İran uranı təhlükəli həddədək zənginləşdirməyə qərar verdi - ANALİZ

İran parlamenti "Sanksiyaların ləğvi üçün Strateji Fəaliyyət Planı" adlı bir qanun qəbul etdi. Sənəddə ilk baxışdan qəribə görünən tədbirlər nəzərdə tutulur. Xüsusilə parlament, hökumətə ildə 20% zənginləşdirmə səviyyəsi ilə ildə 120 kq uran istehsal etməyi əmr etdi - bu nüvə reaktorlarında tədqiqat məqsədləri üçün istifadə olunan “silahsız” uran üçün sərhəd səviyyəsidir. Eyni zamanda az zənginləşdirilmiş uran istehsalının ayda 500 kq-a çatdırılması nəzərdə tutulur- Natanzada İR-2M uran zənginləşdirmə üçün 1000 sentrifuqa, sonradan 1000-ə çatdırılması nəzərdə tutulan 164 İR-6 sentrifuqa isə Fordoda. Bundan əlavə, İsfahanda bir uran metal zavodu açmaq və Arakda 40 meqavatlıq ağır su reaktorunu yenidən qurmaq planları var.

Lakin yeniliklər dərhal qüvvəyə minməyəcək: Qanun İranın neft və qaz sektoruna qarşı sanksiyaları zəiflətmək və ölkənin beynəlxalq bank sisteminə çıxışını bərpa etmək üçün 1 ay vaxt verir. Beləliklə, Tehranın demarşi hələlik bir başqa “son Çin xəbərdarlığıdır”.

ABŞ, 2018-ci ilin mayında İranla "nüvə razılaşması"ndan çıxdıqdan sonra, Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı faktiki olaraq fəaliyyətini dayandırdı. "Nüvə sazişi"nin qalan iştirakçıları- İran, Rusiya, Çin, Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya - müqavilənin qorunması lehinə danışdılar, lakin bu, Tehrana çox az kömək etdi. 2017-ci ildə İran gündəlik təxminən 2 milyon barel neft ixrac edirdi, 2020-ci ilin oktyabr ayında isə ixracat gündəlik 160 min barelə düşdü. Avropa İttifaqının Amerikanın anti-İran sanksiyalarına qoşulmayacağı və hətta xüsusi olaraq yaradılmış bir maliyyə mexanizminin köməyi ilə onlara müqavimət göstərəcəyi vədlərinə baxmayaraq, Tehran problemləri ilə tək qaldı.

İranın nüvə proqramını bərpa etmək təhdidi ilə AB-yə şantaj etdiyi ilk dəfə deyil, ancaq indi bunu diqqətlə edir. Məsələn, "nüvə razılaşması" şərtlərinə görə İran uranı 3.67% -ə qədər zənginləşdirmə hüququna malikdir, lakin çoxdan bəri 4,5% -ə qədər zənginləşdirir və az zənginləşdirilmiş uranın həcmi və normalarına dair razılaşmadan kənara çıxır. Bununla birlikdə, MAQATE bu kiçik şeylərə əhəmiyyət verməməyi və İranın prinsip etibarilə öhdəliklərini yerinə yetirdiyi qənaətinə riayət etməyi üstün tutur.

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi və Tehranın əlaqələri qiymətlənir. Ölkə parlamenti tərəfindən qəbul edilən qanun, MAQATE-nin İranın nüvə obyektlərini yoxlamasını qadağan etməyi təklif etdi. İslam Respublikası hökuməti dərhal "lazım olmayan" və "faydalı olmayacaq" bir məhdudiyyətin əleyhinə olduğu barədə bir açıqlama verdi. Tehranın hesablaması sadədir: MAQATE ilə davamlı əməkdaşlıq İsrail və ya ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatını praktik olaraq qeyri-mümkün etdi.

ABŞ-da prezident seçkilərində özünün qalib gəldiyini elan edən Co Bayden, artıq Ağ Evə qoşulduqda Vaşinqtonun İranla "nüvə anlaşması"ndakı iştirakını davam etdirəcəyini elan etdi. Ancaq Bayden də daxil olmaqla heç kim müqavilənin hansı şərtlərlə yenidən müzakirə olunacağını bilmir. Tehran mübahisədə payları qaldırmağın yaxşı olacağını, daha sonra danışıqlarda qurban veriləcək bir şeyin olacağını olduqca məntiqli şəkildə əsaslandırdı. Noyabr ayında ABŞ-da keçiriləcək prezident seçkiləri İranda müqavilənin yenilənməsinə ümid yaratmaqla yanaşı əlavə problemlər də gətirdi. Hakimiyyətdə qalma şansı az olan ABŞ prezidenti Donald Tramp və İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu "İran məsələsini" həll etməyə tələsirlər. ABŞ və İsrailin hazırkı liderlərinə görə, İran heç bir halda nüvə silahı və onların çatdırılması vasitələrini almamalı, eyni zamanda İraq və Suriyada nüfuz sahibi olduğunu iddia etməməlidir.

27 noyabrda İranın müdafiə nazirinin müavini, nüvə fiziki, İranın nüvə proqramının "atası" adlandırılan Möhsün Fəxrizadə bir sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Alimin korteji əvvəlcə yol boyunca qoyulmuş partlayıcı qurğuda partladıldı, sonra sui-qəsd cəhdi yerinə 150 ​​metr məsafədə quraşdırılmış uzaqdan idarə olunan pulemyotdan vuruldu. Bəzi mütəxəssislərə görə, sui-qəsd cəhdi zamanı Fəxrizadənin hərəkətini izləyən və bəlkə də əvvəlcədən hazırlanmış silahları aktivləşdirən Yerin orbitindəki bir peyk istifadə edildi. İranı dayandırmaq üçün hər şeyi edən 2 ölkə də daxil olmaqla, dünyada yalnız bir neçə ölkə bu cür texnologiyadan istifadə edə bilər. Aİ-nin xarici siyasət xidməti bu “insan hüquqlarına hörmət prinsipinə zidd olan” cinayət işini qınadı, lakin şübhəlilərin adını çəkməməyi üstün tutdu. Söz mövzusu ABŞ və ya İsrail olduqda Avropa siyasətçiləri ittihamlara meyl etməməyə və "cinayət əməli" törətdiklərinə görə mümkün sanksiyalar barədə kəkələməməyə üstünlük verirlər.

30 noyabrda İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (IRGC) komandirlərindən biri Müslüm Şahdan İraq və Suriya sərhədində pilotsuz təyyarənin vurması ilə öldürüldü.

Tehran bu hadisələrə qəzəbli reaksiya verdi, lakin vəziyyəti daha da ağırlaşdırmamağa üstünlük verəcək. 2020-ci ilin yanvarında Bağdad hava limanında ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus pilotsuz təyyarənin zərbəsi nəticəsində ölən İran generalı Qasım Süleymaninin amerikalıları tərəfindən öldürüldüyünü xatırlamaq kifayətdir. Buna cavab olaraq, Tehran Amerikanın İraqdakı 2 hərbi bazasına təxminən 20-dək raket atdı, lakin "şanslı bir təsadüf nəticəsində" heç kim ölmədi. İran açıq şəkildə öz ərazilərində ABŞ və ya İsraildən böyük bir zərbə almaq istəmir və səbrlə Ağ Evdəki hakimiyyət dəyişikliyini gözləmək niyyətindədir.

Əhməd Hələbisaz /TASS/

Tərcümə - Elçin Bayramlı