Tehranın Afrikada "dost" axtarışı - RAKURS

Cənub qonşumuz İran çıxış yolu axtarır, itirilmiş mövqelərinin bərpasına çalışır. İndiyədək yaxın, uzaq qonşuları ilə güc dilində danışmaq yolunu tutan rəsmi Tehran “quyruğu”nun qapı arasında qaldığını görüb vəziyyəti ən azından əvvəlki məcraya salmaq üçün cəhdlər edir. Husilər üzərindən Səudiyyə Ərəbistanına, Livanın “Hizbullah” dini cərəyanı üzərindən İsrail və Türkiyəyə, HƏMAS ilə İsrailə, Suriya torpaqlarında Əsəd rejiminin dəstəyi ilə ABŞ-ın rəhbərliyindəki Qərb qüvvələrinə “buynuz” göstərmək iddiası deyəsən İranın işinə yaramadı, ya dam olla rejimi bu yükü qaldıra bilmədi. Neftdən gələn milyardları xarici əməliyyatlarda “yel dəyirmanı”nı dağıtmağa xərcləyən donkixot beyinli rejim ölkənin daxilindəki ac-yalavac insanların taleyini heç düşünmədi. İş o yerə çatdı ki, uydurma bəhanələrlə, həm də 30 milyonluq soydaşlarımızı qarşısına alaraq Azərbaycana əzələ nümayişinə qalxdı, ağzı daşa dəyəndə isə meydanda tək qaldığını gördü.

Qərbə diş qıcayan, qonşuları ilə düşmənçilik yolunu seçən molla rejimli İran bu dəfə Çini vasitəçiliyinə möhtac qaldı. Əlbəttə hər ölkənin bir siyasəti var, Pekin də bu vasitəçilikdən öz çıxarları üçün istifadə etməsə, özünə sərf edən variantları işə salmasa bu işə qoşulmaz, Qərb ölkələrini, xüsusən də ABŞ-ın “bostan”ına ayaq basmaz, özünü təhlükəyə atmazdı. Çin rəhbəri səudiyyəlilərlə İran barəsində danışıqlar aparmaq, iki ölkəni barışdırmaq üçün Ər-Riyada səfər edərkən bəlkə də danışıqların ölkəsi üçün nə qədər faydalı olacağını hesablamamışdı. Geri dönərkən Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpinin əlində 40 milyardlıq bir ticarət müqaviləsi var idi. İnsafən İranla Səudiyyəni də sənəd üzərində barışdıra bilmişdi. Tehranın özünün düşmən hesab etdiyi ölkələrlə yenidən isti əlaqələr yaratmaq niyyəti bu gün də aktualdır…

Tehranın Afrika turnesi

İran prezidenti İbrahim Rəisi Keniya, Uqanda və Zimbabveyə səfər edib. Bu, İslam Respublikası Prezidentinin son on ildə Afrika qitəsi ölkələrinə ilk səfəri idi. Ağır iqtisadi sanksiyalar altında olan İran diplomatik təcriddən çıxmaq və məhdudlaşdırıcı tədbirlərin təsirlərini yumşaltmaq üçün əlaqələri şaxələndirməyə çalışır. Beləliklə, iranlılar Rusiya və Çinlə yanaşı ABŞ və İsrailin strateji rəqiblərinin də iştirak etdiyi Afrika uğrunda döyüşə qoşulublar. İslam Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi İbrahim Rəisinin Afrikaya səfərini elan edərək, missiyanın əsas məqsədini “iqtisadi diplomatiya” adlandırıb. 2022-ci ilin iyununda İranın Ticarətin İnkişafı Təşkilatının rəhbərliyi Afrika ilə ticarəti 2025-ci ilə qədər 5 milyard dollara çatdırmağı qarşısına məqsəd qoyub. İndi bu, təxminən 1,2 milyard dollardır.

Qərbin sanksiyaları şəraitində digər regionlarla əlaqələrin inkişafı İran üçün prioritet məsələdir. Keçən ay Prezident Raisi Latın Amerikasına səfər etdi, indi Afrikanın vaxtıdır. Digər məsələlərlə yanaşı, o, təkcə iqtisadi perspektivlərinə görə deyil, həm də iki ölkə - ABŞ və İsrail arasında qarşıdurmanın strateji bazalarından biri kimi Tehranı maraqlandırır.

Tehran da Rusiya və Çindən sonra bu bölgə ilə maraqlanan ölkələr sırasına qoşulmağa can atır. Üstəlik, İran mediası Pekinin qitədəki iqtisadi ekspansiyasını nümunə kimi görür. İran prezidenti İbrahim Rəisi turnesinə ən çətin ölkədən - Şərqi Afrikada ABŞ-ın əsas müttəfiqi rolunu oynayan Keniya ilə başlamaq qərarına gəlib. Buna baxmayaraq, İran lideri yüksək səviyyədə qəbul edilib. Prezident Vilyam Ruto təmtəraqlı təriflər səsləndirərək, İranı "dünyanın innovasiya mərkəzi" adlandırıb və ikitərəfli əməkdaşlığın "strateji əhəmiyyətini" vurğulayıb. Eyni zamanda, ABŞ-Keniya əlaqələrini nəzərə alsaq, Nayrobinin Tehranla münasibətləri buludsuz deyil. Bundan əlavə, İran vətəndaşları mütəmadi olaraq Keniyada casusluqda və İsrail vətəndaşlarına və qurumlarına qarşı terror aktları hazırlamaqda şübhəli bilinərək saxlanılır. Ona görə də Rəisi özünü siyasi bəyanatlar verməkdən saxlamalı olub və diqqətini iqtisadiyyata və ticarətə yönəldib, bunu on qat artıracağını vəd edib. 2022-ci ildə İranın Keniyaya ixracı 53,2 milyon dollar, idxalı isə 17,3 milyon dollar təşkil edib. 1997-ci ildən bəri ölkələr arasında ticarət dövriyyəsinin orta artımı 1,8% təşkil edir.

Rəisi Uqandada özünü daha inamlı hiss edib. Qeyd edək ki, iki ölkə arasındakı münasibətlər təkcə ticarətlə məhdudlaşmır, həm də hərbi-texniki sahəyə təsir göstərir. Uqanda həm də ABŞ-ın təhlükəsizlik müttəfiqi sayılsa da, İranın nüvə proqramının inkişafını həmişə dəstəkləyib. 1986-cı ildən ölkəyə rəhbərlik edən prezident Yoveri Museveni sağlığında üç dəfə müxtəlif İran liderlərini qəbul etməyi bacarıb. Eyni zamanda o, Tehrana rəğbətini heç vaxt gizlətməyib. Ona görə də Uqandada İran prezidentinin adi çıxışlarını etməyə imkanı çatırdı.

Turun son dayanacağı Zimbabvedir. Böyük Britaniya, Aİ və ABŞ-ın da sanksiyaları altında olan bu respublika İran prezidenti üçün “rahatlıq zonasına” çevrilib. Orada iranlı qonağı ailənin bir üzvü kimi qarşılayıblar. “Onu görəndə məni də görürsən. Məni görəndə onu da görürsən”, – Zimbabve prezidenti Emmerson Mnanqaqva hava limanında iranlı qonağı qarşılayan həmvətənlərinə müraciət edərək deyib.

İki ölkənin nümayəndələri uzun müddətdir ki, Qərbin sanksiya siyasətinə qarşı vahid cəbhə kimi çıxış ediblər. Hələ 1979-cu ildə Zimbabve nümayəndə heyəti İranın yeni hakimiyyətini İslam inqilabının qələbəsi münasibətilə təbrik etmək üçün Tehrana gəlmişdi. 1996-cı ildə prezident Əli Əkbər Haşimi-Rəfsəncani hətta o zamankı Zimbabve prezidenti Robert Muqabenin toyunun fəxri qonağı olmuşdu. İran-Zimbabve əlaqələri kənd təsərrüfatı avadanlıqlarının tədarükü və zimbabveli tələbələrə təqaüdlərin ayrılmasından tutmuş, media və telekommunikasiya sahəsinə sərmayə qoyulmasına qədər geniş sahələri əhatə edir. Prezident Rəisinin səfəri zamanı tərəflər arasında 12 anlaşma memorandumu imzalanıb.

İbrahim Rəisinin Afrika səfərinin nəticələri ilk baxışda normalgörünür. Ancaq yadda saxlamalıyıq ki, bu, İranın bu səviyyəli nümayəndəsinin son on ildə regiona ilk səfəridir. 1980-ci illərin əvvəlindən 2013-cü ilə qədər hər bir İran prezidenti vəzifədə olduğu müddətdə ən azı iki dəfə Afrika ölkələrinə səfər edib. Ən fəal Mahmud Əhmədinejad olub, o, ümumilikdə 23 dəfə, o cümlədən üç dəfə Seneqala, iki dəfə Sudan, Əlcəzair və Qambiyaya səfər edib.

Kəskin dönüş onun varisi Həsən Ruhani tərəfindən edilib. O, diqqətini Qərb ölkələri ilə danışıqlara yönəldib və faktiki olaraq Afrika istiqamətindən imtina edib. O, bunu yalnız ABŞ-ın 2018-ci ildə nüvə sazişindən çıxmasından sonra, Qərb dünyası ilə tam hüquqlu əməkdaşlığa ümidlər puç olanda xatırlayıb. 2020-ci ilin oktyabrında İran Xarici İşlər Nazirliyinin Afrika Departamenti Afrika ilə ticarət və iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsinə yönəlmiş yeni strategiya hazırlayıb. Amma bütün bunlar ritorika səviyyəsində qalıb. Həsən Ruhani qitəyə heç vaxt səfər etməyib və Tehran prezident olduğu illərdə yalnız üç Afrika liderini qəbul edib.
İran və Səudiyyə Ərəbistanı arasındakı rəqabət Afrika ilə münasibətlərin dinamikasına da mənfi təsir göstərib. 2016-cı ildə Ər-Riyadın təzyiqi ilə İranın mühüm ticarət tərəfdaşları hesab edilən Afrika Buynuzu bölgəsinin üç ölkəsi - Sudan, Cibuti və Somali İslam Respublikası ilə əlaqələri kəsib.

İndi Səudiyyə-İran münasibətlərinin normallaşması və nüvə sazişi üzrə danışıqların dalana dirənməsi fonunda prezident Rəisi Afrika ölkələrinə əməkdaşlıq üçün daha praqmatik strategiya təklif etməklə itirilmiş vaxtı kompensasiya etmək niyyətindədir.

Bu günə qədər İranın diplomatik nümayəndəlikləri qitənin 54 ölkəsindən yalnız 21-də fəaliyyət göstərir. Ancaq yalnız bu rəqəmlərə güvənməyə dəyməz. İranın xeyriyyə, humanitar, mədəni, təhsil, dini, siyasi və digər qeyri-dövlət strukturları onilliklərdir ki, müxtəlif Afrika ölkələrində fəaliyyət göstərir. Onlar xüsusilə şiə azlıqlarına dəstək verməklə məşğuldurlar. Bundan əlavə, son illərdə İranla sıx bağlı olan Livan Hizbullah hərəkatı Qərbi Afrikada kəskin şəkildə güclənib. Livan diasporu vasitəsilə fəaliyyət göstərir, orada müxtəlif hesablamalara görə 200-300 min nəfər var.

Hizbullah agentləri tez-tez qaçaqmalçılıq və narkotik ticarətində ittiham olunurlar və təşkilatla əlaqəli bəzi sahibkarlar ABŞ sanksiyalarına və viza məhdudiyyətlərinə məruz qalıblar. “Hizbullah”la paralel olaraq, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) birlikləri də Afrikada fəaliyyət göstərir və xaricdəki əməliyyatlar, ilk növbədə “Qüds” xüsusi təyinatlılarıdır. 2020-ci ilin sonunda İranın Tasnim xəbər agentliyi Əl-Qüdsün "strateji dərinliyə" nail olmaq üçün Afrika ölkələrində əməliyyatlar sahəsini genişləndirəcəyini bildirib.

Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərin normallaşmasından sonra iranlılar digər ərəb ölkələri ilə əlaqələri bərpa etməyə başlayıblar, əvvəllər onlarla münasibətləri sadə adlandırmaq olmazdı. Əgər Sudanla “soyuq dövr” cəmi bir neçə il davam edibsə, İslam inqilabından sonra Mərakeş və Misirlə münasibətlər yaxşılaşmayıb. Bu ölkələrin hər ikisi İranı tərk etməyə məcbur olan Şah Məhəmməd Rza Pəhləvini qəbul edir. Qaçaq şahı hava limanında şəxsən qarşılayan Mərakeş kralı II Həsən Ayətullah Xomeynini bidətçi adlandırıb. Bu ölkələrin İsraillə diplomatik əlaqələr qurması soyuqluğu daha da artırıb.

Buna baxmayaraq, indi Tehran keçmişə addım ataraq praqmatik davranaraq Rabat və Qahirəyə yaxınlaşmaq qərarına gəlib. Lakin İranın “Hizbullah” vasitəsi ilə Rabatın müharibə apardığı Qərbi Səhranın Qurtuluş Xalq Cəbhəsinə hərbi-texniki, maliyyə və maddi-texniki yardım göstərdiyini nəzərə alsaq, Mərakeşlə əlaqələr yaratmaq o qədər də asan olmayacaq. Mərakeş İranı şiə prozelitizmində və Qərbi Səhranın müstəqilliyinə dəstək verməkdə ittiham edərək, 2009 və 2018-ci illərdə iki dəfə İranla əlaqələri kəsib. Hizbullahın Afrikadakı fəaliyyətindən və digər regional liderlərdən narazıdır. Buna baxmayaraq, İran iqtisadiyyatı kəskin döngələrdən keçməyə çalışır, bəzən dalana dirənir.

V.VƏLİYEV