Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) dünya səhnəsində çəkisi getdikcə artır. 2001-ci ildə Çin, Rusiya və Mərkəzi Asiyanın keçmiş sovet respublikaları tərəfindən yaradılan təşkilat Hindistan və Pakistan kimi Asiyanın ağır çəkili yeni üzvləri ilə genişlənib. Növbəti sırada İrandır və digər ölkələrin də təşkilata üzv olacağı ehtimalı çoxdur. Bu ehtimallar səbəbsiz deyil və bunu təsdiqi Türkiyə və Azərbaycan prezidentləri Rəcəb Tayyib Ərdoğanla İlham Əliyevin Səmərqəndə gəlməsidir. Sammitin gündəliyinə iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın inkişafı daxildir. Ukraynada və Tayvan ətrafında baş verən hadisələri nəzərə alaraq, Vaşinqton ŞƏT-in iclaslarından hədsiz ehtiyatlanır. Amma bu, bir sıra ərəb ölkələrinin müşahidəçi qismində ŞƏT-ə qoşulmasına mane olmayacaq.
Rusiya prezidenti Vladimir Putinin köməkçisi Yuri Uşakovun sözlərinə görə, sentyabrın 15-də və 16-da sammitdə iştirak edən dövlətlərin liderləri ilə bir həftəyə kifayət edəcək qədər çoxlu söhbətlər aparılacaq. Onların arasında Qırğızıstan, Türkmənistan, Pakistan, Çin, Hindistan, Türkiyə, Azərbaycan və Özbəkistan liderləri var. Rusiya-Çin-Monqolustan üçtərəfli forumu da nəzərdə tutulub. Hazırda ŞƏT-ə Özbəkistan sədrlik edir və gələn il bu rol Hindistana keçəcək.
Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev təşkilatın dünya birliyi üçün siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini xatırladıb. Bu regional təşkilat dünya əhalisinin təxminən yarısını özündə birləşdirir. ŞƏT-ə üzv ölkələrin ümumi ÜDM-i qlobal göstəricinin təxminən dörddə biridir. Mirziyoyev bildirib ki, əslində ŞƏT-i G7-yə alternativ də adlandırmaq olar. ŞƏT-in beynəlxalq hüquqi cəlbediciliyinin açarı onun qeyri-blok statusu və açıqlığıdır. Üçüncü ölkələrə qarşı yönəlməyib.
Lakin ABŞ ŞƏT-in bu qədər zərərsiz və dişsiz olduğuna inanmır. Əksinə, ABŞ dövlət katibi Entoni Blinkenin bəyanatlarından belə görünür ki, Çin onun ən qüdrətli üzvü kimi, Rusiya isə ŞƏT-dən Qərbə qarşı çıxan ölkələri birləşdirmək üçün istifadə etməyə çalışır. Bu mənada Amerikanın aparıcı mediası gələcək hadisələri şərh edir. “Washington Post” qəzetində “Demokratiya qaranlıqda ölür” başlığı altında Çin prezidenti Si Cinpinin Qazaxıstana zirvəyə gedərkən ilk dayanacağının edildiyi barədə məqalə dərc edilib. Bu o deməkdir ki, Xi-nin Qazaxıstan prezidenti Qasım-Jomart Tokayevlə danışıqları qazaxların Çinin Sincandakı uyğurlara hər hansı dəstəyinin qarşısını almaq, eyni zamanda Çinin Mərkəzi Asiya ölkəsinin iqtisadiyyatında dominant mövqeyini möhkəmləndirmək, Rusiyanı oradan sıxışdırmaq məqsədi daşıyır.
“Rusiyanın Mərkəzi Asiyada öz maraqları var. Lakin o, geri çəkilir, zəifləyir, xüsusən də Ukraynadakı uğursuzluqlarla əlaqədar”, - Brüsseldəki Asiya Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru Tereza Fallon bunu deyib. Amma bu, ekspertin proqnozlaşdırdığı kimi, Çinin ən azı sözlə desək, Ukrayna ilə münaqişəsində Rusiyaya dəstəyini davam etdirməsinə mane olmayacaq.
Ola bilsin ki, Səmərqənd sammitində Vaşinqtonun ŞƏT ölkələrindən ibarət koalisiyanın yaradılması ilə bağlı qorxuları gerçəkləşə bilər. ŞƏT nəinki mütəmadi olaraq birgə hərbi təlimlər keçirən regional antiterror strukturuna malikdir. Buna İranın ŞƏT-ə tamhüquqlu üzv olmaq perspektivi də əlavə olunur. Arabnews saytının vurğuladığı kimi, Tehran ölkədə İslam İnqilabının qələbəsindən sonra on ildir ki, buna çalışır. Amma bunun üçün müəyyən maneələr var idi.
Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun İran şöbəsinin müdiri Nina Məmmədova qeyd edib ki, maneə İranın Qərbin sanksiyaları altında olması, habelə 6-lıq ölkələri ilə sazişin ləngiməsidir. İrana qarşı sanksiyalar ləğv edilməyib, nüvə proqramı ilə bağlı da razılaşma yoxdur. Amma vəziyyət dəyişib. Rusiya özü də sanksiyalara məruz qalıb. İndi Moskva və Pekin İranın ŞƏT-ə qəbul olunmasının tərəfdarıdır. Ölkənin daxili siyasi arenasında qüvvələr balansı baxımından bu, mühafizəkar qüvvələrin uğuru olacaq. Yəni prezident İbrahim Rəisi liberal sələfinin əldə edə bilmədiyi şeyə nail olacaq.
Sammitin açılmamış sirlərindən biri də bu sualdır: Hindistanın baş naziri Narendra Modi Pakistanın baş naziri Şahbaz Şəriflə görüşəcəkmi? Yəni əzəli rəqiblər barışıq yolunu tutacaqlarmı? Pakistan və Hindistan mətbuatı bu məsələ ilə bağlı ziddiyyətli xəbərlər dərc edir. Və arabnews iddia edir ki, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Qətər qarşıdakı sessiyada təşkilatla dialoq tərəfdaşı olacaqlar.
V.VƏLİYEV
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB