“Azərbaycan həm qalib dövlətdir, həm də sülhün müəllifidir” - ŞƏRH

“Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin bugünkü mərhələyə gəlib çatmasını yalnız son bir neçə ilin diplomatik danışıqları kontekstində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu prosesin arxasında uzun illərin siyasi mübarizəsi, 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın qazandığı tarixi Qələbə, 2023-cü ildə ölkəmizin suverenliyinin tam bərpası və Prezident İlham Əliyevin müharibədən sonra formalaşdırdığı ardıcıl sülh gündəliyi dayanır”. Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında deputat Ülviyyə Həmzəyeva deyib.

Onun sözlərinə görə, bu baxımdan əminliklə demək olar ki, Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın milli maraqlarını həm müharibə meydanında, həm də diplomatik müstəvidə təmin etməyi bacardı:

“Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini öz gücü hesabına bərpa etdikdən sonra qarşı tərəfə yeni müharibə deyil, sülh təklif etdi.

Lakin bugünkü sülh prosesini düzgün qiymətləndirmək üçün 2020-ci ildən əvvəl Ermənistan rəhbərliyinin hansı siyasi mövqedən çıxış etdiyini də xatırlamaq lazımdır. Bu gün Ermənistan özünü sülh gündəliyinin fəal tərəfdarı kimi təqdim etsə də, cəmi bir neçə il əvvəl tamamilə fərqli siyasi-hərbi ritorikanın şahidi olurduq. Ermənistanın o zamankı müdafiə naziri David Tonoyan 2019-cu ildə ABŞ-da çıxışı zamanı “ərazilər qarşılığında sülh” formulunun əvəzinə “yeni müharibə – yeni ərazilər” yanaşmasını irəli sürmüşdü. Nikol Paşinyan isə həmin vaxt bu açıqlamanı Tonoyanın vəzifədən uzaqlaşdırılması üçün əsas hesab etmədiyini bildirmişdi.

Yəni 44 günlük Vətən müharibəsindən əvvəl mövcud olan siyasi atmosferi sonrakı sülh ritorikası ilə qarışdırmaq olmaz. Ermənistan rəhbərliyinin həmin dövrdəki bəyanatları və davranışları mövcud status-kvonun qorunub saxlanılması ilə yanaşı, daha iddialı hərbi yanaşmaların da siyasi gündəmdə olduğunu göstərirdi.

2020-ci ilin Vətən müharibəsi isə regionda tamamilə yeni reallıq yaratdı. Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad etdi və təxminən 30 il davam etmiş status-kvonu dəyişdirdi. Bununla belə, müharibədə qalib gəlmiş Azərbaycan hərbi üstünlüyünü yeni qarşıdurmanın başlanğıcına çevirmədi. Əksinə, müharibədən dərhal sonra Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və davamlı sülhün əldə olunması təşəbbüsü ilə çıxış etdi.

Məhz bu mərhələdə çox mühüm bir tarixi məqam ortaya çıxır: müharibədən sonrakı sülh gündəliyinin fundamental prinsiplərini irəli sürən Azərbaycan oldu. 2022-ci ildə Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması üçün beş baza prinsipi təqdim etdi. Bunlar dövlətlərin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığını və siyasi müstəqilliyini qarşılıqlı tanıması; bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmamasının təsdiqi; güc tətbiqindən və güc tətbiqi hədəsindən imtina; sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası və diplomatik münasibətlərin qurulması; nəqliyyat və digər kommunikasiyaların açılması və qarşılıqlı maraq doğuran sahələrdə əməkdaşlıqdan ibarət idi.

Bu faktın özü “sülhün təşəbbüskarı kimdir?” sualına kifayət qədər aydın cavab verir. Müharibədə qalib gəlmiş Azərbaycan qarşısında hərbi üstünlüyünü davam etdirmək imkanı olduğu halda, region üçün yeni münasibətlər modelini – qarşılıqlı suverenliyə və ərazi bütövlüyünə əsaslanan sülh modelini təklif etdi.

Sonrakı hadisələr Ermənistanın mövqeyində ciddi transformasiyanın baş verdiyini göstərdi. Xüsusilə diqqət çəkən məqam Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü, Qarabağ da daxil olmaqla, açıq şəkildə tanıması oldu. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan 2023-cü ildə Ermənistanın Azərbaycanın 86,6 min kvadratkilometrlik ərazisini tanıdığını və Qarabağın da bu əraziyə daxil olduğunu bəyan etdi. Bu, artıq Azərbaycanın qarşı tərəfdən tələb etdiyi prinsipin Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən açıq şəkildə qəbul edilməsi demək idi.

Burada hadisələrin ardıcıllığı çox şey deyir. 2020-ci ilin Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazilərinin böyük hissəsinin işğaldan azad edilməsi ilə nəticələndi. Sonrakı dövrdə Azərbaycan beş prinsip əsasında sülh gündəliyini irəli sürdü. Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü rəsmən tanımağa başladı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş lokal antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan bütün ərazisində suverenliyini tam bərpa etdi. 2025-ci ilin martında tərəflər sülh sazişinin mətni üzrə danışıqların yekunlaşdığını açıqladılar, həmin ilin avqustunda isə sənəd Vaşinqtonda paraflandı.

Deməli, Ermənistanın mövqeyində baş vermiş transformasiyanı Azərbaycanın yaratdığı yeni siyasi və hərbi reallıqdan kənarda izah etmək mümkün deyil. Azərbaycan əvvəlcə işğal faktını aradan qaldırdı, sonra dövlət suverenliyini tam təmin etdi və paralel olaraq qarşı tərəfə ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasına əsaslanan sülh modeli təqdim etdi.

Əlbəttə, Ermənistan rəhbərliyinin son illərdə sülh lehinə atdığı addımları da görməməzlikdən gəlmək olmaz. Nikol Paşinyan hökuməti Azərbaycanın 86,6 min kvadratkilometrlik ərazisini tanıdığını rəsmən bəyan edib və sülh sazişinin bağlanmasını Ermənistanın dövlət maraqlarına uyğun siyasət kimi təqdim edir. Lakin əsas sual budur: Ermənistan bu mövqeyə hansı tarixi şəraitdə gəlib? Cavab aydındır – Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən və regionda onilliklər ərzində mövcud olmuş hərbi-siyasi reallığı kökündən dəyişdirdikdən sonra.

Ona görə də “Azərbaycan Ermənistanı sülhə məcbur etdi” fikrini yalnız hərbi məna daşıyan ifadə kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Azərbaycan yaratdığı yeni reallıqla göstərdi ki, işğalın davam etdirilməsi, separatizmin saxlanılması və revanşizm üzərində qurulan siyasətin gələcəyi yoxdur. Ermənistan qarşısında rasional alternativ formalaşdı: qonşularının ərazi bütövlüyünə hörmət etmək, kommunikasiyaları açmaq və regional əməkdaşlığa qoşulmaq.

Bu uzun siyasi və diplomatik prosesin ən mühüm nəticələrindən biri 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olundu. “Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsi haqqında Saziş” layihəsi paraflandı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Vaşinqton Birgə Bəyannaməsini imzaladılar. Proses ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə baş tutdu.

Beləliklə, Vaşinqtonda baş verənləri ayrıca bir diplomatik hadisə kimi deyil, illərlə davam edən prosesin məntiqi nəticəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Azərbaycan əvvəlcə hərbi-siyasi reallığı dəyişdi, sonra sülhün prinsiplərini irəli sürdü, həmin prinsiplər əsasında danışıqlar prosesi aparıldı və nəticədə sülh sazişinin mətni razılaşdırılaraq paraflandı.

Bununla belə, proses hüquqi baxımdan hələ tam yekunlaşmayıb. Vaşinqtonda paraflanmış sənəd yekun sülh müqaviləsi kimi hələ imzalanmayıb. Azərbaycan Ermənistan Konstitusiyasında ölkəmizə qarşı ərazi iddiası kimi qiymətləndirdiyi müddəaların aradan qaldırılmasını yekun sazişin imzalanması üçün vacib şərt hesab edir.

Ancaq artıq tamamilə başqa Cənubi Qafqaz reallığı mövcuddur. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi təmin olunub, Ermənistan Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisini rəsmən tanıyıb, sülh sazişinin mətni razılaşdırılıb və paraflanıb, regional kommunikasiyaların açılması isə siyasi gündəliyin əsas məsələlərindən birinə çevrilib.

Bütün bunların arxasında Prezident İlham Əliyevin illər ərzində dəyişməyən strateji xətti dayanır: Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası, dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində təmin olunması və bundan sonra qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınmasına əsaslanan davamlı sülhün yaradılması.

Məhz buna görə hesab edirəm ki, Azərbaycan bu prosesdən ikiqat qalib kimi çıxır. Azərbaycan müharibədə öz ərazi bütövlüyünü bərpa edən qalib dövlətdir. Eyni zamanda, müharibədən sonra beş baza prinsipini təqdim edən, münasibətlərin normallaşdırılması üçün siyasi çərçivəni müəyyən edən və regionda yeni əməkdaşlıq modelini irəli sürən ölkə kimi sülh gündəliyinin də əsas müəllifidir.

Bütün bu prosesin yekun siyasi mənzərəsi bir həqiqəti aydın şəkildə ortaya qoyur: Azərbaycanın bu gün gəlib çatdığı mövqe Prezident İlham Əliyevin illər ərzində ardıcıl, prinsipial və milli maraqlara söykənən siyasətinin nəticəsidir. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan əvvəlcə döyüş meydanında tarixi ədaləti bərpa etdi, sonra dövlət suverenliyini bütün ərazisində tam təmin etdi, ardınca isə qalib dövlət olaraq regiona sülh gündəliyi təqdim etdi. Prezident İlham Əliyev hərbi Qələbəni diplomatik üstünlüyə, diplomatik üstünlüyü isə Azərbaycanın müəyyən etdiyi prinsiplər əsasında formalaşan yeni regional reallığa çevirməyi bacardı. Bu gün Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması, sülh sazişinin mətninin razılaşdırılması və paraflanması, Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülh və əməkdaşlıq perspektivinin yaranması məhz bu strateji xəttin nəticəsidir. Tarix Prezident İlham Əliyevin liderliyi ilə Azərbaycanın yalnız öz torpaqlarını azad edən və suverenliyini bərpa edən qalib dövlət deyil, eyni zamanda müharibədən sonrakı Cənubi Qafqazın siyasi arxitekturasını və sülh gündəliyini formalaşdıran əsas güc olduğunu təsdiqlədi”.