Qulağa dəyən güllədə “İran izi”? - RAKURS

Tehran Donald Trampa sui-qəsd cəhdində iştirakını rədd etsə də, onu cinayətkar hesab edir

Trampın qulağına dəyən güllənin səsi bu gün başqa qulaqlarda əks-səda verir. Hərçənd, İran Ağ Evin keçmiş rəhbəri və ABŞ prezidentliyinə namizəd Donald Trampa qarşı sui-qəsd cəhdinin hazırlanması ilə bağlı hər hansı ittihamı rədd edir, amma onu general Qasım Süleymaninin öldürülməsində günahkar bilir və məhkəmədən qaça bilməyəcəyini deyir. Bunu İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Naser Kənani ABŞ kəşfiyyat xidmətlərinin Tehranın Donald Trampı sıradan çıxarmağı planlaşdırdığı barədə məlumatını şərh edərkən deyib. Bu arada, prezident kimi ABŞ-ın İranla nüvə sazişindən çıxdığını elan edən və İslam Respublikasını beynəlxalq pariyaya çevirməyə çalışan Trampın özü gözlənilmədən etiraf edib ki, Tehrana qarşı sanksiyalar “o qədər də lazım deyildi”.

Pensilvaniyadakı hadisədən sonra Amerika mediasında yeni aktual mövzu olan keçmiş prezident Trampa sui-qəsd planlarında “İran izinin” axtarışı Tehranda hiddətə səbəb olub. Ölkə Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Nasser Kanaaninin diplomatik departamentin Telegram kanalında dərc etdiyi bəyanatda qeyd olunur: “İran İslam Respublikası Trampa qarşı silahlı sui-qəsd cəhdinə hər hansı müdaxiləni və İranın belə bir addım atmaq niyyəti ilə bağlı bütün iddiaları qətiyyətlə rədd edir və belə ittihamların qərəzli siyasi məqsəd və motivlərə malik olduğuna inanır”.

Donald Trampa sui-qəsd cəhdindən sonra Amerikada yeni anti-İran kampaniyasının təbliğatını dayandırmağa çalışan Tehran onunla hesablaşmaq üçün çoxdankı məqsədi olduğunu gizlətməyib. Eyni bəyanatda qeyd edilir ki, Tehran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun xüsusi təyinatlılarının keçmiş komandanı general Qasım Süleymaninin qətlinə görə eks-prezidenti məsuliyyətə cəlb etməyə çalışacaq. ABŞ-ın 2020-ci ilin yanvarında, Donald Trampın prezidentlik müddətinin sonunda İraqda keçirdiyi hərbi əməliyyat Vaşinqtonla Tehran arasında münasibətləri son dərəcə gərginləşdirdi. Həmin hücuma cavab olaraq İran ABŞ-ın İraqdakı bazalarına zərbələr endirdi.

Tehranla münasibətlərdə yeni qalmaqala səbəb CNN-in Amerika kəşfiyyat xidmətlərindəki mənbələrə istinadən verdiyi məlumat olub. Telekanalın materialından belə çıxır ki, ABŞ kəşfiyyatı Tehranın Donald Trampa sui-qəsd planında iştirakının mümkünlüyünü araşdırır. Kanalın materialında konkret fakt göstərilmir, lakin xüsusilə vurğulanır: “Şənbə günü Pensilvaniyada eks-prezidentə sui-qəsd cəhdi edən Tomas Metyu Kruksun bu sui-qəsdlə əlaqəsi olduğuna dair heç bir işarə yoxdur”.

Bu cür xəbərlər islahatçı siyasətçi Məsud Pezeşkianın (onun andiçmə mərasimi iyulun 30-a təyin edilib) bu yaxınlarda İslam Respublikasında keçirilən növbədənkənar prezident seçkilərində qələbəsindən sonra ABŞ-İran münasibətlərinin normallaşması perspektivlərini daha da qeyri-müəyyən edir. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Nasser Kanaani verdiyi müsahibədə “ABŞ və İran arasındakı münasibətlər yalnız Vaşinqtonun düşmənçilik siyasətindən əl çəkdikdən sonra dəyişəcək” deyib: “Dünya ölkələri ABŞ-ın təzyiqinə nifrət edir və hər zamankından daha çox sanksiyalar tətbiq edilir”.

İranın xarici işlər naziri vəzifəsini icra edən Əli Baqiri Kani də ABŞ-la münasibətlərdə kobud kənarları düzəltməyə çalışmayan qətiyyətli bəyanatlar verir. Onun BMT-nin Nyu-Yorkdakı mənzil-qərargahında jurnalistlərlə söhbətindən belə çıxır ki, Vaşinqton və onun müttəfiqləri birtərəfli sanksiyalar tətbiq edərək bir çox xalqların, o cümlədən İran xalqının iztirablarına görə cavab verməlidirlər.

Qərb isə Tehrana təzyiqləri azaltmaq niyyətində deyil. Bunun son təsdiqi bazar ertəsi Aİ Şurasının Rusiya ilə əməkdaşlığa, habelə “Yaxın Şərqdə və Qırmızı dənizdə silahlı qruplara və təşkilatlara dəstək verdiyinə görə İrana qarşı sanksiyalar rejimini 27 iyul 2025-ci ilə qədər uzadılması qərarı oldu”. Hazırda İslam Respublikasının daha 12 fiziki şəxsi və 9 təşkilatı Avropa sanksiyaları altına düşüb. Aİ-nin şəxsi sanksiyalarına Aİ-də qara siyahıya düşənlərin aktivlərinin dondurulması, həmçinin, oraya səyahət qadağası daxildir.

Bu arada, andiçmə mərasiminə hazırlaşan Məsud Pezeşkian keçən həftənin sonunda ingilisdilli Tehran Times qəzetində “Yeni dünyaya mesajım” başlıqlı geniş məqalə dərc edib. Orada o, Qərblə münasibətlərdə yaranan böhranın səbəblərini ətraflı araşdırıb, həmçinin vəziyyətin normallaşması üçün şərtləri müəyyənləşdirib. “Birləşmiş Ştatlar və onun Qərb müttəfiqləri öz kəşfiyyat icmalarının qiymətləndirmələrinin əksinə olaraq, İranın dinc nüvə proqramı ilə bağlı böhran uydurmaq üçün nüvə silahının yayılmaması rejimindən qəsdən istifadə ediblər və xalqımıza təzyiq göstərmək üçün istifadə edirlər. İranın yeni seçilmiş prezidenti yazıb: “İranın müdafiə doktrinasında nüvə silahı ilə bağlı müddəaların olmadığını vurğulamaq istəyirəm və mən ABŞ-ı keçmiş səhvlərdən dərs almağa və öz siyasətini buna uyğun düzəltməyə çağırıram. Vaşinqtonda məsul şəxslər başa düşməlidirlər ki, region ölkələrini bir-birinə qarşı qoymaq siyasəti uğurlu deyil və olmayacaq. Onlar bu reallıqla barışmalı və mövcud problemli məsələlərin kəskinləşməsindən çəkinməlidirlər”, - deyə o əlavə edib.

Eyni zamanda, Məsud Pezeşkian qeyd edib ki, o, “qarşılıqlı hörmət və bərabərlik prinsipləri əsasında münasibətləri düzgün istiqamətə yönəltmək üçün Avropa ölkələri ilə konstruktiv dialoqun başlanmasını” səbirsizliklə gözləyir. Bütün bunların fonunda Donald Trampın özü Bloomberg-ə müsahibəsində İranla bağlı bir qədər gözlənilməz açıqlama verib. O, ilk prezidentlik dövründə Vaşinqtonun Tehranla nüvə sazişindən birtərəfli şəkildə çıxması təşəbbüsü ilə çıxış edib və müttəfiqlərini yeni anti-müttəfiqdə birləşdirməyə çalışıb. “ABŞ-ın indiki formada sanksiya siyasəti dünya ölkələrinin Vaşinqtonla daha pis davranmasına gətirib çıxarır. İndi sanksiyalarla bağlı gördüyümüz işlər ona gətirib çıxarır ki, hamı ölkəmizdən uzaqlaşır. Ona görə də sanksiyaları sevmirəm”, - deyə Donald Tramp bildirib. “İrana gəldikdə, sanksiyaların çox faydalı olduğunu düşünürdüm. Amma prinsipcə, indiki halda belə tədbirlər o qədər də lazım deyildi”, - eks-prezident etiraf edib.

Sui-qəsd ABŞ-dakı bəzi mərkəzləri oyadıb

Amerikanın kəşfiyyat xidməti xəbər verib ki, Tramp bu dəfə İran agentləri tərəfindən sui-qəsd cəhdləri ilə üzləşə bilər. Tehrana sadiq ocaqların Trampın 2020-ci ildə general Qasım Süleymaniyə qarşı sui-qəsdinə görə qisas almağa hazırlaşdığına dair xəbərdarlıqlar son bir neçə ildə müntəzəm olaraq eşidilirdi. ABŞ kəşfiyyat rəsmiləri media ilə şəxsi söhbətlərində təhlükəsizliklə bağlı qiymətləndirmələrini bölüşüblər. Onların sözlərinə görə, prezident Cozef Bayden administrasiyası bu yaxınlarda İrana bağlı mərkəzlər tərəfindən Trampa qarşı sui-qəsd hazırlandığını göstərən çoxlu sübutlar əldə edib.

Rəsmilərin qeyd etdiyi kimi, son aylarda Tehranın niyyətləri açıq şəkildə ortaya çıxmağa başlayıb. Kəşfiyyat xidmətinin açıqlamasına görə qarşıdakı həftələrdə respublikaçı siyasətçiyə qarşı Pensilvaniyadakından daha ciddi hücumlarla ola bilər. Ekspertlərin fikrincə, Ağ Ev sui-qəsdin qarşısını almağa çalışır, baxmayaraq ki, İran agentlərinin imkanları böyükdür.

CNN mənbələri daha əvvəl bildirmişdilər ki, Pensilvaniyadakı mitinqdə baş verən atışma hadisəsindən əvvəl ABŞ-da İrana bağlı mərkəzlərin aktivləşməsi ilə bağlı kəşfiyyat məlumatları yayılıb. Öz növbəsində, Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Adrienne Watson qeyd edib: “Biz bu təhlükələrin mövcudluğu barədə ictimaiyyəti və Konqresi dəfələrlə və ardıcıl məlumatlandırmışıq. Bu təhdidlərə qarşı hərtərəfli cavab tədbirləri hazırlamaq və həyata keçirmək üçün hökumətimizin ən yüksək səviyyələrində dəfələrlə görüşmüşük. Biz bu təhdidlər haqqında əlavə məlumatların hazırlanması, iştirak edənlərin hərəkətlərini pozmaq və İranı birbaşa xəbərdar etmək üçün fövqəladə resurslar sərf etmişik”.

Milli Kəşfiyyat Direktorunun Ofisinin 2022-ci il hesabatında qeyd edilir ki, Tehran ABŞ daxilində “kəşfiyyat fəaliyyətini inkişaf etdirməyə sadiqdir”. Araşdırmada deyilir ki, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) bu planı 10 ildir həyata keçirir. Kəşfiyyat ekspertləri vurğulayıblar ki, İslam Respublikası “əvvəllər ABŞ-da ölümcül əməliyyatlar keçirməyə cəhd edib” və təcrübələrini təkrarlaya bilər. Bu məlumatlara görə, potensial hədəflər arasında Ağ Evin milli təhlükəsizlik üzrə keçmiş köməkçisi Con Bolton və keçmiş dövlət katibi Maykl Pompeo ola bilər. Birləşmiş Ştatların digər təhlükəsizlik agentlikləri də bu qiymətləndirmələrlə razılaşır. FTB direktoru Kristofer Rey çıxışlarında bu barədə xəbərdarlıq edib.

ABŞ-da Hizbullah kimi İranın potensial simpatizanlarının və ya ona sadiq qüvvələrin sayı barədə ətraflı məlumat yoxdur, lakin heç kimə sirr deyil ki, böyük ərəb diasporunun yaşadığı Latın Amerikası bu baxımdan əlverişli mühitdir. Hizbullah ötən əsrin ikinci yarısında bu camaatda mövqelərini artırmağa başlayıb.

İranın Yaxın Şərqdəki əsas regional antaqonisti İsrail, deyəsən, Ağ Evdə komanda dəyişikliyinə hazırlaşır. Yəhudi Baş Naziri Benyamin Netanyahu Pensilvaniyadakı atışmanı pisləyən son ictimai çıxışı ilə Trampa etibar yaratmağa çalışıb. İsrailin baş naziri videomüraciətində deyib: “Bütün israillilər kimi həyat yoldaşım Sara və mən də prezident Donald Trampın həyatına dəhşətli sui-qəsddən şoka düşdük”.

“Prezident” ifadəsi təsadüfən ortaya çıxmayıb, bu yolla Netanyahu 2020-ci il seçkilərindən sonra onunla ABŞ-ın keçmiş prezidenti arasında yaranmış gərginliyi yumşaltmaq istəyib. Netanyahunun Baydeni qələbəsi münasibətilə təbrik etməyə tələsməsi Trampı son dərəcə əsəbiləşdirib. Bundan əlavə, çox güman ki, Qəzza zolağındakı vəziyyətlə bağlı strateji qərarlar İsrail rəhbərliyi tərəfindən ABŞ-da noyabrda keçiriləcək prezident seçkilərinə qədər təxirə salına bilər.

V.VƏLİYEV