Qərbin “Ukrayna bataqlığı” - ANALİTİK

Avropalılar Kiyevə kömək etməkdən imtina etmirlər, lakin pulları daha dəqiq hesablamağa başlayırlar

Ukraynada hələ də davam edən amansız müharibənin artıq 673-cü günüdür. Qərbin maraqları, istəyi və arzusu ilə iki qardaş arasında başlanan savaşın qalibinin olmadığını hər kəs bilir, amma həri iki tərəfin məğlubiyyəti heç kimdə şübhə doğurmur. Qərb bu müharibədə tərəfini saxladığı, milyardlarla dollarlıq silah və maliyyə yardımı etdiyi Ukraynanın da qələbəsini istəmir. Tərəfləri yormaq, tükətmək, yarımfabrikat halına gətirmək və hazır yem kimi parçalayıb yemək istəyir. Bu iştahda olan Qərb dövlətləri arasında Ukraynaya yardım edənlərlə bərabər, əksini edən və düşünənlər də var. Amma onların bu kampaniyanı durduracaq gücləri yoxdur.

2024-cü ildə Qərb Ukraynaya maliyyə dəstəyini davam etdirəcək, lakin onun həcmləri azala bilər. Aİ Macarıstanın mövqeyinə görə ilişib qalan 50 milyard avro paketi əvəzinə Kiyevə kömək etmək üçün alternativ plan hazırlayır. “B planına” görə, Ukrayna 20 milyard avro alacaq və qrantsız qalacaq. Bu arada, ABŞ-dan maliyyələşdirmənin təsdiqi ilə bağlı problemlər və Aİ-də gecikmələr fonunda Ukraynaya ikinci ən böyük donor olan Almaniya Kiyevə dəstəyini azaltmayacağına əmin edir. Lakin Berlin potensial çatışmazlıqları kompensasiya edərək yardımı artırmağa hazır deyil.

2023-cü ilin sonuna qədər Ukraynanın üzləşdiyi əsas problemlərdən biri hətta uğursuz əks-hücum yox, müttəfiqlərindən gələcək yardımın qeyri-müəyyənliyi idi. Birləşmiş Ştatlar bu məsələni 2024-cü ilə buraxaraq 61 milyard dollarlıq əlavə maliyyə məsələsində razılaşa bilməyib, Macarıstanın barışmazlığı səbəbindən Avropa İttifaqı 50 milyard avro vəsaitin ayrılmasını təsdiq edə bilməyib. Eyni zamanda, əgər amerikalı qanunvericilər partiyalararası kompromislərdə uğursuzluğa düçar olub, sakitcə Milad və Yeni ili qeyd etmək üçün uzaqlaşıblarsa, o zaman Aİ həll yolu axtarmağa davam edib.

Bu yaxınlarda bildirildi ki, Brüssel hətta müvəqqəti olaraq Budapeşti səsvermə hüququndan məhrum etmək, bununla da Ukraynaya vəd edilən 50 milyard avronu təmin etmək yolundakı maneələri aradan qaldırmaq barədə düşünür. Lakin görünür, problemlərin belə radikal həlli üsulu bunu etməyən avropalı rəsmilərin qorxusuna səbəb olub. Həqiqətən də, Aİ-nin mövcud üzvünün hüquqlarının məhdudlaşdırılması halında, assosiasiyanın əvvəlki formada saxlanılması ehtimalı gözə dəymirdi. Bununla belə, “The Financial Times”ın məlumatlı mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, Brüsseldə Macarıstandan yan keçərək Kiyevin maliyyələşdirilməsi üçün alternativ plan ortaya çıxıb.

Bu sxemə görə, Avropa Komissiyası (AK) üzv ölkələrin kredit zəmanəti ilə xarici bazarlardan 20 milyard avroya qədər borc götürə və onları Kiyevə göndərə bilər. Ukraynanın 4 illik 50 milyard avroluq maliyyələşdirmə planından fərqli olaraq, belə bir ssenari Aİ-nin bütün üzvlərinin razılığını tələb etməyəcək. Zəmanətlər ən yüksək kredit reytinqinə malik dövlətlər tərəfindən verilə bilər.

Düzdür, bu variantın mənfi tərəfi də var: bəzi ölkələrdə (məsələn, Almaniya və Hollandiyada) belə bir qərar parlamentin təsdiqini tələb edəcək. Hollandiyadakı son seçkilərdə Ukraynaya ayrılan maliyyənin azaldılmasını müdafiə edən millətçilərin qələbəsini nəzərə alsaq, AK ilə razılığa gəlmək çətin məsələ olacaq.

Ukraynanın özü üçün də mənfi cəhətlər var. Əgər 50 milyard avro ilə hekayədə uzunmüddətli kreditlərin və qrantların ayrılmasından danışırdıqsa, 20 milyard avro yalnız kreditlərdir. Əgər bu plan uğursuz olarsa, Brüssel ekstremal varianta əl ata bilər Yeri gəlmişkən, Ukrayna 2023-cü ildə Aİ-dən 18 milyard avro alıb. Baxmayaraq ki, sxemin uzun müddət sınaqdan keçirildiyini nəzərə alsaq, təbii ki, bunu “alternativ plan” adlandırmaq çətindir. Bundan əlavə, 50 milyard avroluq mexanizm təsadüfən yaranmayıb: Brüssel Ukraynanı bir müddət saxlamağa necə kömək etməyi yox, əhəmiyyətli və uzunmüddətli dəstəkləməyi axtarırdı.

“The Financial Times” qeyd edir ki, BVF-dən Kiyevə ölkədə iqtisadi sabitliyi dəstəkləməli və onu pul çapına başlamaq zərurətindən xilas etməli olan 900 milyon dollarlıq tranşın taleyi də Aİ-nin qərarından asılıdır. Buna görə də ilkin maliyyələşdirmə paketi prioritet seçim olaraq qalır, Brüssel təkid edir. Mənbələrin bildirdiyinə görə, Aİ Ukraynaya vəd edib ki, istənilən halda 2024-cü ilin martına qədər hansısa formada yardım razılaşdırılacaq. Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba da bundan əvvəl ölkənin vəd edilən pulu alacağını və hətta Macarıstanın buna mane ola bilməyəcəyini iddia etmişdi.

NATO baş katibinin həyəcanı

Ukraynanın İqtisadiyyat naziri Yuliya Sviridenkonun dekabrın 27-də dərc olunan “The Financial Times” qəzetinə müsahibəsində dediyi kimi, Qərbin köməyi olmadan Kiyev milyonlarla vətəndaşa pensiyaları, habelə 500 min məmurun və 1,4 milyon insanın maaşını vaxtında ödəyə bilməyəcək. Onun sözlərinə görə, ölkə təcili olaraq gələn il üçün ən azı 37 milyard dollar xarici dəstək almalıdır, xüsusən də Ukrayna artıq kəsirlə üzləşdiyi üçün. Bəzi Qərb nümayəndələri hesab edirlər ki, Kiyev “daxili borclanma və Milli Bankdan monetar maliyyələşdirmə hesabına bir neçə ay tab gətirə bilər”, yəni tərəfdaşlar fikir ayrılıqlarını həll edərkən, mahiyyət etibarilə, müvəqqəti olaraq mətbəəni işə sala bilər. Bununla belə, xanım Sviridenko izah edib ki, bu cür addımlar yalnız inflyasiyaya səbəb olacaq və ölkənin maliyyə sabitliyinə xələl gətirə bilər. Bu da öz növbəsində onu xarici dəstəkdən daha da asılı vəziyyətə salacaq.

Bu və ya digər şəkildə Avropa Birliyi Ukraynanı yardımsız qoymayacağına dair açıq siqnal göndərir, lakin bu yardımın azalmayacağına söz verə bilməz. Eyni zamanda, potensial itirilmiş xərcləri kompensasiya etmək istəyənlər də yoxdur. Məsələn, Ukraynanı dəstəkləmək üçün müvəqqəti olaraq daha çox sərmayə yatıra biləcək ölkələrdən biri də Almaniyadır. Onun nümayəndələri artıq bəyan ediblər ki, digərləri maliyyələşdirməni dayandırsalar belə, onlar Kiyevi tərk etməyəcəklər. Bununla belə, Almaniyanın maliyyə naziri Kristian Lindner müsahibəsində dediyi kimi, Berlin başqalarının pulunu ödəmək niyyətində deyil.

“Rusiya sürət qazanarkən və ABŞ Konqresi təcili ehtiyac duyulan çox milyardlıq yardımı gecikdirərkən” “Almaniyanın daha çox iş görməsinə ehtiyac yoxdur” sualına nazir cavab verdi ki, Almaniya artıq kifayət qədər işlər görür.

“Almaniya Ukraynanın tərəfindədir. Axı orada Avropa sülh və azadlıq nizamı müdafiə olunur. Biz Almaniyada bir çox insana silah sistemləri, maliyyə yardımı və müdafiə təmin edirik. Biz artıq dünyada ikinci ən böyük sponsoruyuq. Almaniya Avropadan gələn bütün yardımların yarısını maliyyələşdirir. İndi daha çox investisiya üçün heç bir ilkin şərt yoxdur. Bu yükü daha yaxşı bölüşmək üçün çalışmalıyıq. Başqalarının daha az verməsi ola bilməz, çünki Almaniya daha çox verir”, cənab Lindner bildirib.

Onun sözləri olduqca məntiqli, qəribə səslənsə də, onlarda ABŞ-ın keçmiş prezidentinin və Ağ Evin rəhbəri vəzifəsinə Respublikaçılar Partiyasından namizədlərdən biri Donald Trampın çıxışlarından tanış olan qeydləri görmək olardı. Cənab Trampın Ukrayna böhranı ilə bağlı ritorikasının əks tərəflərindən biri Avropa müttəfiqləri Kiyev üçün maliyyəni Amerika səviyyəsinə qaldırana qədər ABŞ-ın digərlərindən çox pul ödəməməsi ideyası olub və belə də qalır. Sonda ABŞ-ın keçmiş lideri hesab edir ki, döyüşlər Şimali Amerikada deyil, Avropadadır.

Jens Stoltenberg nəyin səhv olduğunu hiss etdi?

NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberq ilk dəfə Rusiya-Ukrayna münaqişəsindəki vəziyyəti “kritik” adlandırıb və “pis xəbərlərə hazırlaşmalıyıq” deyə xəbərdarlıq edib. O hesab edir ki, bu vəziyyətin səbəbi ilk növbədə Kiyevə kifayət qədər hərbi yardım göstərilməməsidir və müttəfiqləri təcili olaraq təchizatı artırmağa çağırır. Maraqlıdır ki, bir neçə gün əvvəl - NATO xarici işlər nazirlərinin görüşü zamanı cənab Stoltenberq cəbhədəki vəziyyəti “çətin” adlandırsa da, Ukraynaya gələcək yardımla bağlı ehtiyatlı nikbinliyini ifadə edib.

Noyabrın 28-29-da NATO xarici işlər nazirlərinin görüşündə Alyansın baş katibi Yens Stoltenberq cəbhədəki “çətin vəziyyətdən” danışdı və bunu Kiyevə kifayət qədər hərbi yardım göstərilməməsi ilə əlaqələndirdi. Lakin bundan sonra, bütün əvvəlki bəyanatlarında olduğu kimi, Stoltenberq hərbi əməliyyatların sonrakı gedişi ilə bağlı ehtiyatlı nikbinliyini ifadə etdi. Lakin onun son çıxışında ilk dəfə olaraq həyəcanlı qeydlər səslənib.

Alyansın baş katibi Almaniyanın ARD telekanalına müsahibəsində Ukraynanın “kritik vəziyyətdə” olduğunu etiraf edib. Cəbhədəki bu vəziyyət əsasən müttəfiqlərin Ukrayna Silahlı Qüvvələrini lazımi miqdarda sursatla təmin edə bilməməsi ilə əlaqədar yaranıb, deyə o izah edib. Yens Stoltenberq bununla da kifayətlənməyib: “Pis xəbərlərə hazırlaşmalıyıq. Münaqişələr mərhələlərlə inkişaf edir. Amma biz Ukraynanı həm pis, həm də yaxşı gündə dəstəkləməliyik”.

Eyni zamanda, NATO-nun baş katibi “müharibələrin gözlənilməzliyini” əsas gətirərək, döyüş meydanında hadisələrin necə inkişaf edəcəyini müzakirə etməkdən imtina edib. “Əmin olduğumuz tək şey odur ki, biz Ukraynanı nə qədər çox dəstəkləsək, bu müharibə bir o qədər tez bitəcək”, o deyib. Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı Valeri Zalujnının çıxılmaz vəziyyətə düşməsi və hər hansı ciddi irəliləyişləri gözləməyin yersizliyi ilə bağlı bəyanatını şərh edən Yens Stoltenberq deyib ki, Kiyevin məğlubiyyəti təkcə “Ukrayna üçün faciə olmayacaq, həm də NATO üçün təhlükəli olacaq”, ona görə də “Ukraynanın qələbəsini təmin etmək” alyansın maraqlarına uyğundur. Jurnalistin Qərb nümayəndələrinin Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin əks-hücumunun əhəmiyyətli bir uğur olmadan başa çatdığı halda, “artıq iki ildir ki, oxşar şeylər deyirlər” sözlərinə cavab olaraq, Stoltenberq etiraf edib ki, müttəfiqlər “böyük tərəqqiyə ümid edirlər”.

Amerika Ukraynaya yeni yardımı gecikdirir

NATO-nun baş katibi vurğulayıb ki, mövcud vəziyyətdən yeganə çıxış yolu Kiyevə tədarükün artırılması və hərbi məhsulların istehsalını artırmaqdır. "Biz bunun baş verməsi üçün çalışırıq", deyib. Stoltenberqin boş yerə həyəcan təbili çalmadığını ən azı Qərbin Ukraynaya elan etdiyi hərbi təchizat həcmlərindən də görmək olar. Belə ki, Almaniyadan dekabrın 2-də buraxılan hərbi yardım paketinə cəmi 3840 artilleriya mərmisi daxil idi. Müqayisə edək: qışda - yazın əvvəlində Qərb mediası münaqişənin hər iki tərəfində "mərmi qıtlığı" haqqında yazdı, o zaman “Financial Times”-a görə, Rusiya gündə təxminən 20 min artilleriya sursatı, Ukrayna isə 5 minə yaxın mərmi istifadə edib. Yəni, Berlindən gələn son silah partiyasında Ukrayna Silahlı Qüvvələri “mərmi aclığı” dövründən gündəlik normadan az sursat alıb.

Bu arada Pentaqonun rəhbəri Lloyd Ostin Reyqan Milli Müdafiə Forumunda çıxış edərək, Rusiyanın qalib gəlməsinin qarşısını alacağına söz verərək NATO baş katibinin fikirlərini təkrarlayıb. “Biz kənarda qalmağı gözə ala bilmərik”, deyib. Onun sözlərinə görə, Amerika prezidenti Co Baydenin məqsədi “özünü bu gün müdafiə edə biləcək və gələcəkdə Rusiyanın yeni təcavüzünün qarşısını ala biləcək azad və suveren Ukrayna” formalaşdırmaqdır. Buna nail olmaq üçün cənab Ostin əmin edib ki, Birləşmiş Ştatlar sursat istehsalına ayrılan maliyyəni 50% artırıb və ümumilikdə Co Baydenin dövründə ölkədə artilleriya mərmilərinin istehsalı dörd dəfə artıb.

Başqa bir məsələ isə odur ki, ABŞ hələ bu mərmiləri lazımi həcmdə təmin edə bilmir. ABŞ Konqresindəki Respublikaçılar və Demokratlar hələ də Ukraynanın maliyyələşdirilməsinə əlavə 61 milyard dollar ayrılması ilə bağlı razılığa gəlməyiblər və buna görə də Vaşinqtonun Yens Stoltenberqin çağırdığı kimi yardımı artırmaqdan söhbət getmir. “Ukraynanı dəstəkləməyə davam etmək çox və çox çətin olana qədər bizim ilin sonuna qədər vaxtımız var. İlin sonu isə çox yaxındadır”, - ABŞ Milli Təhlükəsizlik Şurasının strateji kommunikasiyalar üzrə koordinatoru Con Kirbi bu yaxınlarda etiraf edib.

Beləliklə, Qərbin “mərmi” siyasəti Ukraynanı məhvə, Rusiyanı isə yeni müharibələrə sürükləməkdədir.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var.