ABŞ 60 il ərzində Ermənistanı... - HƏDƏF

Ermənistan hökuməti respublikada atom elektrik stansiyalarının tikintisi üçün şirkət yaradıb. Xüsusilə, onun əməkdaşları bazardakı təklifləri öyrənməli və ən yaxşı layihəni seçməli olacaqlar. Bu məqsədə çatmaq üçün təşkilata bir il yarım-iki il vaxt və 2 milyon dollardan bir qədər çox illik büdcə ayrılıb.

Hazırda Ermənistanın Metsamor şəhərində atom elektrik stansiyası var. 2017-ci ildə bağlanmalı idi, lakin xidmət müddəti daim uzadılır. Stansiyanın fəaliyyəti Rosatom-dan asılıdır. 2023-cü ilin dekabrında Ermənistan hökuməti AES-i 2036-cı ilə qədər işlək vəziyyətdə saxlamaq üçün Rusiya dövlət korporasiyası ilə AES-in modernləşdirilməsi və yenidən qurulmasına dair 65 milyon dollarlıq müqavilə imzalayıb. Bundan sonra o, xidmətdən çıxarılmalı olacaq.

Metsamor Ermənistanın daxili enerji ehtiyacının təxminən 30%-ni ödəyir və hətta ölkəyə elektrik enerjisinin bir hissəsini Gürcüstan və İrana ixrac etməyə imkan verir. Eyni zamanda Azərbaycan və Türkiyə təhlükəsizlik təhdidini əsas gətirərək obyektin bağlanmasını tələb edir. Bundan əlavə, 2018-ci ildə Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin Şərq Tərəfdaşlığı departamentinin rəis müavini Dirk Lorenz bildirib ki, Ermənistan AES-i təhlükəsiz etmək üçün kifayət qədər təkmilləşdirmək mümkün deyil.

Xatırladaq ki, onun ilk reaktoru 1976-cı ildə işə salınıb, ikincisi 1980-ci ildə qoşulub. 1988-ci ildə baş verən dağıdıcı zəlzələ stansiyaya ciddi ziyan vurmayıb, lakin Çernobıl faciəsindən sonra Sovet hakimiyyəti onu bağlamaq qərarına gəlib. 1990-cı illərin əvvəllərində bu, respublikanın sosial-iqtisadi fəlakətində mühüm rol oynadı. Qarabağı ələ keçirmək üçün Ermənistanın başlatdığı müharibə səbəbəindən Azərbaycan hakimiyyəti bu ölkəyə qaz nəqlini dayandırdı. Humanitar böhran baş verdi və bir çox erməni öz vətənlərini tərk etməyə məcbur oldu. SSRİ-nin dağılmasından sonrakı ilk illərdə birinci enerji bloku yararsız vəziyyətə düşmüşdü, lakin 1995-ci ildə İrəvan hələ də ilkin gücünün 93%-i ilə işləyən və maksimum 1240 MVt enerji istehsal edə bilən ikincini işə sala bildi. .

Hakimiyyət Çin, Rusiya, Cənubi Koreya, Fransa və ABŞ-ın yeni atom elektrik stansiyasının tikintisi ilə bağlı təkliflərini nəzərdən keçirir. Eyni zamanda, respublikada insanlar yeni stansiyanın nə qədər güclü olacağından narahatdırlar. Beləliklə, amerikalılar 300 MVt-a qədər enerji istehsal gücünə malik modul stansiya tikə bilərlər. Düzdür, İrəvanda qeyd edirlər ki, bu, adi nüvə reaktorundan daha təhlükəsiz ola bilər. Öz növbəsində Rosatom hər biri 50 MVt olan ayrı-ayrı bloklardan istifadə etməklə 50-dən 1000 MVt-a qədər istənilən gücə malik nüvə reaktorunun tikintisini təklif edib.

Maraqlıdır ki, atom elektrik stansiyaları Ermənistanda yeganə enerji mənbəyi olmasa da, onların əksəriyyətinə bu və ya digər şəkildə Moskva nəzarət edir. Xüsusilə, Sevan-Hrazdan Kaskadı kimi tanınan yeddi su elektrik stansiyasından ibarət Sovet kompleksi erməni-rus milyarder Samvel Karapetyanın nəzarətində olan Rusiyada yerləşən Tashir Şirkətlər Qrupuna məxsusdur. Bu köhnəlmiş stansiyaların pis vəziyyətdə olduğu bildirilsə də, onlar hələ də Ermənistanın elektrik enerjisinin təxminən 10%-ni istehsal edirlər.

Taşir, həmçinin milli elektrik paylayıcı şirkəti olan Ermənistanın Elektrik Şəbəkələrinə, eləcə də təxminən 400 MVt gücündə Hrazdan istilik elektrik stansiyasına sahibdir. Eyni zamanda, Hrazdan stansiyası İrana gedən boru kəməri də daxil olmaqla, Ermənistanın qazpaylayıcı şəbəkəsinə də sahib olan “Qazprom”un Ermənistana verdiyi təbii qazla işləyir. İki diqqətəlayiq istisna var: Ermənistanın ən cənubunda yerləşən Sünik rayonunda yerləşən Vorotan su elektrik stansiyaları kaskadı və 2021-ci ildə istifadəyə verilən Yerevan İES. Birinci əmlak son nəticədə Amerika investisiya şirkəti KKR-ə, ikincisi isə Ermənistana məxsusdur.

Qafqaz İnstitutunun tədqiqatçısı Qrant Mikaelyan izah edib ki, Rosatom və Avropa İttifaqının sayəsində Metsamor Atom Elektrik Stansiyasında qəza riski indi 50 min ildə bir halda qiymətləndirilir, lakin qalan enerji bloku hələ də mənəvi və fiziki cəhətdən çox köhnəlib. 2036-cı ildən sonra isə AES tamamilə söndürüləcək.

“Ermənistan atom elektrik stansiyasından məhrum qalmaq istəmir. Söhbət digər məsələlərlə yanaşı, ölkənin siyasi statusunu aşağı salmamaq istəyindən gedir. Elektrik enerjisinin istehsalına gəlincə, indi respublikanın Metsamorun verdiyi qədər elektrik enerjisinə ehtiyacı yoxdur. Lakin gələcəkdə elektromobillərin sayının artması və kompüter sektorunun inkişafı, qalıq enerji mənbələrindən imtina və s. fonunda vəziyyət dəyişə bilər”, - Mikaelyan qeyd edib.

Ekspertin sözlərinə görə, əvvəlcə “Rosatom”un təklifi qiymət, texnologiya və istehsal həcmi baxımından ən cəlbedici hesab edilirdi, lakin indi Ermənistan hakimiyyəti Amerika variantına meyllidir. Nə olursa olsun, Sovet dövründə inşa edilmiş AES-in yerində yeni bir stansiya görünəcək.

“Atom elektrik stansiyasını hansı ölkənin tikəcəyi İrəvanın təxminən 2080-ci ilə qədər kiminlə bağlı olacağını müəyyən edəcək. Söhbət təkcə stansiya tikmək məsələsi deyil, Rusiya və ABŞ-da bir qədər fərqli olan uran oraya tədarük edilməlidir. Ancaq indi Ermənistanın tikintiyə pulu yoxdur və onu haradan alacağı da məlum deyil. Hələlik biz maliyyə cəhətdən əsaslandırılmış texniki həllərdən daha çox siyasi danışıqlarla məşğul oluruq”, - deyə Mikaelyan yekunlaşdırıb.

V.VƏLİYEV