Rusiya, Çin və İran ABŞ-ın “şər oxu”nda - ANALİZ

ABŞ Moskva və Pekini HƏMAS-a rəğbət bəsləməkdə ittiham edir

Bu gün İsrail-HƏMAS müharibəsində sülhün üfüqdə görünmə imkanları sıfırın altındadır. Çünki tələblər, arzu və istəklər, eyni zamanda kənar müdaxilələr yetərincədir. Belə bir şərtlər altında silahların susması mümkün görünmür. Region haqq-hesab meydanına çevrilib, ABŞ İranla, İran İsraillə, Fransa müsəlman dünyası ilə mübarizəyə girişib, səlibçilər itirdikləri mövqeləri yenidən qazanlaq üçün fürsətdən yararlanmaq niyyətini gizlətmir, silah tüccarları öz işindədir, dünyanın başqa bir qütbündə müharibə aparanlar Yaxın Şərqdə qarşıdurmaları bir az da körükləməklə hibrid müharibə “ustad”larının diqqətini yayındırmağa laçışırlar. Itirən, itirilən isə yerli xalq olur. Pentaqon ən ağır atileriyasını - USS Gerald R.Ford təyyarədaşıyan gəmisinin zərbə qrupunu Aralıq dənizinin şərqinə köçürüb. Bu isə o deməkdir ki, yeni İsrail-Fələstin müharibəsi, ya da İran-ABŞ savaşı daha ağır olacaq.

İsraildə fələstinli qruplaşmalar tərəfindən girov götürülənlərin taleyi beynəlxalq diqqət mərkəzində qalmaqdadır. Xüsusilə, cümə axşamı HƏMAS hərəkatının nümayəndə heyətinin Moskvaya səfəri zamanı bu məsələ müzakirə olunub. İsrail Rusiyanın vasitəçilik cəhdlərini təqdir etməyib və HƏMAS-ın Rusiya paytaxtında qəbulunu “utanc verici addım” adlandırıb. Fələstinin Həmas hərəkatının nümayəndə heyəti cümə axşamı Moskvaya gəlib. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib ki, Vladimir Putin HƏMAS-la görüşməyi planlaşdırmır. “Əlaqələr Xarici İşlər Nazirliyi vasitəsilə həyata keçirilir”, o əlavə edib. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyində nümayəndə heyətini Rusiya Federasiyası Prezidentinin Yaxın Şərq və Afrika ölkələri üzrə xüsusi nümayəndəsi, xarici işlər nazirinin müavini Mixail Boqdanov qəbul edib. Bu, onun HƏMAS nümayəndələri ilə bu hərəkatla İsrail arasında müharibənin başladığı 7 oktyabrdan sonra ilk görüşü deyil. Ötən həftə cənab Boqdanov Dohaya səfər edib və orada Qətər hakimiyyəti, eləcə də HƏMAS-ın siyasi rəhbərliyi ilə Yaxın Şərqdəki vəziyyəti müzakirə edib. Mövzulardan biri Fələstinli qruplaşmaların İsrail ərazisinə hücumu zamanı əsir götürdüyü girovlarla bağlı vəziyyət olub.

Cümə gününə olan məlumata görə, girovların siyahısında 229 nəfər var. İsrail hökuməti başçısının ofisinin mətbuat xidməti qeyd edib ki, söhbət 25 ölkənin vətəndaşlarından gedir. Bunlar əsasən iki vətəndaşlığı olanlardır, sadəcə olaraq əcnəbilər də var. Bu siyahıda altı rus var. Bu arada Rusiyanın İsraildəki səfiri Anatoli Viktorov Solovyev məlumat verərək bildirib ki, girovlar arasında Rusiya və İsrail vətəndaşlığı olan üç nəfərin olduğu güman edilir. Girovların azad edilməsi üçün müxtəlif yollarda işlər aparılır. İmperator Pravoslav Fələstin Cəmiyyətinin rəhbəri Sergey Stepaşin jurnalistlərə deyib ki, xarici işlər nazirinin müavini Mixail Boqdanovla danışmışıq ki, ikili vətəndaşlığı olan girovlarımızı çıxaraq. Həm də təkcə bizim deyil: Ukrayna, Qazax, İngilis, Amerika. Biz burada fərq qoymuruq.

Qeyd edək ki, Rusiya HƏMAS ilə əlaqə saxlayan və hərəkatı terrorçu kimi təsnif etməyən bir neçə qeyri-müsəlman ölkədən biridir. İsrailə hücum nəticəsində 1,4 mindən çox adam ölüb, minlərlə insan yaralanıb və bu, Moskva tərəfindən pislənilib. Amma Rusiya baş verənlərə görə İsraili günahlandırır. Yəhudi dövlətinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini pozduğu və Fələstin-İsrail münaqişəsinin həlli üçün heç bir iş görmədiyi diqqətə çatdırılıb. Moskva həmçinin Fələstin Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, İsrailin Qəzza zolağına 7 minə yaxın insanın ölümü və 19 mindən çox insanın yaralanması ilə nəticələnən zərbələrinin dərhal dayandırılmasını tələb edən ərəb ölkələri ilə həmrəylik nümayiş etdirib.

İkinci tələb İsrailin Qəzza zolağının humanitar fəlakətə səbəb olan blokadasını ləğv etməsidir. Bir gün əvvəl Rusiya və Çin ABŞ-ın BMT Təhlükəsizlik Şurasının Yaxın Şərqdəki vəziyyətlə bağlı atəşkəsə çağırmayan, humanitar pauzalardan bəhs edən qətnamə layihəsini bloklayıb. Buna görə HƏMAS həm Moskvaya, həm də Pekinə təşəkkür edib. Eyni zamanda, Rusiyanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamə layihəsində Qəzza zolağında humanitar məqsədlər üçün atəşkəs nəzərdə tutulurdu və hər iki tərəfdən mülki insanlara qarşı zorakılıq və hərbi əməliyyatlar pislənilirdi. Lakin o da keçə bilməyib. Girovların azad edilməsi məsələsində indiyədək yalnız Qətər və Misirin vasitəçiliyi nəticə verib. Ümumilikdə dörd qadın - Amerika və İsrail vətəndaşlığı olan ana və qızı, həmçinin iki yaşlı israilli qadın azad edilib. Bundan əlavə, ərəb mediası Dohanın daha 50 vətəndaşın azad edilməsi ilə bağlı danışıqlar apardığını bildirib. Cümə axşamı günü isə xəbərlər yayılmışdı ki, İsrail atəşkəsi dayandırsa, HƏMAS bütün mülki girovları azad edə bilər. Çərşənbə axşamı hərəkatın Siyasi Bürosunun üzvü Usamə Həmdan mediaya müsahibəsində deyib ki, əgər hər iki tərəf bu sahədə irəliləyiş əldə etmək istəyirsə, Qəzza zolağına dərman və yanacaq tədarükünü təmin etmək üçün İsrailə təzyiq göstərməlidir.

Amma görünür, sövdələşmə davam edir. Cümə axşamı İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir-Abdollahian Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının tribunasından elan edib: “Biz HƏMAS ilə bir sıra danışıqlar aparmışıq və bundan belə nəticə çıxır ki, hərəkat mülki məhbusları azad etməyə hazırdır, lakin dünya İsrail həbsxanalarında saxlanılan 6 min fələstinlinin azad edilməsinə dəstək verməlidir”. Nazirin sözlərinə görə, HƏMAS girovları Tehrana təhvil verməyə hazırdır.

Çinin xarici işlər naziri Vanq Yinin Vaşinqtonda dövlət katibi Antoni Blinken, ABŞ-ın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivan və ola bilsin ki, Cozef Baydenin özü ilə görüşü planlaşdırılır. Bu səfər noyabrda San-Fransiskoda Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) forumunda Çin prezidenti Si Tsinpinlə Baydenin sammiti üçün bir addım ola bilər. Lakin Qəzza zolağında baş verən hadisələr Vaşinqtonu Yaxın Şərqi danışıqlarda ön plana çıxarmağa vadar edib. ABŞ İran neftinin əsas alıcısı kimi Çinin Tehrana təsir göstərməsini və onun münaqişədə iştirakının qarşısını almaq istəyir. Həm ABŞ, həm də Çin müharibənin genişlənməsini istəmir. Lakin Pekin hadisələrə müdaxilə etməkdənsə, onları kənardan müşahidə etməyə üstünlük verəcək. Üstəlik, sırf İsrailin tərəfini tutan Vaşinqtonun mövqeyi Pekin üçün qəbuledilməzdir.

Bayden administrasiyasının prioriteti dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında gərgin rəqabətin, eləcə də ticarət, Tayvanın statusu və Cənubi Çin dənizi kimi sahələrdə fikir ayrılıqlarının birbaşa toqquşmaya səbəb olmasının qarşısını almaqdır. Xi-nin Kaliforniya qubernatoru Gavin Newsomu qəbul edərkən verdiyi açıqlamaya əsasən, Pekin bu istəyi bölüşür: “Axı hər iki tərəfin maraqları bir-biri ilə sıx bağlıdır. Çinin ABŞ-a qarşı siyasəti qarşılıqlı hörmət, dinc yanaşı yaşama və əməkdaşlıqdır. O, bu istiqamətdə səylərini davam etdirəcək”.

Wang Yi-nin ABŞ-a səfərinə hazırlıq gedən zaman Vaşinqton və Pekinin əhval-ruhiyyəsi belə idi. Lakin Blinken çərşənbə axşamı BMT Təhlükəsizlik Şurasının iclasında deyib ki, o, döyüşlərin artmasının qarşısını almaq üçün Çin naziri ilə işləyəcək. Pekin Tehrana məhdudlaşdırıcı təsir göstərməlidir. Müşahidəçilərin fikrincə, Pekinin bundan istifadə edib-etmədiyi məlum deyil. “Çinlilər, əlbəttə ki, ABŞ və İran arasında birbaşa qarşıdurmanın qarşısını almaqda maraqlıdırlar. Belə olan halda neftin qiyməti qalxacaq. Lakin çinlilər çətin ki, buna böyük resurslar ayırsınlar. Mən gözləyirəm ki, onlar İsrailin HƏMAS-la mübarizəsi bitəndə masa arxasında oturmağa üstünlük verəcəklər. Lakin mən düşünmürəm ki, onlar münaqişənin həllini sürətləndirmək üçün böyük təzyiq hiss etmirlər”, - ABŞ Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun Yaxın Şərq proqramının rəhbəri Con Alterman deyib.

Bu qiymətləndirmə ümumiyyətlə, çinli mütəxəssislər tərəfindən paylaşılır. Pekindəki Xalq Universitetinin professoru Shi Yonghong bildirib ki, ABŞ və Çinin Yaxın Şərqlə bağlı mövqeləri arasında demək olar ki, ortaq heç nə yoxdur. Çin üçün Vaşinqtonun İrana qarşı kursu qəbuledilməzdir. Ona görə də kompromis əldə olunsa belə, minimal və demək olar ki, əhəmiyyətsiz olacaq.

Blinken, keçən həftə Yaxın Şərqə səfəri zamanı Wang Yi ilə telefonla danışsa da, həmsöhbətinin İsrailin təmkinli olması və atəşkəs çağırışını eşidib. Yaxın Şərq üzrə sazişin perspektivi həm də prezident seçkiləri ərəfəsində ABŞ-da daxili siyasi mübahisələrin intensivliyi ilə mürəkkəbləşir. Amerikadakı şərhçilər qeyd edirlər ki, Bayden Si Cinpinə hər hansı güzəşt etsə, bu, onun reytinqinə mənfi təsir göstərəcək. Respublikaçıların Senatdakı azlıq lideri Mitch McConnell, necə deyərlər, atəşə yanacaq əlavə edib. Onun sözlərinə görə, ABŞ-a qarşı Çin, Rusiya və İran simasında yeni “şər oxu” fəaliyyət göstərir. Senator həmçinin iddia edib ki, Baydenin qərarı ilə Amerika qoşunlarının Əfqanıstandan nizamsız şəkildə çıxarılması Moskvanı Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyata başlamağa sövq edib.

Bu, ABŞ-da “şər oxu” haqqında ilk dəfə deyil, prezident Corc Buş da bu barədə danışıb. Amma sonra İraq, İran, Şimali Koreya, Kuba, Liviya və Suriyanı “şər oxu”na aid etmişdi. İndi isə həmin statusu “daşımaq” növbəsi Çin və Rusiyaya gəlib. Yenə də Vaşinqtondakı Stimson Mərkəzinin Çin proqramının direktoru Yun Sonq hesab edir ki, təkcə Yaxın Şərqdə deyil, Çin-Amerika münasibətlərinin digər problemlərində də Vanq Yinin səfərindən heç bir mühüm xəbər gözləmək olmaz. Böyük razılaşmalar əldə olunarsa, bunu məmurlar deyil, iki qüdrətin liderləri özləri elan etməli olacaqlar.

“The Financial Times”ın qeyd etdiyi kimi, Amerika və İsraildə publisistlər belə şərh edirlər ki, Rusiya kimi Çin də İsrailin verdiyi qurbanları nəzərə almır. Hətta Moskva və Pekinin HƏMAS yaraqlılarına rəğbət bəslədiyi barədə fikirlər də var. Bu, Çin-Amerika dialoqunun atmosferini çətinləşdirir. “Global Times” qəzeti isə yazır: “ABŞ-ın Çini cilovlamağa yönəlmiş siyasəti dəyişməyib. Buna görə də ABŞ Çini gözdən salmaq üçün bütün imkanlardan istifadə edir”.

Brüsseldə nə düşünürlər?

Cümə axşamı günü Brüsseldə iki günlük zirvə toplantısı üçün toplanan Aİ liderləri prioritetləri dəyişdirmək qərarına gəliblər. Rusiya Federasiyasına qarşı 12-ci sanksiyalar paketinin yekun müzakirəsi və Avropa Birliyinin qarşıdan gələn genişlənməsinin təfərrüatları əvəzinə, onlar Yaxın Şərqdəki müharibənin müzakirəsinə üstünlük veriblər. Aİ BMT Baş katibini İsraillə münaqişəsində dəstəkləyib və döyüşlər zamanı humanitar fasilənin verilməsini müdafiə edib. Artıq sammit iştirakçılarına dəvət məktubunda onun işinin tonunu Avropa İttifaqı Şurasının sədri Şarl Mişel müəyyən edib. O, elə ilk sətirlərdən belə deyib: “Yaxın Şərqdə baş verən faciəli hadisələr bizi Ukraynaya davamlı dəstəyimizdən yayındırmaq məqsədi güdür”.

Mişel məktubun mətnində bir dəfə də olsun Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar paketindən bəhs etməyib, baxmayaraq ki, Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskinin sammit iştirakçılarına müraciətində məhz bu barədə danışacaqdı. Bu, təbii ki, həmin məsələnin Aİ-nin gündəliyindən çıxarıldığı anlamına gəlmir. Sadəcə texniki problem var. Aİ G7 ilə bu məsələdə razılaşdıqdan sonra Rusiya almazlarına qarşı sanksiyaları özündə əks etdirən 12-ci paketi qəbul etmək istəyir. G7 Hindistanla məsləhətləşmələr aparır: o, məhdudiyyətlərə qismən qoşulmaq niyyətindədir. Reuters agentliyi diplomatik mənbəyə istinadən məsələnin bir həftə ərzində həll olunacağını bildirib.

Mişelin məktubunda qeyd edildiyi kimi, Aİ ilk növbədə başqa bir iş görməlidir. “Biz ilk növbədə humanitar yardımın effektiv çatdırılmasını və ən əsas ehtiyaclara çıxışı necə təmin etməyi təcili şəkildə müzakirə etməliyik. İkincisi, münaqişənin təhlükəli regional eskalasiyasının qarşısını almaq üçün tərəfdaşlarımızla vahid və ardıcıl cəbhə kimi çıxış etməliyik. Üstəlik, iki dövlətli həll əsasında sülh prosesinin bərpası irəliyə doğru yeganə yoldur”. Bu baxımdan hazırda Aİ üçün vacib məsələlərdən biri hərbi əməliyyatlarda humanitar pauza məsələsi ilə bağlı ümumi mövqenin işlənib hazırlanmasıdır. Bu nə olmalıdır, BMT-nin təklif etdiyi kimi, iki həftə və ya daha qısa - bəlkə də humanitar yardımın çatdırılması və paylanması üçün bir neçə saat lazımdır. Mühakimə etmək olar ki, sammitə qədər ortaq mövqe ortaya qoyulmayıb. İspaniya Qəzza zolağına nisbətən yumşaq yanaşmanın tərəfdarıdır, açıq şəkildə qorxur ki, döyüşlərin nəticələri Avropaya yeni qaçqın axını olacaq və bu axın da Pireney yarımadasından keçəcək. Almaniya güclü şəkildə İsrail tərəfdarıdır. Bununla belə, sonuncu vəziyyət Aİ-nin BMT Təhlükəsizlik Şurasındakı qeyri-müəyyən bəyanatına görə İsrailin istefasını tələb etdiyi Quterreşi yekdilliklə dəstəkləməsinə mane olmayacaq. Ən azı Aİ-nin Xarici Əlaqələr və Təhlükəsizlik Siyasəti üzrə Ali Nümayəndəsi Josep Borrell cümə axşamı bunu əmin etdi. Onun sözlərinə görə, Aİ həm Quterreş, həm də BMT əməkdaşlarını Yaxın Şərqlə bağlı hərəkətlərində “tam dəstəkləyir”.

Sammitdə gözlənilməz mövzular arasında Macarıstana münasibət də diqqəti çəkib. Estoniyanın baş naziri Kaja Kallas bu yaxınlarda Pekində Vladimir Putinlə görüşən Macarıstanın baş naziri Viktor Orbanın davranışını müzakirə etməyə çağırıb. Macarıstan rəhbərliyi ilə Kreml arasında davamlı təmaslar, onun dediyi kimi, “həll etməli olduğumuz problemə” çevrilir. Buna baxmayaraq Orban Brüsselə çatan kimi əvvəlcə Putinlə görüşünə görə üzr istəmək fikrində olmadığını bildirib: “Biz Rusiya ilə bütün kommunikasiya kanallarını dəstəkləyirik, əks halda sülh şansı olmayacaq. Bu, bizim strategiyamızdır və biz bununla fəxr edirik”.

Onu da xatırladaq ki, bundan əvvəl Macarıstanın xarici işlər naziri Peter Siyarto Orban-Putin münasibətlərinə Kallasın qəzəblənməsinə cavab olaraq xatırladıb ki, Estoniya baş nazirinin əri bu yaxınlarda Rusiya Federasiyasından olan bir şirkətlə müştərək iş apardığına görə məhkum edilib. Buna baxmayaraq, o, vəzifəsini tərk etmədi və bu, ikiüzlülükdür. Yeri gəlmişkən, oktyabrın 26-da Orban Brüsseldə olarkən Macarıstan Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri Minskə gedib. Bu, yəqin ki, həm də rəsmi Budapeştin Ukrayna-Rusiya münaqişəsində xüsusi xəttindən əl çəkmək niyyətində olmadığını göstərən siqnaldır.

V.VƏLİYEV