"Qafqazda fırtına"- nüfuzlu Rusiya analitiki “Kommersant”da nə yazır? - ANALİZ

Rusiyanın nüfuzlu "Kommersant" qəzetinin bugünkü nömrəsində Strategiya və Texnologiyaların Təhlili Mərkəzinin direktoru Ruslan Puxovun 2-ci Qarabağ müharibəsinin nəticələri haqqında analitik məqaləsi dərc olunub. Məqaləni oxucularımıza təqdim edirik.

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan 44 günlük 2-ci Qarabağ müharibəsi təkcə ona qoşulan Ermənistan və Azərbaycan üçün dönüş nöqtəsi deyil. Bu müharibə Cənubi Qafqazda siyasi və hərbi güc balansını dəyişdirdi, Türkiyənin regional bir güc olaraq daha da yüksəlməsinə töhfə verdi, Rusiyanın Zaqafqaziyada təsirinin real sərhədlərini, ABŞ və Aİ ölkələrinin postsovet məkanının bu hissəsində real maraq dərəcəsini izah etdi. Azərbaycanın pilotsuz uçuş aparatları və döyüş sursatı ilə hava üstünlüyünə nail olması təkcə müharibənin nəticəsini təyin edən əsas amillərdən biri deyil, həm də bu miqyaslı silahlı toqquşmalarda hərbi sənətin inkişafında bir addım idi.

Strateji baxımdan Qarabağdakı müharibə diqqətli müşahidəçilər üçün gözlənilməz deyildi. Bir neçə il əvvəl Strategiya və Texnologiyaların Təhlili Mərkəzi (CAST) "Fırtınanı Gözləyənlər: Cənubi Qafqaz" adlı kitab nəşr etdirdi. 2020-ci ilin sentyabr ayında baş verən faciənin ildönümündə CAST tədqiqatçıları və həmkarlarını yeni "Qafqazda Fırtına" (http://cast.ru/upload/iblock/1dc/1dc6cf4ce2c1d6808d23beeceafc3234.pdf) vaxtsız gedən Konstantin Makienkonun xatirəsinə) adlı yeni kollektiv əsərdə artıq görünən və potensial nəticələrin müzakirəsinə dəvət etdilər. 26 illik dondan sonra Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin nə qədər tez və güclü şəkildə yenidən başladığını nəzərə alsaq, Qarabağdakı mövcud vəziyyəti sabit hesab etmək olmazdı. Əgər belədirsə, nəinki son müharibənin dərslərini öyrənmək, həm də onun təyin etdiyi dinamikanı izləmək lazımdır.

Hər şeydən əvvəl, silahlı toqquşmanın nəticələrini məğlub olanları şoka salan və onlara dərin bir yara vuran qalibləri də tamamilə qane etmədiyinə əsaslanmalıyıq. Yaxın gələcəkdə ermənilərin qisas almaq imkanları görünməsə, Azərbaycan Qarabağın bütün ərazisinə nəzarəti tam və qəti şəkildə bərpa etməyə çalışacaq. Rusiya da çətin vəziyyətdə qaldı. Bəzi beynəlxalq analitiklər atəşkəs və razılaşmaya görə Rusiyanın sülhməramlı qüvvələrinin Qarabağda yerləşdirilməsi ilə Rusiya qoşunlarının hər 3 dövlətin ərazisində olmasını (Ermənistanın Gümrüdəki bazasında, Azərbaycan tərəfindən beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərində yerləşdiriləcək sülhməramlılar və Gürcüstanın Abxaziya və Cənubi Osetiya bölgəsindəki kontingenti) Moskvanın qələbəsi adlandırdılar.

Bu fikir yalnız səthi deyil, əslində səhvdir. Ermənistan, Abxaziya və Cənubi Osetiyadakı rus bazaları ilə bağlı vəziyyəti bir kənara qoyaraq, Rusiyanın Qarabağda sülhməramlı olmasının şərtliliyini qeyd etmək lazımdır. Buradakı Rusiya sülhməramlılarının 5 illik mandatı, yəni, əslində, bunu uzatmaq olar, amma belə bir uzadılma olarsa, bu, asan olmayacaq. Bakı müttəfiqi Ankara ilə birlikdə artıq Azərbaycanın nəzarətində olan bölgənin tam olaraq geri qaytarılması üçün Moskvaya təzyiq göstərməyə çalışır.

Beləliklə, bölgədəki mövcud status-kvo qeyri-sabitdir. Müttəfiq Ermənistan və tərəfdaş Azərbaycan arasında uzunmüddətli tarazlığın qorunması ilə bağlı Rusiyanın təsirini, Moskvanın münaqişə zonasında vəziyyəti idarə edən arbitr rolunu saxlaması real deyil. Moskvanın vasitəçiliyi ilə 1994-cü ildə həyata keçirilən atəşkəs, dörddə bir əsrdən çox davam etdi, lakin nəticədə yeni bir müharibənin qarşısını ala bilmədi. Qarabağın xarabalıqları üzərində buna bənzər bir şeyi yenidən qurmağa çalışmaq mənasızdır.

İndiyə qədər Rusiya rəhbərliyi taktiki səviyyədə manevrlərdə nisbətən uğur qazanıb. İkinci Qarabağ müharibəsində rəqiblər arasında balansı qoruyan Moskva Ermənistanı müttəfiq, Azərbaycanı tərəfdaş olaraq saxladı; Türkiyənin Qafqazda varlığının gerçəkliyini tanıyaraq, İrəvanla Bakı arasında yeganə vasitəçi kimi özünü saxladı; Rusiyanın maraqlarına sadiq olan Ermənistanın hər hansı bir rəhbərliyi ilə işləməyə hazır olduğunu bildirdi. Eyni zamanda, Rusiya “Dağlıq Qarabağın statusu” məsələsini müzakirə etməkdən məharətlə yayınır. Bütün bu manevrlər yaxşıdır, amma bu yalnız vaxt qazanmaq baxımından əhəmiyyətli olaraq qalır. Bu son hissədə vaxt itirməmək üçün diqqətli olmaq lazımdır.

Strateji olaraq Moskva, müharibə edən tərəflər arasında iqtisadi əməkdaşlıq layihələrini təşviq etmək, SSRİ-nin dağılmasından sonra parçalanmış bölgənin daxili birliyini artırmaq, şimal-cənub və şərq-qərb xətləri boyunca nəqliyyat və digər kommunikasiyaları inkişaf etdirmək üçün bir yol göstərdi. Rasional baxımdan bu, düzgün yanaşmadır və konkret xüsusi nəticələr əldə edərək onu inkişaf etdirməyin mənası var. Bir nöqtədə yığılmış pozitiv, prinsipcə vəziyyətin dinamikasını dəyişə bilər. Praktiki olaraq Ərəb-İsrail qarşıdurmasını aradan qaldırmaq və "Yeni Yaxın Şərq" qurmaq üçün eyni vaxtda buna bənzər bir şey tətbiq etməyə çalışdılar. Bölgə xaricində olanlar da daxil olmaqla bir çox oyunçunun maraqlarının toqquşduğu və Gürcüstanla bağlı uzun müddətdir davam edən bir sıra münaqişələrin olduğu Cənubi Qafqazda nəticələrin daha təsiredici ola biləcəyinə inanmaq üçün xüsusi bir səbəb yoxdur.

Yaxın Şərqə istinad təsadüfi deyil. Postsovet məkanının bir post-imperiya cəmiyyəti olaraq dərinləşən geri dönməz parçalanması ilə Rusiyadan getdikcə uzaqlaşan Zaqafqaziya tədricən Yaxın Şərq bölgəsinə yaxınlaşır və gələcəkdə onun bir hissəsi ola bilər. ABŞ-ın və Fransanın Qarabağda atəşkəsə qoşulması simptomatikdir. Bu situativ diqqət çatışmazlığı deyil. Amerika və Avropa deyil, Türkiyə, İran və İsrail Azərbaycan və Ermənistan arasında baş verənlərə getdikcə daha çox təsir edir. Bu vəziyyət Rusiya siyasətini postsovet və ya rus-qərb kontekstində deyil, daha geniş Yaxın Şərq-Zaqafqaziya qonşuluğuna daha uyğun yanaşmalar axtarışına yönəltməlidir.

İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra hökm sürən şəraitdə Rusiyanın, ümumiyyətlə, Zaqafqaziya bölgəsində və xüsusən də, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsində yeni bir hədəf təyin etməsinə ehtiyacı olduğu iddia edilə bilər. Milli maraqlarımızı qorumaq və təbliğ etmək üçün də uyğun bir strategiyaya ehtiyacımız var.

Rusiyanın və ATƏT-in Minsk Qrupunun digər həmsədrlərinin Qarabağ üzrə uzunmüddətli səyləri birmənalı nəticəyə gətirib çıxarır. Qarabağ münaqişəsinin son həllinə yalnız diplomatik yolla, hökumətlərarası səviyyədə nail olmaq mümkün deyil. Sülh yolu, yaxın gələcəkdə praktiki olaraq inanılmaz olan iki ölkənin geniş elit qruplarının və bütövlükdə barışığa doğru real hərəkətini tələb edir. Məsələnin hərbi həlli var, lakin bu, Rusiya sülhməramlıları ilə birbaşa toqquşmanı ehtiva edir. Bu ciddi bir maneədir, ancaq xarici hərbi dəstəyi ilə məsələni öz xeyrinə həll etməyə çalışacaq hər hansı bir tərəf üçün çətin ki, aşılmazdır. Beləliklə, Qarabağ uğrunda birinci və ikinci müharibə ilə müqayisədə Rusiya üçün paylar indi çox artdı. Rusiya qoşunları artıq azərbaycanlılarla ermənilərin arasında dayanır. Belə şəraitdə Moskvadan uzaqlaşmaq mümkün olmayacaq və oyunu kənardan təzyiq altında tərk etmək Rusiya üçün böyük nüfuz itkiləri ilə dolu olar.

Bu baxımdan, qarşıdakı 5 ildə Rusiyanın Ermənistan-Azərbaycan istiqamətindəki strateji hədəfi, qarşılıqlı olaraq qəbul edilə bilən sülh müqaviləsi əsasında Qarabağda uzunmüddətli bir sülhə nail olmaqla yanaşı, bölgədə 3-cü müharibənin qarşısını almaq ola bilər. Belə bir müharibənin Rusiya üçün 2020-ci il münaqişəsindən daha çox mənfi nəticələri olacaq. Bu məqsədə münaqişə tərəfləri arasında iqtisadi qarşılıqlı əlaqəni bərpa etmək və şimal-cənub oxu boyunca logistika əlaqələrini inkişaf etdirməklə Ermənistan, Azərbaycan, eləcə də Türkiyə və İrana qarşı aktiv siyasətlə birləşdirməklə nail olmaq olar. Məqsəd təkcə bu oyunçuları Cənubi Qafqazın əlaqəsini bərpa etmək işinə cəlb etmək deyil, əsasən onlardan Rusiyaya təzyiqin qarşısını almaq ola bilər.

Bu yanaşmanın bir hissəsi olaraq Rusiyanın Ermənistanla münasibətlərini yenidən düşünmək və yenidən başlatmaq lazımdır. Rusiyanın burdakı siyasətinin məqsədi Ermənistanla müttəfiq və tərəfdaş münasibətlərini qorumaq ola bilər, ancaq tərəflərin maraqları praqmatik əsasda olmalıdır. Moskva artıq İrəvanın daxili işlərinə qarışmayacağını nümayiş etdirdi və gələcəkdə bu prinsipə riayət edilməlidir. Ermənistanın xarici siyasəti və iqtisadi yönümlülüyü ermənilərin özlərinə aid olan məsələdir, lakin bu baxımdan Moskva İrəvana bu istiqamətdə hər hansı bir qərarın Rusiya ilə münasibətlər üçün konkret nəticələr verəcəyini aydınlaşdırmalıdır. Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzvlüyü hər iki tərəf üçün faydalı olmalı və təhlükəsizlik və müdafiə sahəsindəki tərəfdaşların öhdəlikləri nəinki açıq şəkildə ifadə edilməli, həm də açıq və açıq şəkildə ifadə edilməlidir.

Türkiyə ilə əlaqələri kökündən yaxınlaşan Azərbaycanla əlaqələr də yenidən qiymətləndirmə və düzəliş tələb edir. Moskvanın məqsədi Bakı ilə dostluq münasibətlərini, iqtisadi, mədəni və elmi əlaqələri qorumaq, Azərbaycanın Türkiyənin peykinə çevrilməsini istisna etmək ola bilər. Ancaq Moskva ilə yaxşı münasibətlərin bunun üçün nə qədər dəyərli olduğunu Bakıya əsaslı şəkildə izah etmək məsləhətdir. İndiki şəraitdə Bakının çoxvektorlu xarici siyasəti, Moskva ilə Ankara arasında balanslaşdırılması mümkün olan maksimumdur.

İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Rusiya strategiyası Zaqafqaziyada Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu hücum əməliyyatının hazırlanmasında və keçirilməsində iştirak edən NATO üzvü və iddialı regional güc Türkiyənin Qarabağda siyasi və hərbi mövcudluğunu nəzərə almalıdır. Moskva artıq Türkiyə ordusunun Ağdamdakı birgə monitorinq mərkəzinin işində iştirakı ilə razılaşıb. Eyni zamanda, Türkiyənin Qafqazda daha da hərbi-siyasi genişlənməsi Rusiyanın təhlükəsizliyi üçün mənfi nəticələrə səbəb olacaq. Lazım gələrsə, Türkiyənin digər bölgələrdəki mövqelərinin zəifliyinə işarə edərək buna son qoyulmalıdır.

Həm rəqabətin, həm də əməkdaşlığın elementlərini özündə birləşdirən Rusiya-Türkiyə münasibətləri Ankaranın təsiri və ambisiyaları ilə təkcə keçmişdə Osmanlı İmperiyasının tərkibində olmuş ölkələrdə deyil, həm də Rusiyanın Şimali Qafqaz bölgəsində, Krımda, Abxaziyada və digər bölgələrində, həmçinin Orta Asiyanın türkdilli ölkələrində genişləndikcə rəqabət güclənir. Türkiyənin Qarabağ münaqişəsinə uğurlu müdaxiləsi bu təsirin əsasını xeyli genişləndirdi. Türkiyənin Azərbaycan və Türkmənistanla ittifaq yaratmaq səyləri artıq Xəzərdə yeni vəziyyət yaradır. Türkiyə ilə birbaşa toqquşma Rusiyanın maraqlarına uyğun gəlmir, lakin onun iddialılığı ilə mövqeyindən geri çəkilmək qəbuledilməzdir. Türk istiqaməti, ortaqlığın və qarşıdurmanın dialektik olaraq bağlı olduğu xüsusi bir strategiyaya layiqdir.

Nəhayət, hərbi səviyyədə vacib dərslər alınmalıdır. İkinci Qarabağ müharibəsi hərbi işlərdə inqilabın yerli hərbi münaqişələr səviyyəsində özünü necə göstərdiyinin bariz nümunəsinə çevrildi. 1990-cı illərin sonlarında Rusiya üçün Qarabağ, parçalanan Sovet İttifaqı ərazisindəki uzun silahlı münaqişələr zəncirinin ilk halqası oldu. Rusiya bütün bu qarşıdurmalara əvvəldən bu və ya digər şəkildə qarışmışdı. Buna görə də Moskva, son Qafqaz müharibəsinin nəticələrinin Ukrayna rəhbərliyinin Donbasa və ya Gürcüstanın Abxaziya və Cənubi Osetiya ilə bağlı düşüncəsinə və mümkün hərəkətlərinə təsirini nəzərə almalıdır. Dnestryanıdakı kiçik bir rus hərbi kontingenti də coğrafi baxımdan təcrid olunmuş vəziyyətdədir.

Aydındır ki, bütün bu bölgələrdə təkcə siyasi deyil, həm də hərbi strategiyanı aydınlaşdırmaq və düzəltmək lazımdır.

Ruslan Puxov - Strategiya və Texnologiyaların Təhlili Mərkəzinin (CAST) direktoru, "Silah İxracatı" jurnalının naşiri, Rusiya Müdafiə Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü

Tərcümə - Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə "İctimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi" istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb