Paşinyanın “sülhü" və "məramı” - PRİZMA

Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Ermənistan və Azərbaycandan olan həmkarları Ararat Mirzoyan və Ceyhun Bayramovla görüş keçirib. Nazirlər Qarabağ ətrafındakı vəziyyəti və Bakı ilə İrəvan arasında sülh müqaviləsinin hazırlanmasını müzakirə ediblər. Lavrov açıqlamasında ərz edib ki, “Rusiya bu məsələlərdə maksimum yardım göstərməyə hazırdır”. Amma necə? 30 il münaqişənin hərtərəfli inkişafında bilavasitə iştirak etmiş ölkənin baş diplomatı bunu necə edəcəyini də açıqlasa yaxşı olar. Açıqlaya bilmir, yaxud bilməz. Çünki ifşa olunmaq təhlükəsi çoxdur. Lavrov hər şeyi üstüörtülü edir.

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan isə İrəvanda keçirdiyi mətbuat konfransında XİN başçılarının Moskva görüşündən danışıb. Onun sözlərinə görə, görüşün harada keçirilməsindən asılı olmayaraq - Moskvada, Vaşinqtonda, Brüsseldə - danışıqlar aparan tərəflər, gündəm, fundamental məsələlər və müzakirənin məntiqi dəyişmir. Simptomatikdir ki, Ararat Mirzoyan bir gün əvvəl İranda olub və orada o, həmçinin İran rəhbərliyi, xüsusən də prezident İbrahim Rəisi ilə Cənubi Qafqazdakı vəziyyəti müzakirə edib. İran tərəfi öz yanaşmasını bir daha təsdiqləyib. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o, Cənubi Qafqaz dövlətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərində istənilən dəyişikliyə qəti şəkildə qarşıdır. Bu o deməkdir ki, Ermənistan-İran sərhədinin 40 km-lik hissəsinin qorunub saxlanması Tehran üçün çox qırmızı xəttdir və heç bir halda onu dəyişməyə imkan verməyəcək.

Bununla belə, vəziyyət çox qeyri-müəyyən olmaqda davam edir. Nikol Paşinyanın sözlərinə görə, həm dünyada, həm də Cənubi Qafqaz regionunda sabitliyin əsas amillərindən biri hesab edilən keçmiş dünya nizamı artıq yoxdur. Və yeni dünya nizamı nə olacaq, onun sözlərinə görə, heç kim bilmir. Ona görə də Ermənistanın baş naziri hesab edir ki, Cənubi Qafqazda sülh ancaq bütün sivil cəmiyyətin fəal dəstəyi ilə mümkündür. Baş nazir deyir ki, o, Ermənistanla Azərbaycan arasında gələcək sülh müqaviləsinin daha bir neçə maddəsi üzrə razılığa gəlməyi, ən əsası isə Laçın yolunun açılması məsələsində müəyyən həll yolunun tapılacağını gözləyir.

Burada onu demək lazımdır ki, Ermənistanda son vaxtlar Rusiya sülhməramlı kontingentinin Qarabağın “blokadasında” rolunun effektivliyinin aşağı olması səbəbindən onun beynəlxalq qüvvələrlə əvəzlənməsi barədə fikirlər artır. Qarabağdakı separatçılar da bu haqda danışırlar - ya Rusiya sülkməramlıları beynəlxalq qurumla əvəz olunmalı, ya da ona BMT və ya ATƏT mandatı verilməlidir. Lakin mandat yalnız bütün tərəflərin razılığı ilə verildiyi üçün bu mümkün deyil. Qarabağ problemini daxili məsələ hesab edən Azərbaycan heç vaxt buna razı olmayacaq. Xankəndidəki separatçılar bunu bilməmiş deyillər. Ona görə də onların açıqlamaları ən azı çaşqınlıq yaradır.

Bununla bağlı Paşinyan separatçı, həm də təəccübləndirici fikir səsləndirib. Bildirib ki, bu fikir hələ heç yerdə səslənməyib. Onun sözlərinə görə, Rusiya sülhməramlıları Qarabağda yerləşdirilməsində məqsəd əhalinin kütləvi şəkildə məhv edilməsinin qarşısını almaqdır. “Rusiya geri çəkilmək qərarına gəlsə, bu, ən azı Qarabağda əhalinin qırğını təhlükəsinin olması deməkdir, lakin belə bir təhlükə varsa, belə bir qərarın necə qəbul oluna biləcəyini təsəvvür etmək çətindir. Əgər belə bir təhlükə yoxdursa, o zaman beynəlxalq mexanizm çərçivəsində “Bakı-Xankəndi dialoqu” effektiv hesab edilir və tərəflər sülhməramlı qüvvələrin mövcudluğuna ehtiyacın olmadığını müəyyən edirlər”, - Nikol Paşinyan bildirib.

Beləliklə, Nikol Paşinyan faktiki olaraq Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın, eyni zamanda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin fikirləri ilə ziddiyyət təşkil edən mövqe nümayiş etdirib. Hər kəsə məlumdur ki, sülhməramlıların Qarabağda qalma müddəti 2025-ci ilə qədərdir. Amma Paşinyanın yeni qənaətinə görə, sülhməramlılar yalnız Qarabağ ermənilərinin mövcudluğuna heç bir təhlükə olmadığı zaman gedə bilərlər.
Eyni zamanda, baş nazir vurğulayıb ki, Ermənistan Qarabağda yaşayan ermənilərin taleyini həll edə bilməz: “Onlar özləri danışıqların, dialoqun tərəfi olmalıdırlar”. Ermənistan hökumətinin başçısının fikrincə, Qarabağdakı ermənilərin hüquqları və təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlər beynəlxalq mexanizm çərçivəsində Bakı ilə Xankəndi arasında dialoq vasitəsilə müzakirə edilməlidir. Paşinyanın fərziyyəsinə görə, Qarabağ erməniləri yalnız bu format çərçivəsində onları maraqlandıran bütün məsələləri qaldırmaq, eləcə də onların məzmununa görə siyasi məsuliyyət daşımaq imkanı əldə edəcək. “Azərbaycan danışıqlar masası arxasında Qarabağ ermənilərinin hüquqlarını və təhlükəsizliyini müzakirə etməkdən imtina etməyib”, - deyə Paşinyan bildirib.

Separatçıların başçısı Arayik Arutyunyan Qarabağın “öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda” mübarizəni davam etdirəcəyini bildirib və Ermənistan hakimiyyətini Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması ilə bağlı bəyanatlarında diqqətli olmağa çağırıb. Erməni politoloq Armen Xanbabyanın verdiyi məlumata görə, Moskva təbii ki, Ermənistan-Azərbaycan sülh müqaviləsinin bağlanması prosesini Qərbə verməmək üçün hər şeyi edəcək. Çünki bu, Rusiyanın Cənubi Qafqazda təkcə təsirinin yox, faktiki mövcudluğunun sonu demək olardı. Bəlkə də, hətta çox güman ki, sülh müqaviləsinin bağlanması xeyli vaxt tələb edəcək. Əslində, Paşinyanın Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda olması ilə bağlı bəyanatlarından çıxış etsək, belə nəticəyə gəlmək olar ki, həm Rusiya sülhməramlı qüvvələri, həm də İran və Türkiyə sərhədlərindəki Rusiya sərhədçiləri çox uzun müddət Ermənistanda qalacaqlar. Hələlik bu dəyişmədən, gedişdən söhbət gedə bilməz.

Ermənistan Rusiyaya sanksiyalardan yan keçməyə kömək etməyəcək?

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan “Frans Press”ə (AFP) müsahibəsində bildirib ki, Ermənistan Rusiya Federasiyasına qarşı sanksiyalar məsələsində Aİ və ABŞ ilə əməkdaşlıq edir və beynəlxalq birliyin məsul nümayəndəsi kimi özünü sübut etmək üçün hər şeyi edir. Paşinyan xatırladıb ki, Ermənistan Avrasiya İqtisadi İttifaqının üzvüdür, Rusiya bizim əsas ticarət tərəfdaşımızdır və təbii ki, biz ilk günlərdən Qərb dövlətlərinin Rusiya Federasiyasına qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaların müəyyən problemlər yaradacağını anladıq. İrəvan başa düşürdü ki, Moskva bu ağır iqtisadi vəziyyətdə erməni həmkarlarından onlara kömək etməkdə müəyyən gözləntilər gözləyəcək. Onlar həm də anladılar ki, Qərb sanksiyalar rejiminə əməl etmək baxımından İrəvandan dəstək gözləyəcək.

“Rusiyalı tərəfdaşlarımızla söhbətimizdə biz bunları dedik: biz sizin gözləntilərinizi başa düşürük və onları doğrultmağa hazırıq, lakin Ermənistanın sanksiyalara məruz qalması təhlükəsi yaranana qədər, çünki Rusiya kimi nəhəng dövlət bu addımın, sanksiyaların altına düşə bilər. O zaman Ermənistan indiki hərbi-siyasi vəziyyətdə belə dəbdəbəyə dözə bilməz. Biz də bunu Qərbə demişik”, - Paşinyan bildirib.

Azərbaycan-Ermənistan danışıqları

Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri arasında bu dəfə Moskvada aparılan yeni danışıqlar Bakı və İrəvanın sülh müqaviləsini yaxınlaşdırmaq, Rusiya üçün isə özünü nüfuzlu vasitəçi statusunda saxlamaq üçün növbəti cəhd oldu. Bununla belə, tərəflər kompromisdən uzaqdırlar və etiraf edirlər ki, görüşlərin tezliyi onların effektivliyinə xüsusilə təsir etmir. Bakı bundan xüsusilə qıcıqlanır və Azərbaycan tərəfi səbrinin hüdudsuz olmadığını hər vasitə ilə açıqlayır.

Azərbaycan və Ermənistan Rusiyada ilk dəfə keçirilməyən danışıqlar prosesi ətrafında sonradan yenidən başlamaq üçün manevr etməyə davam edirlər. May ayında müharibə edən, lakin sülh sazişi bağlamağa çalışan iki ölkənin xarici işlər nazirləri Vaşinqton, Brüssel və Moskvada görüşüblər. İyun-iyul aylarında Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Ceyhun Bayramov və Ararat Mirzoyan eyni marşrutla gediblər. İyunun sonunda iki ölkənin diplomatlarının başçıları ABŞ-a səfər edib, iyulun ortalarında Brüsseldə görüşüblər və həmin ayın sonunda danışıqlar üçün Moskvaya uçublar.

Azərbaycan və Ermənistanın dəfələrlə bu il başa çatdırıla biləcəyini qeyd etdiyi sülh müqaviləsi üzərində işləyirlər. Danışıqların coğrafiyası Cənubi Qafqazda baş sülhməramlı titulu uğrunda Qərb və Rusiya arasında rəqabətə işarə edir. Çərşənbə axşamı Qafqazdan gələn qonaqları qəbul edən Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov görüşün məqsədini "Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitləşmə" adlandırıb. O, Moskvanın hansı rola arxalandığını qeyd edib - Azərbaycan-Ermənistan dünyasına xeyir-dua verməkdən başqa bir şey yoxdur. “Biz Bakı ilə İrəvan arasında sülh müqaviləsinin bağlanmasına dair ən yüksək səviyyədə razılaşmaların həyata keçirilməsinə xüsusi diqqət yetirmək istərdik. Biz buna hər cür kömək etməyə hazırıq, o cümlədən bu imzalanma üçün platforma təqdim edirik”, - deyə Lavrov qeyd edib.

Ümumiyyətlə, tərəflər bütün məsələlərin siyahısını müzakirə etmək üçün toplaşıblar. Sülh müqaviləsindən əlavə, o, Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin demarkasiyası və delimitasiyası, eləcə də regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasını ehtiva edir ki, bunlardan da Bakı üçün ən mühümü Naxçıvana gedən yoldur. Bundan başqa, Qarabağ ətrafında baş verənlər proseslərin həlli də diqqət mərkəzindədir. Daha doğrusu, 2020-ci ildə baş verən müharibədən sonra Azərbaycan tərəfindən nəzarətsiz qalan və hələ də erməni əhalisinin yaşadığı Qarabağda baş verən separatçı əməllərə son qoyulmasıdır.

İndiyə qədər hər bir görüş, harada baş verməsindən asılı olmayaraq - Vaşinqtonda, Brüsseldə və ya Moskvada ümumi sözlərlə başa çatıb ki, onun da faydası olmayıb və sülh müqaviləsinə gedən yolu müəyyən addımlarla qısaldıb. Ancaq son nöqtəyə qədər qalan məsafə hələ də naməlum olaraq qalır. Açığını deməliyik ki, nəticələr danışıqlar prosesinin özünün dinamikasından bir qədər aşağıdır, lakin heç bir müsbət nəticənin olmadığını desək, yəqin ki, düzgün olmaz. Görüşlər, danışıqlar kifayət qədər intensiv xarakter daşıyır, bəzi məsələlərdə konkret nəticələr var, bəzi məsələlərdə bəzi perspektivlər var ki, orada tərəflər qarşılıqlı razılığa gələ bilərlər. Amma təbii ki, tərəflərin mövqelərinin hələ də bir-birindən uzaq olduğu problemli məsələlər qalır.

Ermənistanın XİN başçısının sözlərinə görə, vəziyyəti Azərbaycanın “Qarabağı blokadaya alması” mürəkkəbləşdirir. Söhbət Azərbaycan tərəfinin Laçın yolunda sərhəd-keçid məntəqəsinin yaradılmasından gedir. Bakıda keçid məntəqəsinin yaradılması tamamilə qanuni sayılır, çünki Azərbaycan ərazisinə, yəni Qarabağa gətirilən hər şeyə nəzarət etmək üçün Azərbaycan ərazisində yaradılıb. Ermənistan tərəfi şifahi olaraq bütün Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyıb.

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan iyulun 25-də keçirdiyi mətbuat konfransında bildirib ki, Qarabağ məsələsi Ermənistan üçün məsələ deyil. Bakı isə israr edir ki, Ermənistan son addımı atmalıdır. Onlar artıq Qarabağın Azərbaycan olduğunu tanıyıblar, bunu açıq bəyan ediblər və indi artıq sənədin imzalanması mərhələsi başlayıb. Bu, müstəsna əhəmiyyət kəsb edən son məqamdır. Bu barədə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Şuşada keçirilən Media Forumda jurnalistlərin suallarına cavab verərkən deyib.

Qarabağdakı erməni əhalisinin hüquqları, cənab Əliyevin fikrincə, Azərbaycan Konstitusiyası ilə təmin olunacaq və ölkədə yaşayan digər etnik qrupların hüquqları ilə eyni olacaq. Həmin forumda Azərbaycan lideri qeyd edib ki, Ermənistan Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəksə, ilin sonuna qədər sülh müqaviləsinin imzalanacağını gözləmək mümkün olacaq. Amma belə olmasa, o zaman Bakının Ermənistanı “bir yumruqla” buna məcbur etməkdən başqa yolu qalmayacaq. Cənab Əliyev isə bu ssenarini ən yaxşıdan uzaq adlandırıb.
İrəvanda Qafqaz İnstitutunun rəhbəri Aleksandr İskəndəryan hesab edir ki, danışıqlar hələ finiş xəttinə çatmayıb. “Baş verənlər qeyri-rəsmi Minsk qrupudur (Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli yollarını tapmaq üçün). Qrup əslində işləmir, lakin bu danışıqları hələ də Avropa, Amerika və Rusiya aparır. Format üçlük daxilindəki münasibətlərə görə mübahisəlidir. Qısqanclıq, fikir ayrılığı və s. Ona görə də çox optimist deyiləm. Ola bilər ki, səhv edirəm və hansısa kağızın imzalanması baş verəcək. Amma hətta bu halda belə fərqli yanaşmalarla imzalanan sülhün yer üzündə dəyişikliklərə gətirib çıxarmayacağı ehtimalı var”, - ekspert bildirib.

Sergey Lavrov Moskva danışıqlarının nəticələrini şərh edərkən bildirib ki, bu il Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin daha bir görüşü baş tuta bilər. “Biz gözləyirik ki, böyük danışıqlar prosesinin kulminasiya nöqtəsi ermənilərin və azərbaycanlıların Rusiya prezidenti ilə üçtərəfli görüşləri zamanı başlayan səyləri altından xətt çəkəcək sazişin imzalanması olacaq. Yol asan deyil. Həll edilməli çoxlu mürəkkəb və vacib məsələlər var. Onlardan ən həssası 1991-ci ildə keçmiş sovet respublikalarının rəhbərləri tərəfindən imzalanmış Alma-Ata bəyannaməsinə tam uyğun olaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi kontekstində Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi problemi olub və qalır”, - Sergey Lavrov mediaya şərhində bildirib.

V.VƏLİYEV