Pis sülh, yaxşı sülh… - RAKURS

Ermənistan-Azərbaycan danışıqlarında reallıq və nikbinlik

MDB dövlət başçılarının Sankt-Peterburqda keçirilən qeyri-rəsmi sammitində Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev altı ayda ilk dəfə görüşüblər. Bundan əvvəl onlar iyulun 15-də Brüsseldə danışıqlar aparıblar. Tərəflər 2024-cü ilin əvvəlində Cənubi Qafqazın 30 ildən artıq gözlədiyi sülh müqaviləsini imzalaya biləcəklərini istisna etmirlər. Sammit ərəfəsində Roma Papası Fransisk də Ermənistan və Azərbaycanı sülhə çağırıb. “Qoy buna humanitar təşəbbüslər, məcburi köçkünlərin qanuni və təhlükəsiz şəkildə evlərinə qayıtması, eləcə də hər bir icmanın dini adət-ənənələrinə və ibadət yerlərinə qarşılıqlı hörmət kömək etsin”, - pontifik bunu Milad bayramı münasibətilə katoliklərə və bütün xoşməramlı insanlara müraciəti zamanı deyib.

Dövlət Dumasının komitə sədri Leonid Kalaşnikov Ermənistanla Azərbaycan arasında mümkün sülh sazişinin imzalanması barədə danışarkən bildirib ki, tərəflərin hədəfə çatmasına bir addım qalıb. “Baş verən hadisələr maraqlara uyğun inkişaf edib. Yalnız üç regional qonşu - Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya danışıqları aparmalıdır. Mən həmişə bu barədə danışmışam”, - deyə siyasətçi vurğulayıb. Eyni zamanda, Kalaşnikov qeyd edib ki, İrəvan Bakı və Ankara ilə münasibətləri yaxşılaşdırmalıdır, çünki onlar qonşudurlar. Düzdür, Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov əvvəlcədən bəyan etmişdi ki, dekabrın 26-da nə Azərbaycan və Ermənistan başçıları arasında ikitərəfli görüş, nə də Vladimir Putinin iştirakı ilə üçtərəfli format nəzərdə tutulmayıb. Buna baxmayaraq, tərəflər MDB sammiti çərçivəsində ünsiyyət qurmaq imkanı əldə ediblər. Məsələn, Pavlovskda səfər zamanı hamı bələdçini dinləyərkən Rusiya lideri aktiv jestlə erməni həmkarına nə isə deyirdi. Əliyev də Paşinyanı könülsüz salamladı. Əgər Azərbaycan Prezidenti digər həmkarlarını qucaqlayırsa və ya sadəcə olaraq onlara səmimi gülümsəyirdisə, Ermənistanın baş nazirinə tərəf belə baxmırdı.

Dinc əlsıxma

Bu arada Azərbaycan hakimiyyəti Ermənistana sülh müqaviləsinin mətni ilə bağlı təkliflərini çatdırıb. Azərbaycan diplomatiyasının rəhbəri Ceyhun Bayramovun dediyi kimi, Bakı bir aya yaxın onların üzərində işləyib. Eyni zamanda o, danışıqlar prosesinə real və nikbinliklə baxdığını vurğulayıb. “Eyni zamanda, biz sülh müqaviləsindən danışanda başa düşməliyik ki, o, hər şeyi 100 faiz həll etməyəcək”, - Bayramov qeyd edib: “Bu, ölkələr arasında prinsipləri müəyyən edən, normal mehriban qonşuluq münasibətlərinin əsasını yaradan sazişə çevrilə bilər. Azərbaycan dövləti öz gücü ilə bütün addımları atacaq”.

C.Bayramovun erməni həmkarı A.Mirzoyanla görüşünün 2024-cü ilin əvvəlində ABŞ-da baş tutacağı gözlənilir. Eyni zamanda, İrəvan bundan əvvəl guya tərəflərin bir-birinə inamını artırmaq üçün Ermənistan-Azərbaycan şərti sərhədindən qoşunların çıxarılmasını təklif etmişdi. Bakı hələlik sülh müqaviləsi və ya sərhəd olmadığını əsas gətirərək bundan imtina edib, yəni Ermənistan ordusu Azərbaycan ərazisinə hücum edə bilər.

Ermənilərin hesablamalarına görə, 2021-ci ildən 2022-ci ilə qədər Azərbaycan 50 kvadratmetrdən 127 kvadrat kilometrə qədər ərazini “işğal” edib. Buna baxmayaraq, Ermənistan parlamentinin spikeri Alen Simonyan bildirib ki, respublika sülh müqaviləsinin imzalanmasından demarkasiya və delimitasiyanı ayırmağa razı ola bilər. Onun sözlərinə görə, sərhədi çəkmək üçün illər lazım ola bilər və ölkəyə tezliklə sülh lazımdır.

“İlk növbədə Azərbaycan Ermənistanın bütün şərtlərinə razılıq verməsini gözləyir, çünki qalib odur. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra üç il ərzində bu yanaşma üstünlük təşkil etdi. Eyni zamanda, Bakı 6-cı dəfə İrəvana öz tələblərini göndərir”, – Çarlz Universitetinin doktorantı Bəhruz Səmədov bildirib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan hakimiyyəti üçün ideal variant Zəngəzur dəhlizinin açılması və azərbaycanlıların Ermənistana qayıtması olardı. Lakin son vaxtlar Bakı bu məsələdə təzyiqləri azaldıb. Belə ki, yerli mətbuat hələ də Ermənistanın Zəngəzur (Sünik) bölgəsindən Naxçıvana gedən yoldan yazır, lakin ölkə rəhbərliyi bu yolda təkid etməyi dayandırıb. “Eyni zamanda, Azərbaycan nöqteyi-nəzərindən sülh müqaviləsində Ermənistanın heç vaxt Qarabağla bağlı heç bir tələb irəli sürməyəcəyi bəndi olmalıdır”, - Səmədov bildirib: “Bu yolla son qələbə əldə olunacaq. Bu gün bunun daha çox simvolik mənası var, çünki ermənilərin Qarabağa nə vaxtsa qayıtması çətin ki baş tutsun. Bununla yanaşı, Bakı sülh müqaviləsində sərhədin çəkilməsini qeyd etmək istəmir, çünki bu məsələdə hələ də kifayət qədər mübahisəli məsələlər var”.

Ekspert qeyd edib ki, Azərbaycan Ermənistandan yeddi anklavın qaytarılmasını gözləyir, lakin özü də nəyisə qaytarmaq istədiyini bəyan etmir. Bu, əvvəlki iki ildə Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçən ərazilərə də aiddir. Gələcəkdə bu, İrəvana təzyiq rıçaqına və Bakı üçün təhlükəsizlik təminatlarından birinə çevrilə bilər.

Orbeli Mərkəzinin eksperti Conni Melikyan hesab edir ki, son üç ildə Ermənistanın Azərbaycanla danışıqlarda əldə etdiyi əsas nailiyyətlər əsirlərin mübadiləsi və Zəngəzur dəhlizi məsələsinin qismən də olsa aradan qaldırılması olub. Bununla belə, o vurğulayıb ki, hətta bu işlərdə də irəliləyiş kifayət qədər azdır. Azərbaycanda 25-ə yaxın erməni hələ də həbsdədir və bütün kommunikasiyaların blokdan çıxarılması hələ də ciddi müzakirə olunmayıb. “Əgər sonda Bakı və İrəvan sülh müqaviləsi imzalayacaqsa, o zaman o, təhlükəsizlik təminatlarını ehtiva etməlidir. Eyni zamanda, tərəflərin indi müzakirə etdikləri 10 noyabr 2020-ci il tarixli birgə bəyanatın daha yüngül variantını xatırladır. Orada yalnız real vəziyyəti düzəltmək olar, sərhəd, ticarət və başqa hər şey sonradan həll olunacaq. Ola bilsin ki, yaza qədər vəziyyət dəyişəcək, ya da sərhəddə yenidən hərbi toqquşmalar başlayacaq”, - Melikyan qeyd edib.

Rusiya Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Qafqaz sektorunun rəhbəri Vadim Muxanov hesab edir ki, münaqişə tərəfləri iki-üç ay əvvələ nisbətən sənədi imzalamağa daha yaxındırlar, lakin danışıqların uğurla nəticələnəcəyini gözləməyə əsas yoxdur. “Danışıqların gedişinə payızda Qarabağda baş verən hadisələr və Ermənistan hakimiyyətinin ritorikasının dəyişməsi təsir edib. Lakin İrəvanın rəsmi mövqeyi hələ də erməni əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi tərəfindən dəstəklənmir”. Muxanov hesab edir ki, Paşinyan sazişin imzalanmasının onun istefası ilə nəticələnə biləcəyindən narahatdır. Beləliklə, o, həmvətənlərini inandırmaq üçün vaxt qazanmağa çalışır. Ekspertin fikrincə, Paşinyan danışıqlardan imtina edə bilməz, çünki Bakı sənədi almaq istəyir və lazım gələrsə, güc tətbiq etməyə hazırdır. İrəvanın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kifayət qədər resursları yoxdur. Ermənistanın baş naziri təqibçi rolundadır və bu keyfiyyətdə yalnız hərəkət sürətinə təsir edə bilər, istiqamətə deyil.

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Rusiyaya iki günlük səfəri çərçivəsində Sankt-Peterburqda MDB-nin qeyri-rəsmi sammitində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə əl sıxıb. Tərəflər “Yeni ildən tezliklə” imzalana biləcək sülh müqaviləsi üzərində fəal işləməyə davam edirlər. Bir gün əvvəl Paşinyan 2024-cü ildə sədrliyi Ermənistana keçəcək Avrasiya İqtisadi İttifaqının (Aİİ) sammitində iştirak edib. Sankt-Peterburqdakı çıxışında Ermənistanın baş naziri xəbərdarlıq edib ki, o, müstəsna olaraq iqtisadi problemləri həll etməyə çalışacaq və Aİİ-dən “siyasi və geosiyasi məqsədlər üçün” istifadə cəhdlərinin qarşısını alacaq.

Sülh müqaviləsinə doğru

MDB-nin Sankt-Peterburqda keçirilən qeyri-rəsmi sammitində Avrasiya İqtisadi İttifaqının sammitində liderlərin görüşü davam etdirilib. Bu tədbirlərin hər birində nyusmeykerlərdən biri Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan olub. Ermənistan liderinin diqqəti İrəvanın postsovet məkanında inteqrasiya strukturları ilə bağlı xüsusi mövqeyi və Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik səbəbindən yönəlib. İl ərzində Paşinyan KTMT və MDB çərçivəsində görüşlərdən qəti şəkildə imtina edib. Noyabrda o, Minskdə keçirilən KTMT sammitinə getməyib və “KTMT tərəfdaşlarının bu qərara anlayışla yanaşacağına” ümid etdiyini bildirib, oktyabrda isə MDB-nin Bişkek sammitində iştirak etməyib. Rusiya Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov Putin və Paşinyan arasında ayrı-ayrı danışıqların Sankt-Peterburqda baş tutub-tutmayacağı ilə bağlı sualı cavablandırarkən deyib ki, onların qarşıdan gələn hadisələrlə bağlı kənarda ünsiyyət qurmaq imkanı olacaq.

Paşinyanın İlham Əliyevlə də qısa görüşü olub. Bu assosiasiyaya üzv olmayan Azərbaycan prezidenti Aİİ-nin sammitində iştirak etməyib, ikinci tədbirə - MDB-nin Tsarskoye Seloda keçirilən Yeni il qabağı qeyri-rəsmi sammitinə qatılıb. Görüşün açılışında Azərbaycan və Ermənistan liderləri bir-birini əl sıxaraq salamlayıblar. “Hazırda ayrı-ayrı ikitərəfli görüşlər planlaşdırılmır. Amma sammitin kənarında hamı ünsiyyət qura biləcək”, - Dmitri Peskov mənalı şəkildə qeyd edib və bununla da Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Sankt-Peterburqdakı vəziyyətində hər hansı improvizasiyanın mümkünlüyünü aydınlaşdırıb.

Ötən həftənin sonunda Ermənistan parlamentinin sədri Alen Simonyan bəyan etdi ki, tərəflər sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası məsələsini həll etməmişdən əvvəl İrəvanla Bakı arasında sülh müqaviləsi imzalana bilər. Sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası prosesinin uzun müddət davam edə biləcəyinə işarə edən Alen Simonyan əlavə edib: “Əsl sülh istəyən ölkə bu cür məsələləri maneə kimi görməyəcək”. Onun sözlərinə görə, sülh müqaviləsinin imzalanması “iki cəmiyyət üçün sülh mühiti yaradacaq”. Bu etirafdan bir gün əvvəl İrəvanın mövqeyində irəliləyiş olduğunu göstərən oxşar bəyanatı Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev verib. Londonda səfərdə olarkən H.Hacıyev sərhədlərin delimitasiyası məsələsinin sülh müqaviləsi məsələsindən ayrı həll oluna biləcəyi fikrini bildirdi: “35 illik münaqişə artıq başa çatıb. İndi Azərbaycanın strategiyası sülhə nail olmaqdır. Bunun üçün hər iki tərəfdən hərəkət tələb olunur. Azərbaycan üçün sülh gündəminə gedən yolda artıq heç bir maneə yoxdur”.

İqtisadiyyat başqa, dostluq başqa

Nikol Paşinyanın Sankt-Peterburqa səfəri ilə bağlı ikinci gərginlik süjeti onun həmkarları ilə ünsiyyəti və Aİİ liderlərinin görüşündə iştirakı ilə bağlı olub. Minskdə keçirilən KTMT sammitində Nikol Paşinyanın iştirak etməməsindən sonra Ermənistanın baş nazirinin ilin sonunda iqtisadi ittifaqdakı tərəfdaşlarla görüşə razı olub-olmayacağı sualı yaradırdı. Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenko qeyd edib ki, “Mən Paşinyanın Sankt-Peterburqa uçacağını bilirdim. Onunla danışanda ona dedim: “Nikol Vovaeviç, sən Sankt-Peterburqa uçacaqsan. Bu iqtisadi formatdır. Hərbi-siyasi blokdan KTMT-dən incimək olar, bu isə iqtisadiyyatdır”. Onda dedim ki, Peterburqa uçacaq. Mən o vaxt da ona dəstək olmuşam, indi də dəstəkləyirəm. Ermənistan iqtisadi cəhətdən ölmək istəsə, biz onu itirə bilərik”.

Ermənistanın Qərbə üz tutacağı təqdirdə onu nələr gözləyə biləcəyinə misal olaraq, Aleksandr Lukaşenko Əfqanıstanın taleyini göstərib. “Amerikalılar gedəndə Əfqanıstanda insanların necə yıxıldığını, şassidən yapışdığını Ermənistan görmədi? Ermənistandan da eyni şəkildə istifadə edib zibilə atacaqlar. Sizcə, bu baş verməyəcək? Belə olacaq, bu onların siyasətidir”, - deyə Belarus prezidenti Qərbin siyasətinə işarə vurub.

Aİİ liderlərinin Sankt-Peterburq görüşünə zəif halqa kimi qatılan Ermənistanın növbəti ildə, prinsipə uyğun olaraq bu assosiasiyanın yubiley ilində onun sədri olacağı xüsusi məna kəsb edir. Nikol Paşinyan Aİİ sammitindəki çıxışında ölkənin bu quruma sədrliyinin sırf keçmiş sovet respublikaları arasında iqtisadi əməkdaşlıq məsələlərinə aid olacağını və heç bir şəkildə İrəvanın xarici siyasətinə təsir etməyəcəyini açıqlayıb.

V.VƏLİYEV