NATO-Rusiya: dünən, bu gün və sonra... - ANALİZ

İngiltərənin hazırda baş naziri postunu sentyanr ayına qədər idarə edən Boris Consonun NATO-nun Baş Katibliyinə gətiriləcəyi xəbəri aydın səmada şimşək çaxması kimi siyasi arenada effekt yaratdı. Niyə? Məgər onun NATO-nun baş katibi kimi fəaliyyət göstərməsinə əngəl olacaq hər hansı bir özəllik varmı? Əksəriyyət buna “yox” cavabını verəcək. Amma Boris Consonun Ukraynada keçirdiyi xüsusi hərbi kampaniya səbəbindən Rusiyaya münasibəti, aqressiv tonda çıxışlar etməsi, Moskva ilə güc dilində danışmağa üstünlük verməsi onun NATO rəhbəri kimi hansı addımlar atacağını indidən söyləmək olar. Bir sözlə, B.Consonun əlində NATO-nun cəbbəxanası olduğu halda niyə Rusiya kimi bir düşməninə öz gücünü göstərməsin. Əgər Conson dünyanın qorxduğunu reallaşdırsa, Rusiyaya qarşı hərbi əməliyyatlara başlasa, ən azından Moskvaya qarşı indiki ritorikasını bir az artırsa nələr olacağını təsəvvür etmək olmur.

Britaniyanın "The Telegraph" qəzeti yazır ki, bəzi Britaniya rəsmiləri Böyük Britaniyanın baş nazirinin NATO-nun baş katibi vəzifəsinə namizədliyini dəstəkləyir. Eyni zamanda, nəşrin mənbələri Fransanın cənab Consonun təyin edilməsi qərarına veto qoya biləcəyindən ehtiyatlanır. “The Telegraph” yazır ki, Boris Consonun NATO-nun baş katibi postuna namizədliyini Müdafiə Komitəsinin üzvləri Riçard Draks və Mark Fransua və Böyük Britaniyanın keçmiş XİN başçısı Devid Cons da dəstəkləyir. Həmçinin, cənab Conson ABŞ və Ukraynadan dəstək ala bilər.

The Telegraph-a müsahibə verən bəzi rəsmilər hesab edir ki, Fransa prezidenti Emmanuel Makron cənab Consonun bu vəzifəyə təyin edilməsi qərarına veto qoya bilər. Qəzet bunu münasibətlərinin gərgin olması ilə izah edib. Həmçinin nəşrin mənbələri hesab edir ki, baş nazir onunla bağlı siyasi qalmaqallara görə bu vəzifəni tutmaya bilər.

Qeyd edək ki, NATO-nun hazırkı baş katibi Yens Stoltenberqin səlahiyyətləri 2023-cü ilin sentyabrında başa çatır. Boris Conson yeni partiya lideri və hökumət başçısı seçilənə qədər baş nazir səlahiyyətlərini və Mühafizəkarlar Partiyasının lideri vəzifəsini icra edəcək. Mühafizəkarlar Partiyasının səsverməsinin nəticələri sentyabrın 5-də açıqlanmalıdır.

Rusiyadan isə fərqli reaksiyaları eşidirik. Moskva Şimali Atlantika Alyansının Ukrayna ərazisinə tədricən müdaxiləsini müşahidə edir və artıq buna dözə bilmir. Bunu Rusiya liderinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib: “Biz öz infrastrukturu, təlimatçıları, müdafiə və hücum silahlarının ehtiyatları, Ukrayna hərbçilərinin təlimi və s. ilə NATO-nun Ukraynaya tədricən müdaxiləsini görürük”.

Onun sözlərinə görə, hadisələrin bu inkişafı Moskva ilə NATO arasında münasibətləri “qırmızı xətt”ə gətirib çıxarıb ki, bu vəziyyətə Rusiya “artıq dözə bilməz”.

NATO rəhbəri Yens Stoltenberq bildirib ki, alyansın Madriddə keçirilən sammitində blok üzvləri Rusiyanı dünya üçün “təhlükəsizlik və sabitliyə təhdid” adlandırdılar. Onun sözlərinə görə, yeni sənəddə Rusiya Federasiyasının alyansın “artıq tərəfdaşı olmadığı” qeyd olundu. Ekspertlər Stoltenberqin NATO-nun Rusiya Federasiyasını “təhlükə” adlandırması ilə bağlı bəyanatını blokun son 30 ildə apardığı genişlənmə və dünyada öz hökmranlığını bərqərar etmək istiqamətində alyansın anti-Rusiya siyasətinin davamı kimi qiymətləndirirlər.
NATO Rusiyanı bütün dünyaya, sabitliyə və blokun özünə təhlükəsizlik təhlükəsi elan edib. Bunu alyansın baş katibi Yens Stoltenberq “Bild am Sonntag” tabloidinə müsahibəsində deyib. Onun sözlərinə görə, bu barədə NATO-nun Madriddə keçirilən sammiti zamanı elan olundu və burada alyans üçün yeni strateji konsepsiyanın qəbulu həyata keçirildi: “Dünya dəyişəndə NATO da dəyişir. Və dünya daha təhlükəli hala gəlib. Biz elan etdik ki, Rusiya artıq tərəfdaş deyil, bizim təhlükəsizliyimiz, sülh və sabitliyimiz üçün təhdiddir”.

Stoltenberq sözlərinə görə, Şimali Atlantika Alyansı "Ukraynanı dəstəkləməyə davam edəcək", lakin özünü "münaqişənin bir hissəsi" hesab etmir. "Biz ölkəyə kömək edirik, lakin NATO qoşunlarını Ukraynaya göndərməyəcəyik", - alyansın rəhbəri deyib.

Eyni zamanda, Qərbin Rusiyanın “nüvə silahından qorxması” barədə sualına Stoltenberq deyib ki, NATO Rusiya nüvə qüvvələrinin hazırlıq səviyyəsində artım görmür: “Bununla belə, Rusiyanın nüvə tıqqıltısı təhlükəli və məsuliyyətsizdir. Putin bilməlidir ki, nüvə müharibəsində qalib gəlmək olmaz, onu heç vaxt açmaq olmaz. Bizim Rusiyaya açıq siqnalımız ondan ibarətdir ki, NATO bütün üzv ölkələri qoruyur”.

Bundan əvvəl, NATO baş katibinin müavini Mirça Coana Kopenhagen Demokratiya Sammitində demişdi ki, NATO-nun yeni strateji konsepsiyası böyük güclərin rəqabəti dövrünü əks etdirəcək. O, Rusiyanın Avropada və onun hüdudlarından kənarda NATO-nun təhlükəsizliyinə “ən mühüm çağırışlardan birinə” çevrildiyini qəbul edəcək.

Xatırladaq ki, hazırda NATO-nun 2010-cu ilin noyabrında elan edilmiş “Fəal iştirak, müasir müdafiə” strateji konsepsiyası qüvvədədir. Sənəddə bildirilir ki, NATO üçün Rusiya ilə əməkdaşlıq “strateji əhəmiyyət kəsb edir”, çünki o, “ümumi sülh, sabitlik və təhlükəsizlik məkanı”nın yaradılmasına töhfə verir: “NATO Rusiya üçün təhlükə yaratmır. Əksinə, biz NATO ilə Rusiya arasında həqiqətən də strateji tərəfdaşlıq görmək istəyirik və Rusiyadan qarşılıqlılıq gözləyərək buna uyğun hərəkət edəcəyik”, - deyə hazırkı strategiyada bildirilir.
2017-ci ilin avqustunda Birləşmiş Ştatlar Amerikanın Düşmənlərinə Sanksiyalar Yoluyla Mübarizə Aktını (CAATSA) qəbul etdi. O cümlədən Rusiyanın da həmin siyahıda adı keçir. 2018-ci ildə Vaşinqtonda Rusiya Federasiyasının "regional məhdudlaşdırılmasının" zəruriliyini vurğulayan Nüvə Duruşu İcmalı (NPR) nəşr olundu. Sənədi hazırlayanların fikrincə, Rusiya tərəfi “nüvə silahından istənilən istifadənin, nə qədər məhdud olsa da, qəbuledilməz olduğunu başa düşməlidir”. Eyni zamanda, sənəddə Vaşinqtonun “əhəmiyyətli qeyri-nüvə strateji hücumuna” cavab olaraq öz nüvə arsenalından istifadə etmək hüququ bəyan edilib, xüsusən də bu, ABŞ və onun müttəfiqlərinin infrastrukturuna, əhalisinə və ya komanda məntəqələrinə təsir edərsə.
2021-ci ilin mart ayında ABŞ-ın 46-cı prezidenti Co Baydenin yeni administrasiyası ölkənin müvəqqəti strateji milli təhlükəsizlik bələdçisini dərc etdi, burada Rusiya artıq birbaşa olaraq Birləşmiş Ştatlara qarşı “təhdid” olaraq təyin olundu.

Moskva isə ona aid edilən təcavüzkar niyyətləri dəfələrlə təkzib edib. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarovanın sözlərinə görə, ABŞ-ın əsas düşməni istənilən sahədə onlarla rəqabət aparacaq bütün şəxslər hesab olunacaq: “Müvafiq olaraq, Rusiyanı cilovlamaq, ölkəmizlə bərabər səviyyədə rəqabət aparmaq, önə keçmək, rəqabət aparmaq imkanı verməmək kimi bir niyyət var ortada”.

Qeyd etmək lazımdır ki, 2021-ci ilin sonunda həm ABŞ, həm də NATO Rusiya Federasiyasının təklif etdiyi təhlükəsizlik təminatlarını və xüsusilə Şimali Atlantika Alyansının genişlənməməsinə dair bəndin daxil olduğu müvafiq sənədləri müzakirə etməkdən imtina ediblər.

Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetinin Tarix və Siyasət İnstitutunun direktor müavini Vladimir Şapovalov Vladimir Şapovalovun sözlərinə görə, Stoltenberqin alyansın Rusiyanı “təhlükə” adlandırmaq niyyəti barədə bəyanatı genişlənmə və onun yaradılması istiqamətində anti-Rusiya kursunun davamıdır. NATO-nun son 30 ildə həyata keçirdiyi bütün layihələrdə və atılan hər addımda dünyada dominantlıq istəyi dayanır: “Əslində dünya üçün təhlükə Rusiya deyil, blokun sözsüz lideri olan ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi NATO-dur. Alyans öz maraqları naminə hətta ölkələri ilə sərhəd olmayan ərazilərdə birdən çox böyük hərbi kampaniya həyata keçirib. Bundan əlavə, blok daim öz sıralarını genişləndirir və Rusiya Federasiyasının sərhədlərinə yaxınlaşır, təzyiqlərini artırır. Növbəti sırada Rusiya ilə həmsərhəd olan İsveç və Finlandiya gəlir. Buna görə də Stoltenberqin Rusiya Federasiyasından ehtimal edilən "təhlükə" ilə bağlı açıqlaması tamamilə həqiqətə uyğun deyil".

Şapovalovun sözlərinə görə, Rusiya uzun müddətdir ki, qeyri-rəsmi səviyyədə NATO ölkələri üçün “təhdid və düşmən” olub, lakin indi blok Rusiya Federasiyasının statusunu sənədləşdirmək niyyətindədir: “Əvvəllər bu, sadəcə olaraq açıq deyildi, amma əslində son onilliklərdə NATO-nun bütün hərəkətləri Rusiyaya qarşı yönəlib. Soyuq müharibənin başa çatmasına baxmayaraq, hərbi ittifaq dağılmadı və daha konkret olaraq Rusiya Federasiyasına qarşı çıxmağa başladı "deyə analitik qeyd etdi.

Ekspertin sözlərinə görə, Rusiyanı bütün dünya üçün “təhlükələr” sırasına daxil edən NATO Rusiya Federasiyasına qarşı düşmən münasibətini nümayiş etdirir. Və əgər alyansın sənədlərində belə dəyişikliklər edilərsə, NATO ilə Rusiya arasında mürəkkəb münasibətlər yeni, artıq rəsmi səviyyəyə çatacaq. Bu o deməkdir ki, bütün maskalar atılacaq və NATO siyasətinin anti-Rusiya mahiyyəti tamamilə açıq olacaq.

Eyni zamanda, nə ABŞ, nə də Avropa Rusiya ilə birbaşa silahlı münaqişəyə qərar verməyəcək, çünki onun son dərəcə “güclü çəkindirici qüvvəsi” var: “Bu, Rusiya Federasiyasının istənilən təhdidlərə adekvat cavab verə biləcəyi hərbi potensialıdır. Lakin, təbii ki, Stoltenberqin Rusiyanın “təhlükə” olması barədə bəyanatı və bu mövzuda əlavə normativ sənədlər Rusiya Federasiyası ilə blok arasında gərginliyin kəskin artmasına və anti-Rusiya əhval-ruhiyyəsinin və militarizasiyanın daha da artmasına səbəb olub”.

Söhbət əslində Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin nümayəndələrinin əli ilə proksi müharibədən və Rusiya Federasiyasına sanksiya təzyiqindən gedir. Amma fakt budur ki, Qərb dövlətlərinin Rusiyaya qarşı düşmənçilik fəaliyyəti NATO dövlətlərinin özlərinə ziyan vurur. Bununla belə, eyni Aİ ölkələri ABŞ-la dialoqda tabe mövqeyə malikdirlər və buna görə də anti-Rusiya tədbirləri səbəbindən böyük itkilər vermək məcburiyyətindədirlər.
Əgər bundan əvvəl strateji planlaşdırma sənədlərində Rusiya ABŞ-ın düşməni kimi göstərilibsə, indi bu, təkcə NATO-nun deyil, həm də ona üzv olan ölkələrin sənədlərində qeyd olunub. Blokun Rusiya Federasiyasına qarşı konsolidasiya edilmiş mövqeyi var: əgər o, tərəfdaş deyilsə, deməli, düşməndir. Söhbət Rusiya təhlükəsini legitimləşdirməkdən gedir. Rusiya eskalasiyanın daha yüksək dərəcəsinə baxmayaraq, onun “təhlükə” şəklində yeni statusu NATO sənədlərində təsbit edilərsə, reallıqda heç nə itirilməyəcək. Onsuz da tərəflər arasında heç bir münasibət olmayıb. Blok Moskvadan eşitmək və birgə təhlükəsizlik zəmanətlərinin qəbuluna gəlmək istəmədi. Üstəlik, blok tərəfindən daima Rusiya Federasiyasına qarşı qeyri-dost hərəkətlər edilib. NATO Rusiyaya psixoloji təzyiqi artıracaq, eyni zamanda Rusiya Federasiyasını qorxutmaq üçün sərt bəyanatların sayını artıracaq. Lakin Qərbdə heç kim Rusiya ilə birbaşa qarşıdurmaya başlamaq niyyətində deyil. Onlar Rusiyanın hərbi potensialını yaxşı bilirlər və belə riskə getmək istəmirlər.

V.VƏLİYEV