Şərqdən, yoxsa Qərbdən qurtuluş? - ANALİZ

Bu gün dünyada bir nömrəli problem təhlükəsizlik məsələsidir. Təhlükənin haradan gələcəyi də bəlli deyil. Beynəlxalq güclərin, müharibə, xaos həvəskarlarının nə edəcəyini də əvvəlcədən müəyyən və təyin etmək də çətinləşib. Müxtəlif səngərlərdə döyüşənlərin istiqaməti də bəlli deyil. Dövlətlərin maraqları beynəlxalq münasibətləri üstələyib, sülh barədə düşünənlərin sayı azalıb. Bir sözlə dünyada xaos artıb, çıxış yolu tapmaq isə xeyli çətinləşib. Amma bəzi iri dövlətlərin rəhbərləri və siyasi dairələri hələ də özlərini dünyanın xilaskarı rolunda göstərməyə çalışırlar.

Rusiya 2008-2009-cu illərdə avropalılardan və amerikalılardan yeni Avropa təhlükəsizliyi sistemi yaratmağı tələb etdiyini iddia edir və əlavə edir ki, qarşı tərəf bu təkliflərə sadəcə əhəmiyyət verməyiblər. O cümlədən KTMT üzvləri də Moskvanın çağırışına müsbət cavab verməyib. Çünki Moskvanın özündən başqa heç kim belə bir sistemə ehtiyac hiss etmirdi. Buna görə də, müraciətlərdən il yarım sonra Rusiya başqa layihə ilə yenidən gündəmə gəldi. Rusiya Ukraynanın timsalında Qərbin Moskvanı oyuna gətirmək planından xəbərdar idi. Məsələyə sanki ustalıqla yanaşırmış, Qərbin tələsindən xəbərdarmış kimi görünməyə çalışıdı. Amma görünür Moskva kimi usta satranç oyunçusunun da zəyif tərəfləri var imiş və Ukrayna bataqlığına asanlıqla düşdü.

Müasir dünyamız ayrı-ayrı fərdlərlə bərabər dövlətləri də düşünməyə vadar edir, kiminlə ittifaq etmək, kiminlə müttəfiq olmaq, yaxud kimin düşmənçiliyindən ehtiyatlanmaq. Bu, ən vacib elementlərdir. Biz istəsək də İstəməsək də dünya qlobal olaraq iki cəbhəyə bölünüb, Bəli, cəbhə, bunu səngər də adlandırmaq olar. "Soyuq müharibə" uzun müddət aparılsa da, XXI əsrdə son həddə çatıb və hətta açıq toqquşma fazasına qədəm qoyub. Həmişə olduğu kimi dünyanın maliyyə və hərbi imkanları ilə bir nömrəli gücü sayılan ABŞ xırda, məhəlli müharibələrdə sülhyaratma adı ilə iştirak etsə də, iri dövlətlərlə yalnız hibrid müharibəsi aparmağa üstünlük verir.

Ukrayna üzərindən hibrid müharibə

2022-ci ilin fevral ayı Rusiyanın Ukrayna ilə münasibətlərinin mənfiyə doğru pik həddinə çatdı və “dəmir at”lar bir anda sərhədləri aşaraq qarşısına keçən nə varsa əzib keçdi. Rusiyanın hərbi-siyasi elitası “xüsusi əməliyyat”ın qısa müddətdə başa çatacağını düşündüyü bir vaxtda Qərbdə bu məsələyə fərqli münasibət formalaşmışdı. Rusiya Ukraynanı 2014-cü ildə “Maydan hadisələri”nin qisasını almaq üçün hərəkətə keçib Kiyevi cəzalandıracağını düşündüyü bir vaxt Brüsseldə, Parisdə, Berlində, Londin və Vaşinqtondakıların əllərindəki ssenaridə başqa mənzərə təsvir olunmuşdu. Rusiyanı bataqlığa çəkmək planı işə yaramışdı. NATO-nun qapıya dirənmək qorxusu Moskvanı “əməli iş”ə keçməyə vadar etdi.Qərbyönümlü Rusiya siyasi və iqtisadi elitası da sadə ruslardan fərqli düşünürdü. Onlar Rusiyanın Ukraynada təslim olmasına çalışır, açıq şəkildə Qərbin hibrid müharibədə uğura imza atacağını təşviq edirdilər. Hətta Rusiyanın Ukraynadan geri çəkilməklə yanaşı böyük miqdarda təzminat ödəməsini də idda edirdilər.

ABŞ Ukraynaya dünyanın ikinci hərbi gücünə sahib Rusiya ilə uzunmüddətli müharibə aparması üçün milyardlarlarından keçir. Bu, natural və pul şəklində həyata keçirilir. Ukraynanın son aylar gücü tükənmək üzrədir. Rusiyanın da gücü tükənməz deyil. Hər iki ölkə müharibənin tez başa çatması üçün müxtəlif variantlar üzərində işləyir. Maraqlısı budur ki, döyüşən tərəflər o halda müharibəni dayandırmaq istəyir ki, nəticə onun maraqlarına tam cavab versin. Rusiya çalışır ki, hazırda əlində olan və Ukraynaya məxsus ərazilər hüquqi cəhətdə də onun nəzarətinə keçsin. Yəni Rusiya bu müharibədən istəyinə tam uyğun şəkildə ayrılmaq istəyir. Belə olan halda məğlub tərəf təkcə Ukrayna yox, həm də ona hərtərəfli dəstək olan Qərbin, xüsusən də ABŞ-ın ayağına yazıla bilər ki, bunu da Vağinqton ağlının ucundan da keçirmir. Nəzərə alsaq ki, Rusiya son vaxtlar döyüşə ən son texnologiyaya məxsus ballistik raketlərini atıb, deməli Moskva qalib gəlmək üçün döyüşür.

Çin dənizində iki çinli və bir amerikalı

Almaniyada Münxen Təhlükəsizlik Konfransının keçirildiyi vaxtda Çinin XİN rəhbəri Fransa, İtaliya və Almaniyaya səfər edərək bir sıra görüşlər keçirib. Bu görüşlər həm də sıradan bir təmas olmayıb. Görüşlər zamanı Çin rəsmisi və Avropa rəsmiləri ikitərəfli əlaqələrin inkişafı və möhkəmləndirilməsinin perspektivlərini müzakirə ediblər. Nəzərə alsaq ki, Avropa ilə ABŞ arasında uzun müddətdir ki, fikir ayrılıqları var və bu münasibətlər tərəflər üçün heç də yaxşı gələcək vəd etmir, Çin rəsmisinin də bu fürsətdən yararlanmaq istəyi artıq ortadadır. Məsələ burasındadır ki, ABŞ Avropanın təhlükəsizliyinin qarantı rolunda çıxış etməklə, həm də avropalıları təsir altında saxlamaq istəyini gizlədə bilmir. Bunu Avropa İttifaqındakılar da bilir, amma təhdidlərə cavab vermək əzminin olmadığı özlərinə də məlumdur. Ukrayna savaşı Avropanın həm də enerji təhlükəsizliyinə ciddi zərbə vurdu. Fürsətcil Amerika həmin saat Avropanın Rusiyadan asılılığını minimuma endirmək üçün hərəkətə keçdi, avropalılar bir zanam ayılıb gördülər ki, Rusiyanı bu dəfə də ABŞ əvəzləyib. Yəni, asılı olduqları güc mərkəzinin ünvanı dəyişib, mahiyyət isə dəyişməyib. Bu gün Avropanın neft-qaz bazarında ABŞ dominantlıq edir.

ABŞ-ın hərəkətləri Pekindən də izlənilir. Çin müşahidəçi mövqeyindən çıxaraq hücum kampaniyasına start verib. Hazırda dünyanın iqtisadi güc mərkəzinə çevrilməyə çox yaxın olan Çin dünya bazarlarını qlobal şəkildə ələ keçirməyə ABŞ-ın müttəfiqlərindən başlayıb. Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki ən böyük partnyoru Səuduyyə Ərəbistanına səfər edən Çin liderinin bu ölkə ilə ilkin olaraq 40 milyard dollarlıq ticari müqaviləyə imza atması ABŞ-da nə qədər ciddi rezonans doğurmuşdusa, bu təşviş Çinin XİN başçısının Avropa turnesindən sonra daha da artdı. ABŞ Çini Çin dənizində “vurmağa” hazırlaşdığı bir vaxtda Pekin əbədi düşməninə zərbəni avropalı dostlarının məkanında endirdi. Bu, əlbəttə, Vaşinqton üçün ölümdən betər idi. Çünki ABŞ Avropanın və digər müttəfiqlərinin onun çətiri altından belə asanlıqla çıxıb gedəcəyini gözləmirdi. Beləliklə, qəti olaraq deyə bilərik ki, ABŞ hərbi cəhətdən güclü olmasına rəğmən Çinlə iqtisadi müharibədə qələbə qazanacağı qeyri-mümkündür. Yəni, imperiya xisləti ilə yeni çağırışlara qarşılıq vermək zamanı artıq tükənib.

Bütün avropalılar “vahid Çin” prinsipinə qeyd-şərtsiz sadiq olduqlarını (Tayvanın müstəqilliyi imkanlarının tam inkarı deməkdir) təsdiqlədilər. Şübhə yoxdur ki, bütün bunlar olduqca səmimi şəkildə deyilib. Çin və Avropa İttifaqı bir-birini ən mühüm ticarət və iqtisadi tərəfdaşlar hesab edir və hər iki tərəf iqtisadi əlaqələrin inkişafında son dərəcə maraqlıdır. Bu baxımdan onları həm Avropanı Çinlə çəkişdirməyə çalışan Vaşinqtonun, həm də Ukrayna kampaniyası avropalıların və çinlilərin həmişəki kimi sağlam və rutin işlərlə məşğul olmasına mane olan Moskvanın hərəkətlərindən hədsiz qıcıqlandırırlar.

Avropa açıq şəkildə ABŞ-a, Çin isə Rusiyaya qarşı çıxış etməyə hazır deyil. Amma rəsmi Avropa və Çin mesajlarının sətirləri arasında Vaşinqton və Moskvaya qarşı qıcıq çox aydın şəkildə oxunur.

Çinin XİN rəhbəri Vanq Yi birbaşa Ukrayna mövzusuna çox diqqət yetirdi. O cümlədən, Münhendə bu ölkənin xarici işlər naziri Dmitri Kuleba ilə görüşdü. Görüş zamanı Vanq Yi digər məsələlərlə yanaşı, “Çin və Ukraynanın strateji tərəfdaş olduğunu və iki ölkənin xalqları arasında uzunmüddətli dostluq əlaqələrinin olduğunu” deyib. Kuleba isə bildirib ki, Kiyev Çinin beynəlxalq statusuna və mühüm təsirinə, eləcə də məsələnin siyasi həllində Çinin mövqeyinə böyük əhəmiyyət verir.

Münhen Konfransındakı əsas çıxışı zamanı Vanq Yi bildirib ki, bütün tərəflər Ukrayna məsələsində suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanılmasının vacibliyini vurğuladıqları üçün Tayvan məsələsində də bu prinsipə əməl edilməlidir. Yəni Çin beləliklə özünü Ukrayna ilə və müvafiq olaraq Tayvanla Rusiyanın tərkibində yeni bölgələrlə, o cümlədən Krımla eyniləşdirdi.

Rusiya prezidenti Putinlə görüşdən sonra Vanq Yi ildirib ki, Çin Rusiyanın Ukrayna böhranını dialoq və danışıqlar yolu ilə həll etmək istəyini yüksək qiymətləndirir. Üstəlik, bu ifadə Çin Xarici İşlər Nazirliyinin hesabatında da yer alıb, lakin Rusiyanın rəsmi sənədlərində yoxdur.

Fevralın 24-də, Vanq Yi Moskvadan səfərindən qayıtdıqdan iki gün sonra dərc edilmiş “Ukrayna böhranının siyasi həllinə dair Çinin mövqeyi” də eyni ruhda yazılıb. Bu sənədin 12 bəndindən birincisini tam sitat gətirməyə dəyər: “Bütün dövlətlərin suverenliyinə hörmət edin. Ümumi qəbul edilmiş beynəlxalq hüquqa, o cümlədən BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə ciddi əməl edilməli, hər bir dövlətin suverenliyi, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü təmin edilməlidir. Ölçüsündən, gücündən və iqtisadi miqyasından asılı olmayaraq bütün ölkələr bərabərdir. Beynəlxalq münasibətlərin əsas normaları beynəlxalq ədalətin müdafiəsinin bütün iştirakçıları tərəfindən dəstəklənməlidir. Beynəlxalq hüquq ikili standartlar olmadan bərabər və universal tətbiqə tabe olmalıdır”.

Bu, sənədin tərcüməsinin rusca variantındadır. İngilis dilində olan versiyada isə belə: “Beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış normalarına, o cümlədən BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə ciddi əməl edilməlidir. Bütün ölkələrin suverenliyi, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü səmərəli şəkildə qorunmalıdır. Böyük və ya kiçik, güclü və ya zəif, zəngin və ya kasıb bütün ölkələr beynəlxalq birliyin bərabərhüquqlu üzvləridir. Bütün tərəflər beynəlxalq münasibətləri tənzimləyən əsas qaydaları birgə dəstəkləməli, beynəlxalq ədaləti və ədaləti müdafiə etməlidir. Beynəlxalq hüququn bərabər və vahid tətbiqi təşviq edilməli və ikili standartlar rədd edilməlidir”.

Bütün bunlarla əlaqədar olaraq, bir daha xatırlatmaq lazımdır ki, Çin heç vaxt Krımın Rusiyaya birləşdirilməsini belə tanımayıb, dörd yeni bölgəni (Donetsk və Luqansk Xalq Respublikaları, Zaporojye və Xerson vilayətləri) demirik. Müvafiq olaraq, Çinin “Məskunlaşma üzrə mövqeyi”nin birinci bəndinin icrası birmənalı olaraq Moskvadan bütün bu əraziləri Kiyevə qaytarmağı tələb edir.

Çin sənədinin 8-ci bəndində aşağıdakı sözlər yer alır: “Nüvə silahının istifadəsinə icazə verilmir, nüvə müharibəsi başlana bilməz. Nüvə silahından istifadə cəhdlərinə və ya ondan istifadə təhlükəsinə qarşı mübarizə aparılmalıdır”.

Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı ABŞ və NATO-nun Moskvaya qarşı nüvə silahından istifadə etməyə hazır olduğunu bəyan etməyib. Onun mümkün istifadəsi ilə bağlı bütün söhbətlər yalnız Rusiyaya münasibətdə aparılıb. Buna uyğun olaraq, bu halda Pekin də bunu etməmək tələbi ilə Moskvaya üz tutur. 3-cü bənddə “birbaşa dialoqun tezliklə bərpası, gərginliyin tədricən azaldılması və hərbi əməliyyatların tam dayandırılması lehinə Moskva və Kiyevin qarşılıqlı addımlarını dəstəkləməyi” təklif edir. Bu addımlar haradadır? Kim istəyər ki, hərbi əməliyyatlar bitsin?

Təbii ki, Çin sənədinin ikinci bəndinin soyuq müharibə təfəkküründən imtina etməyi, bir dövlətin təhlükəsizliyini digər dövlətin təhlükəsizliyi hesabına təmin etməyə çalışmağı təklif edən məzmununu hər mənada alqışlamaq olar. Ümumiyyətlə, Çinin nizamlanmaya dair mövqeyində beynəlxalq münasibətlərin yalnız üç subyekti xüsusi qeyd olunur: Rusiya, Ukrayna və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı.

Çin sənədinin həyata keçirilməsi Rusiyanın Krım da daxil olmaqla bütün əraziləri Ukraynaya qaytarması və bunun müqabilində ondan sanksiyaların götürülməsi demək olardı. Göründüyü kimi, Ukrayna NATO-ya qəbul edilmir (baxmayaraq ki, heç kim buna getmirdi və etməyəcək də). Ancaq heç kim heç bir şəkildə hər hansı bir adi silahla və sakit bir mühitdə onu pompalamağa mane olmur.

Rusiya üçün Ukrayna münaqişəsinin belə bir nəticəsinin ölkənin bütün tarixində ən böyük məğlubiyyətlərdən biri olacağını izah etmək çətin deyil. Pekin başa düşür ki, Rusiya əvvəllər göründüyündən xeyli zəifdir. Ona görə də ona kömək etməyə ehtiyac yoxdur - əksinə, Çinin bizneslə məşğul olmasına mane olmağı dayandırmalıdır.

Roma Papası Fransisk isə Ukraynadakı münaqişədə bütün aparıcı dünya güclərinin maraqlarının toqquşduğunu bildirib: “Bütün böyük dövlətlər orada görüşdülər. Döyüş meydanı Ukraynadır. Orada hamı vuruşur... Orada isə imperiya maraqları var. Təkcə Rusiya deyil, başqa imperiyalar da. İmperiyalar xalqları ikinci yerə qoymağa meyllidirlər" deyib.

Yəqin ki, hər şey bəllidir, başqa izahata ehtiyac yoxdur...

V.VƏLİYEV