024-cü ilin mayında Türkiyə 6,1 milyon kubmetr hasil edib. Bu da bir il əvvəlkindən 5 dəfə çoxdur.

Ölkə daxilində istehsalın artması fonunda onun idxalı getdikcə azalır. Belə ki, may ayında Türkiyə 2,9 milyard kubmetr idxal edib, bu bir il əvvəlkindən 22% azdır, ölkənin Enerji Bazarını Tənzimləmə Şurasının (EPDK) iyulun sonunda verdiyi məlumata görə. Eyni zamanda, may ayında Rusiya boru kəməri qazının tədarükü təxminən 30% azalaraq 734 milyon kubmetr təşkil edib. Yeri gəlmişkən, aprel ayında türk idxalçılar “Qazprom”dan cəmi 413 milyon kubmetr qaz alıblar ki, bu da ötən ilin eyni ayı ilə müqayisədə (1,5 mlrd. kubmetr) 3,6 dəfə azdır.

Bu ilin beş ayının yekunlarına əsasən, “Qazprom” Türkiyəyə 8,39 milyard kubmetr həcmində neft ixrac edib, bu 100 milyon kubmetrdir. Bununla belə, tədarüklər getdikcə azalır. Əgər ilin ilk üç ayının nəticələrinə əsasən, Rusiya şirkəti 7,24 milyard kubmetr qaz verib, sonra aprel-may aylarında - cəmi 1,1 milyard kubmetr mavi yanacaq alıb.

BitRiver maliyyə analitiki Vladislav Antonov deyir ki, Türkiyənin açıqlamalarına gəlincə, indiyə qədər hər şey Türkiyə qaz ixracatçıları ilə daha ucuz qiymətə sövdələşməyə hazırlaşır. Bununla belə, Türkiyəyə qaz nəqli həqiqətən də azalır. Beş ayın yekunlarına görə, Türkiyə 3 milyard kubmetr satın alıb, bu isə keçən illə müqayisədə azdır. Yalnız Azərbaycan qazının tədarükü artır. Beləliklə, 2024-cü ilin may ayının sonunda türklər 1 milyard kubmetrdən çox qaz alıblar ki, bu da bir il əvvəlkindən demək olar ki, 1% çoxdur. Yanvar-may aylarının yekunlarına görə, Azərbaycandan tədarük 240 milyon kubmetr artıb, yəni 4,67 milyard.

Türkiyənin Rusiya qazından mümkün imtinası Rusiya Federasiyasının satış bazarları axtarışını daha da çətinləşdirəcək. Belə ki, bu ilin yeddi ayının yekunlarına görə, Aİ ölkələri 93 milyard kubmetr mavi yanacaq alıb. Rusiya boru kəməri ilə Avropaya qaz ixracı cəmi 18,1 milyard kubmetr təşkil edib, eyni zamanda, “Türk axını” qaz kəməri ilə 9,26 milyard kubmetr qaz tədarük edilib. Müqayisə üçün: bütün 2023-cü ildə Qazprom Avropa və Türkiyəyə təxminən 47 milyard kubmetr qaz ixrac edib. Avropa bazarının itirilməsi ona gətirib çıxarıb ki, ötən ilin sonunda Rusiya qaz holdinqi 1999-cu ildən bəri ilk dəfə itkiyə məruz qalıb.

Bu ilin yeddi ayının yekunları üzrə Azərbaycan 14,7 milyard kubmetr qaz ixrac edib. Respublika Energetika Nazirliyinin mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, ümumi həcmin yarıdan bir qədər çoxu (7,5 milyard kubmetr) Avropa bazarına qalıb. Daha 8 milyard kubmetr Türkiyəyə təhvil verilib. 2023-cü il ərzində Azərbaycan 23,8 milyard kubmetr qaz ixrac edib. Və bu həcmin demək olar ki, yarısı (11,8 milyard kubmetr) Avropa bazarından gəlib. Avropada Azərbaycan qazının alıcıları Bolqarıstan, Macarıstan, Yunanıstan, İtaliya, Rumıniya, Serbiya və Sloveniyadır.

Ukrayna tranzitinin son itirilməsi halında Azərbaycan qazı Avropa üçün üstünlük verilən variantdır. Xatırladaq ki, ilin sonunda Rusiya qazının Ukrayna ərazisi ilə Aİ-yə tədarükü üzrə 5 illik müqavilənin müddəti başa çatır. Hazırda tədarüklər məhduddur. O cümlədən, 2022-ci ilin may ayından etibarən Soxranovka stansiyası ilə Avropaya tranzit dayandırılıb. Təchizat yalnız Sudja qaz ölçmə məntəqəsi vasitəsilə davam edir.

İyulun sonunda Bakı Rusiya qazının Ukraynadan keçməklə Aİ-yə tranzitinin saxlanması ilə bağlı Moskva ilə danışıqlar apardığını bəyan edib. “Görünür, hər iki tərəf (Aİ və Ukrayna) maraqlıdır, çünki Ukraynanın özünə bu qaz lazımdır. Biz Rusiya ilə danışıqlar prosesindəyik. Əgər razılığa gəlsək, kömək edəcəyik”, - deyə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bildirib. Onun sözlərinə görə, Avstriya və Slovakiya kimi ölkələr Rusiya qazının Ukrayna ərazisindən nəqli dayandırılarsa, ciddi problemlərlə üzləşəcək, çünki Rusiya qazını başqa mənbələrlə əvəz etmək üçün yüz milyonlarla dollar və ya daha çox pul ödəməli olacaqlar.

İyun ayında isə Bloomberg agentliyi Brüsselin Kiyevlə Rusiya qazının Avropaya tranzitinin davam etdirilməsi ilə bağlı danışıqlar apardığını bildirmişdi. Eyni zamanda müzakirə edilən digər variant Avropa şirkətləri tərəfindən Azərbaycandan qazın alınması və Aİ-yə gedən Rusiya boru kəmərlərinə vurulması idi. Əksər ekspertlər o zaman razılaşdılar ki, söhbət svop əməliyyatlarından gedir, hansı ki, Rusiya Federasiyasından qaz tədarükü faktiki olaraq Azərbaycan sayılır.

Bakıda bu ehtimal qismən təsdiqlənib. Prezident Əliyev bildirib ki, avropalılar buna sərmayə qoymaqdan imtina edərlərsə, Azərbaycan öz qaz hasilatının artırılmasına və onun Aİ-yə ixracı üçün infrastrukturun genişləndirilməsinə milyardlarla dollar sərmayə qoymayacaq. O, xüsusilə qeyd edib ki, avropalılar Cənub Qaz Dəhlizinin (Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, Trans-Anadolu qaz kəməri və Trans-Adriatik qaz kəməri daxildir) ötürmə qabiliyyətini Azərbaycan vəsaiti hesabına 16 milyarddan 32 milyarda çatdırmaq istəyirlər.

Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Azərbaycana səfəri bazar günü başlayıb. Vurğulanıb ki, tərəflər ikitərəfli strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin daha da inkişaf etdirilməsi məsələlərini müzakirə etməyi planlaşdırırlar. Bəzi ekspertlər Rusiya qazının Avropaya təkrar ixracının da müzakirə mövzusuna çevrilə biləcəyini istisna etməyib. Bəzi ekspertlər əmindirlər ki, Brüssel və Kiyev üçün Ukrayna ərazisindən tranzitin saxlanması vacibdir, çünki bu tranzit Ukrayna büdcəsi üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyidir. 2021-ci ildə Ukrayna mavi yanacağın tranzitindən əldə etdiyi gəlir 1 milyard dollar təşkil edib.

V.VƏLİYEV