Türkiyə-İran: 10 müqavilə və... - ANALİTİK

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan İran lideri İbrahim Rəisi ilə Prezident Külliyesində görüşüb. Daha sonra iki ölkənin nümayəndə heyətlərinin iştirakı ilə keçirilən Türkiyə-İran Yüksək Səviyyəli Əməkdaşlıq Şurasının 8-ci Toplantısından sonra müxtəlif müqavilələrin imzalanma mərasimi başlayıb. Ərdoğanla Rəisinin iştirakı ilə Türkiyə və İran arasında enerji, azad zonalar, media, mədəniyyət, dəmir yolu nəqliyyatı və sürücülük vəsiqələrinin qarşılıqlı tanınması kimi məsələləri əhatə edən 10 müqavilə imzalanıb.

İran prezidenti İbrahim Rəisi türkiyəli həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanla ikitərəfli və regional məsələləri, xüsusilə İsrailin Qəzzaya hücumlarını, İraq və Suriyadakı hadisələri müzakirə edib. Rəisinin səfəri İsrailin Qəzzanı bombalaması, husilərin ticarət gəmilərinə hücumları, Pakistan, Suriya və İraqda hücumları ilə bölgədəki gərginliyin əhəmiyyətli dərəcədə artdığı bir dövrə təsadüf edib. İki lider təmasları zamanı Suriya probleminin həlli üçün Türkiyə-Rusiya və İran arasında yaradılmış Astana Qrupunun işi, Azərbaycan-Ermənistan müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda sülh və sabitliyin təmin edilməsi kimi məsələləri müzakirə ediblər.

İranın dövlət medialarından olan Tasnim xəbər agentliyi iki ölkə arasında 10 yeni müqavilənin imzalandığını vurğulayaraq, iki liderin görüşdən sonra verdiyi açıqlamalara yer verib.

Fransada yerləşən beynəlxalq xəbər agentliyi AFP yazıb ki, İran və Türkiyə Suriya məsələsinə diqqət yetirir. O, İranın prezident Ərdoğan və Bəşər Əsəd arasında mümkün görüş üçün çalışdığını, lakin son aylarda Yaxın Şərqdə yeni müharibə ilə bu təmasların azaldığını yazıb. AFP həmçinin bildirib ki, yeni razılaşmalarla iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 30 milyard dollara yüksəlməsi gözlənilir. 2024-cü ilə qədər bu rəqəm 6 milyard dollar civarındadır.

“Əl Cəzirə”: İki lider razı olsun

Ərəb medialarından olan Əl-Cəzirə "Ərdoğan və rəhbəri İsrail-Qəzza müharibəsi ilə bağlı regional sabitliyi təmin etmək üçün razılaşdı" başlıqlı xəbər yayıb. İclasın əsas gündəminin Yaxın Şərqdəki müharibə olduğunu bildirən Əl-Cəzirə, "Əlbəttə, heç kim onlardan müharibəni dayandırmasını gözləmir. İki liderin məqsədi, Qırmızı dənizdə dünya ticarətini təhlükəyə atan Husilərə nəzarət etməkdir", deyə yazıb.

İran Türkiyədən İsrailə qarşı sanksiyalar istəyir, amma...

İran prezidenti İbrahim Rəisinin Türkiyəyə səfəri İsrail və Fələstinin Həmas qruplaşması arasında genişmiqyaslı müharibə başlayandan bəri bir ilkdir. Səfər daha əvvəl baş tutmalı idi, lakin ərəb nəşrlərinin yazdığına görə, Ankara ilə Tehran arasında Qəzza zolağı ilə bağlı fikir ayrılıqları səbəbindən təxirə salınmışdı. Rəisi türk həmkarından Benyamin Netanyahu hökuməti ilə iqtisadi əlaqələri kəsməyi tələb etsə də, ona rədd cavabı verilib. İndi Türkiyə regional oyunçuların tələblərinə uyğunlaşmağa çalışır: yerli Ticarət Nazirliyi İsraili ixrac üçün hədəf istiqamətlər siyahısından çıxarıb.

Əvvəlcə Rəisi ilə Ərdoğan arasında ikitərəfli danışıqlar aparılıb. Daha sonra Türkiyə və İran arasında Yüksək Səviyyəli Əməkdaşlıq Şurasının iclası keçirilib. Səfər əvvəlcə ötən ilin sonuna planlaşdırılsa da, təxirə salınıb. Livanın “Əl-Əxbar” nəşrindəki mənbələrin məlumatına görə, buna səbəb Rəisinin Ərdoğandan Türkiyənin daimi ticarət əlaqələri saxladığı İsrailə qarşı iqtisadi sanksiyalar tətbiq etməyi açıq şəkildə tələb etməsi olub. Türkiyə lideri, Əl-Əxbarın iddiasına görə, Ankaranın Qəzza zolağında nəzərəçarpacaq dərəcədə sərtləşmiş ritorikasına baxmayaraq, qəti şəkildə rədd cavabı verib. Təxirə salınmanın ayrı bir səbəbi Ankaranın Rəisinin iştirakı ilə tədbirlərin sayını azaltmaq istəyi olub.

İran prezidentinin səfərindən bir neçə gün əvvəl Türkiyənin Ticarət Nazirliyi regiondakı qonşularının tələblərinə uyğunlaşmağa çalışıb. O, İsraili hər il dərc olunan ixrac üçün hədəf ölkələrin siyahısından çıxarıb, bu, yerli biznesə siqnaldır. Bu o deməkdir ki, Türkiyə tərəfi şirkətləri İsrailə mal tədarük etməyə təşviq etməyi dayandırır və bu cür biznes konsepsiyasını subsidiya və ya siyasi cəhətdən dəstəkləməkdən imtina edir. Yəhudi dövləti ilə yanaşı, digər beynəlxalq oyunçular da müvafiq siyahıdan çıxarılıb: Mozambik, Konqo Demokratik Respublikası, Sudan və İraq.

Ticarət Nazirliyinin mövqeyinin sərtləşdirilməsi ötən ilin statistik göstəriciləri ilə ziddiyyət təşkil edir və buna görə də İsrail Türkiyənin ixracatının prioritet istiqamətləri siyahısında 13-cü yeri tutub. Yəhudi dövlətinin payına 5,42 milyard dollarlıq mal düşüb ki, bu da ümumi malların təxminən 2,1%-ni təşkil edir. Göstərici azalma tendensiyası nümayiş etdirib (2022-ci ildə 7 milyard dollara çatdı), lakin Ankaranın Aralıq dənizi qonşusu ilə bütün ticarət əlaqələrini dayandıracağı gözləntiləri yoxdur. Ticarət Departamentinin siyahısı dekorativ bir jest ola bilər.

Türkiyə Nəqliyyat Nazirliyinin rəsmi məlumatına görə, respublika oktyabrın 7-dən İsrailə 701 ticarət gəmisi göndərib. Bu o deməkdir ki, bu marşrut üzrə hər gün orta hesabla səkkiz səfər həyata keçirilirdi. Onlardan 480-i Türkiyə-İsrail marşrutu üzrə hərəkət edib, qalan 221-i isə Hayfa və ya Aşdod limanlarına gedən yolda Türkiyədə dayanıb.

Rəisi müxtəlif regional platformalarda İsraillə bütün əlaqələri kəsmək ideyasını irəli sürür. Noyabr ayında İran rəhbəri İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) Qəzza zolağı ətrafındakı vəziyyətə həsr olunmuş fövqəladə sammitində iştirak etmək üçün Səudiyyə Ərəbistanına səfərə gedib. 2023-cü ilin martında Tehran və Ər-Riyad diplomatik münasibətləri bərpa etdikdən sonra bu, İran rəhbərliyinin belə yüksək rütbəli nümayəndəsinin krallığa ilk səfəri olmasına baxmayaraq, görüşlərdə müzakirələr təkcə ikitərəfli əlaqələrin inkişafı ilə bağlı olmayıb. Lakin Səudiyyə tərəfi hələ də münasibət qurmağı istisna etmədiyi İsraillə nə edəcəyi barədə dəqiq qərar verməyib.

Rusiya Beynəlxalq Əlaqələr Şurasının (RIAC) eksperti Nikita Smaqin xatırladıb ki, İran rəhbərliyi bütün İslam dünyasını İsraillə əlaqələri kəsməyə çağırıb. “Tehran bu ideyada israr etməkdə davam edir və müxtəlif ölkələri addım atmağa çağırır”, - deyən analitik əlavə edib ki, Ankaraya səfəri zamanı bu sözlər eşidilməyə bilməzdi. - Nə olursa olsun, Türkiyənin bu qərarı verəcəyinə ciddi ümid bəsləməyəcəyimizi düşünmürəm. Ankara artıq İsraillə münasibətlərini xeyli gərginləşdirib. Ritorik olaraq, o, davam edən münaqişə ilə bağlı kifayət qədər sərt mövqe tutdu və İsraili siyasətinə görə açıq şəkildə tənqid etdi”.

Bununla belə, Türkiyə iqtisadi və diplomatik əlaqələri kəsməyə hazır deyil. Smagin deyir: “Məncə, İranda onlar da bunu başa düşürlər. Zənglər olacaq? Demək olar ki, mütləq. Bu, nəyəsə təsir edəcəkmi və iranlıların özlərinin də bunun nəyəsə təsir edəcəyinə ümidləri varmı? Məncə yox. Ümumiyyətlə, Rəisinin Türkiyəyə səfəri ölkələr arasında iqtisadi və siyasi əlaqələrin inkişaf etdiyini bir daha göstərir. Bu, kifayət qədər çətin olsa da, İran üçün çox vacib tərəfdaşdır. Məsələn, Suriyada ölkələr əslində müxtəlif düşərgələri dəstəkləyir. Türkiyə, əməkdaşlıq elementlərinin rəqabət və hətta qarşıdurma elementləri ilə növbələşdiyi regionda İranın mürəkkəb və çoxvektorlu xarici siyasətinin nümunəsidir”.

V.VƏLİYEV