Yaxın Şərqdə nə baş verir? - ANALİZ

İtkilər, məhbuslar və evakuasiya

İsraildə müharibənin 6-cı günündə ölənlərin sayı 1300 nəfərə çatıb, 3700 nəfər yaralanıb. Hərbçilər arasında isə 220 nəfər həlak olub. Qəzza zolağında ölənlərin sayı 1200, yalalılar isə 5600 nəfərdir. İsrail ordusunun sözçüsü HƏMAS-ın uşaqları qətlə yetirməsi ilə bağlı məlumatı təsdiqləyib. BMT-nin Yaxın Şərq üzrə Fələstinli Qaçqınlar üzrə Agentliyinin Qəzza zolağında öldürülən əməkdaşlarının sayı 11 nəfərə çatıb.
İsrailin energetika naziri İsrael Katz bildirib ki, məhbuslar azad edilənə qədər Qəzzanın blokadası davam edəcək. BMT-nin məlumatına görə, Qəzza zolağının evlərini tərk edən sakinlərinin sayı gündə 75 min nəfər artaraq 338 min nəfərə yaxındır. HƏMAS-ın Əl-Qəssam Briqadaları iki uşaqlı əsir israilli qadının azad edildiyini əks etdirən video yayımlayıb. İsrailin səhiyyə naziri Moşe Arbel ictimai səhiyyə sisteminə HƏMAS üzvlərini müalicə etməyi qadağan edən bir direktiv verib.

Hərbi əməliyyatların gedişi

İsrail Müdafiə Qüvvələri Fələstinin Həmas hərəkatının bir hissəsi olan elit Nuxba bölməsinə hücum edib. Ynet xəbər verir ki, Fələstin İslami Cihad qruplaşmasının yüksək rütbəli lideri Musa Nasir Qəzza zolağında öldürülüb. İsrail ordusunun sözçüsü Daniel Hagari isə bildirib ki, İsrail ordusu oktyabrın 7-də Həmas silahlılarının mümkün hücumu ilə bağlı kəşfiyyat siqnalları alıb. İsrailin müdafiə naziri Yoav Qalant HƏMAS-ın İsrailə hücumu zamanı minlərlə terrorçunun sərhədi keçdiyini bildirib.

Dünyanın reaksiyası

NATO-nun müdafiə nazirləri HƏMAS-a qarşı müharibədə İsraillə həmrəy olduqlarını bildiriblər və ölkənin terror hücumlarından “proporsional müdafiə” hüququnu tanıyıblar. Reuters xəbər verir ki, ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken İsrailə gəlib. Səfər Vaşinqtonun İsraillə həmrəyliyini nümayiş etdirmək üçün Yaxın Şərq turunun bir hissəsidir. Oktyabrın 13-də Fələstin prezidenti Mahmud Abbasla Blinken arasında görüş planlaşdırılır. Axios xəbər verir ki, Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski İsrailə səfər etməyi planlaşdırır.
Reuters-in xəbərinə görə, Misir hakimiyyəti ABŞ və digər ölkələrlə Qəzza zolağına humanitar yardımın çatdırılmasını müzakirə edib, lakin qaçqınlar üçün təhlükəsiz dəhlizlərin yaradılması ideyası rədd edilib.

Xarici media: HƏMAS-ı kim dəstəkləyə bilər?

Türkiyə mediası:

İsrail soyqırım edib. Qəzzada nə ümid var, nə də qaçış! İsrail quru əməliyyatına başlayacaqmı? Qəzzada son vəziyyət dözülməzdir. HƏMAS-ın oktyabrın 7-də başlatdığı “Əqsa tufanı” əməliyyatından sonra İsrail Qəzzada mülki yaşayış məntəqələrini hədəfə alıb. 6 gündür gecə-gündüz fərq qoymadan bombaların yağdığı Qəzzada nə su, nə də işıq var. Bölgədən dəhşətli fotolar gələrkən, İsraildən yeni açıqlamalar gəldi. Quru əməliyyatı olacaqmı? Son dəqiqə məlumata görə, Rəfah sərhəd qapısının humanitar yardım üçün açıldığı öyrənilib. Hücumlarda bir Türkiyə vətəndaşının da həyatını itirdiyi öyrənilib.

İsrail günlərdir Qəzzaya ölüm yağışı yağdırır. Bölgəyə işıq və suyun belə verilmədiyi məlum olsa da, dünya baş verənlərlə “üç meymun” oynayır. Qəzzada Səhiyyə Nazirliyindən edilən son dəqiqə şərhində artıq kritik mərhələnin keçdiyi bildirilir. Dərmanların, tibbi ləvazimatların və yanacağın tezliklə tam tükənəcəyi qaçılmazdır. İsrailin hava hücumlarında yaralananların müalicəsi üçün heç bir yer olmadığını xatırladan nazirlik, İsrail qüvvələrinin elektrik, su və yanacağa tətbiq etdiyi embarqonunun yaralıların və xəstələrin həyatını təhlükəyə atdığını vurğulayıb. Bildirilib ki, tibbi ləvazimatların təhlükəsiz keçidinin təmin edilməsi və yaralıların tez bir zamanda daşınması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

HƏMAS-ın başlatdığı əməliyyatdan sonra İsrail Qəzzada mülki yaşayış məntəqələrini hədəfə alıb. 6 gündür İsrailin şiddətli bombardmanları altında olan Qəzzada humanitar fəlakət yaşanarkən, müharibənin daha bir nöqtəyə sıçradığı xəbəri beynəlxalq gündəmə bomba kimi düşüb. Suriya dövlət televiziyasının son dəqiqə açıqlamasına görə, İsrail Dəməşqi vurub.

… ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken İsrailə eniş edib. Yerli “Kan” radiostansiyasının məlumatına görə, o, əvvəlcə İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu ilə görüşmək üçün Qüdsə gedəcək. Xarici media yazır ki, Vaşinqton münaqişədə İsraili tam dəstəkləyir. Amerika prezidenti Co Bayden bunu oktyabrın 11-də Vaşinqtonda yəhudi liderlərinin dəyirmi masasında təkrarlayıb.

ABŞ rəsmisi əvvəllər digər dövlətləri və ya silahlı qrupları münaqişədə iştirakdan çəkindirmək üçün bir neçə ərəb ölkəsinin rəsmiləri ilə danışıqlar aparıb. Dövlət katibi İordaniyaya da səfər etməyi planlaşdırır və ABŞ rəsmiləri səfərin uzadıla biləcəyini bildiriblər. Nəşr xatırladır ki, Vaşinqton artıq İsrailə hərbi yardım edib. Söhbət amerikalı döyüşçülərdən gedir. Bölgədəki digər güc isə münaqişədə vasitəçilik etməyə çalışan, ABŞ və digər ölkələrlə əlaqə saxlayan Misirdir. Reuters-in qeyd etdiyi kimi, Qahirə Qüds və Vaşinqtonla öz keçid məntəqəsi vasitəsilə humanitar yardım və yanacağın çatdırılmasını açmaq üçün fəal danışıqlar aparır. Lakin Misir Qəzzadan mülki şəxslərin qaçması üçün dəhlizlərin yaradılması təkliflərini rədd edib. Nəşrin mənbəsinin sözlərinə görə, fələstinlilərin anklavı tərk etməsi Qahirə üçün ciddi mənfi nəticələrə səbəb ola bilər.

Pekin də münaqişənin sülh yolu ilə həllini fəal şəkildə təşviq etməyə çalışır. “The New York Times” yazır ki, Çin vasitəçi qismində Misirlə işləməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bununla belə, ölkə hökuməti İsrailə kifayət qədər dəstək vermədiyinə görə ABŞ tərəfindən tənqid edilib.

The Wall Street Journal iddia edir ki, İran HƏMAS rəhbərliyinə hücumu planlaşdırmağa kömək edib. Nəşr yazır ki, İranın elit bölməsinin zabitləri hava, quru və dəniz əməliyyatlarını inkişaf etdirmək üçün təşkilat üzvləri ilə birlikdə çalışıblar. Məqsəd İsrailə hər tərəfdən təhlükə yaratmaq olub.

Lakin İran və HƏMAS-ın birgə planlarının mümkünlüyü The New York Times-ın ABŞ kəşfiyyatındakı mənbələri tərəfindən təsdiqlənmir. Nəşrin həm Amerika, həm də Yaxın Şərqdəki bir neçə həmsöhbəti nə Vaşinqtonun, nə də Qüdsün bunun birbaşa sübutunu tapa bilmədiklərini bildirib. Eyni zamanda, qəzet İranın münaqişənin gərginləşməsində maraqlı olduğunu qeyd edir.

“Əl-Cəzirə”nin məlumatına görə, qarşıdurmanın ən çox ehtimal olunan yeni iştirakçısı Livan, daha dəqiq desək, “Hizbullah” qruplaşması ola bilər. Son günlər qarşılıqlı raket hücumları nəticəsində qruplaşmanın ən azı üç üzvü həlak olub.

Kissincer nə deyir?

ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi, alman əsilli Henri Kissincer hesab edir ki, Berlində Fələstinin HƏMAS-ın İsrailə hücumuna dəstək aksiyası miqrasiya siyasətinin nəticəsidir. Kissincer Welt TV-yə deyib: “Tamamilə fərqli mədəniyyətlərə, dinlərə və baxışlara malik bu qədər çox insanı içəri buraxmaq ciddi səhv idi, çünki bu, hər bir ölkədə bunu edən təzyiq qrupu yaradır”. Onun sözlərinə görə, HƏMAS “bir növ cəza ilə” üzləşməlidir. Bununla belə, o, regionda münaqişənin genişlənməsi riski barədə xəbərdarlıq edib: digər ərəb ölkələri “ictimai rəyin təzyiqi altında” işə qarışa bilər. Amerikalı diplomat hesab edir ki, Həmas və onun tərəfdarlarının məqsədi “ərəb dünyasını İsrailə qarşı səfərbər etmək və sülh danışıqlarını pozmaqdır”.

NATO-nun 3 tədbiri

Bu arada Brüsseldə üç tədbir keçirilib: NATO müdafiə nazirlərinin görüşləri, Ukrayna müdafiə məsələləri üzrə təmas qrupu (Ramşteyn danışıqları adlanır) və Ukrayna-NATO Şurasının iclası. Onların ilkin olaraq Kiyevi dəstəkləməyə həsr olunmuş gündəliyi cari hadisələr - BalticConnector qaz kəmərinin zədələnməsi və İsraillə HƏMAS arasında münaqişə nəticəsində köklü şəkildə dəyişə bilər. Bununla belə, NATO Rusiyanı Finlandiya və Estoniyaya enerji resurslarının tədarükünə təsir edən təxribatda ittiham etməyib və yəhudi dövlətinə şifahi dəstəkdən o yana keçməyib.

Brüsseldəki danışıqlar, alyans rəsmilərinin onlar haqqında söylədiklərinə əsasən, ilkin olaraq Rusiya Federasiyası ilə Ukrayna arasında münaqişənin yay-payız kampaniyasının aralıq nəticələrinin yekunlaşdırılmasına həsr edilməli idi. Bu, bütün NATO tərəfindən qiymətləndirməni tələb edən hadisələr baş verməsəydi, müdaxilə olmasaydı, mümkün olardı. Birincisi və əsası, əlbəttə ki, İsrailin iştirakı ilə müharibə idi. Kollektiv Qərb ölkələri yəhudi dövlətinə dəstəyin nə qədər uzağa getməli olduğu sualı ilə üzləşdi. Bu həftə baş verən hadisələr göstərdi ki, NATO-nun həm HƏMAS-a qarşı mübarizədə fəal iştirakın tərəfdarları, həm də bunun başqasının münaqişəsi olduğuna inananlar var, alyans bundan uzaq durmalı, yalnız şifahi qəzəblə kifayətlənməlidir. Kiyev Yaxın Şərqdəki vəziyyətin Qərbin Ukraynaya münasibətinə təsir edib-etməyəcəyi ilə maraqlanırdı.

Üç görüşdə iştirakı tələb olunmayan və ümumiyyətlə, gözlənilməyən Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskinin Brüsselə gəlməsi təsadüfi deyil. Məlumdur ki, o, Ramstein formatlı görüşdə çıxışında Rusiya Federasiyası ilə HƏMAS arasında iddia edilən əlaqələr mövzusunu ciddi şəkildə vurğulamışdı. Və danışıqlar başa çatdıqdan sonra o, jurnalistlərə bildirib ki, nazirlər onu əmin ediblər ki, ölkə yardım alıb və bundan sonra da alacaq. Zelenskinin dediyi kimi, “heç kim Ukraynanı tərk etməyəcək”. Qərb rəsmiləri də bunun əksini iddia etməyiblər. Pentaqonun rəhbəri Lloyd Ostin Ukraynaya 200 milyon dollar məbləğində yeni yardım paketi elan edib, lakin bu halda söhbət artıq Konqres tərəfindən təsdiqlənmiş maliyyələşdirmədən gedir. Bundan əlavə, Ramstein formatının iştirakçıları ölkəyə hərbi xərclər, o cümlədən hərbi texnikanın saxlanması üçün 147 milyon avro ayıracaqlar. Danimarkanın müdafiə naziri Trols Lund Poulsen Brüsseldə F-16 qırıcılarının Ukraynaya təhvil verilməsi üçün son tarixi - 2024-cü ilin birinci rübünü açıqlayıb. Göründüyü kimi, Danimarka Ukrayna ordusunu bu təyyarələrlə təmin edən ilk NATO üzvü olacaq. Zelenski üç tədbirə ev sahibliyi edən ölkənin mövqeyindən xüsusilə məmnun qalıb.

NATO-nun reaksiyasını tələb edən digər hadisə Finlandiyadan Estoniyaya Baltik dənizinin dibi ilə uzanan BalticConnector qaz kəmərindən qaz sızması xəbəri olub. "Əgər bunun NATO-nun kritik infrastrukturuna qəsdən hücum olduğu sübut olunarsa, bu, əlbəttə, NATO-nun qəti cavabı ilə qarşılaşacaq", - NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberq Brüsseldə elan edilib. İclas iştirakçıları çox güman ki, elə həmin gün Finlandiya rəsmilərindən onların ərazi sularında sızma baş verdiyi və araşdırma aparacaqları barədə xəbər alıblar. Təxribatın baş verdiyinə dair tələsik qərar vermək olmaz.

Beləliklə, Avropanın, xüsusən də NATO-nun başı münaqişələrdən ayrılmır. Gah üzv ölkələrdə, gah da Yaxın Şərq kimi həssas bölgələrdə baş verən hadisələrin həllinə çalışır. Amma, ikili standartdan yararlanmaqla. Bu da problemi həll etməkdən çox, daha da dərinləşdirir.

V.VƏLİYEV