Fransa - Avropanın xəstə orqanı - ANALİZ

Fransanın “Le Figaro” nəşri yazır ki, Nanterredə bir yeniyetmənin qətlindən sonra Fransanı bürüyən zorakılıqların amansız dalğası bu ölkənin xəstə mahiyyətini ortaya qoydu. Maliyyə, siyasi və sosial baxımdan iflas edən və reallıqdan qopmuş hakimiyyət vəziyyəti öz əlinə ala bilmir. Əksər demokratiyalar iğtişaşlar və zorakılıq hadisələri ilə yaxından tanışdır. Onların fonunda Fransa etiraz hərəkatlarının miqyasının artması və ictimai asayiş üzərində dövlət nəzarətinin itirilməsi səbəbindən istisna kimi görünür.

Fransanı bürümüş zorakılıq dalğasının nəticəsi 2005-ci il iğtişaşlarının nəticələrini aşır və sağlam düşüncəyə ziddir. Zorakılığın baş verməsi fransız millətinin parçalanması prosesinin şübhəsiz sürətləndiyini nümayiş etdirir. Bu özbaşınalıq sərhəd tanımır və həm insanlara, həm də onların malına aiddir. Zorakılıq təkcə prioritet deyilən sahələrlə məhdudlaşmır, bütün sahələri əhatə edib. O, ilk növbədə dövlət hakimiyyətinə hücum edir, binalara və məmurlara ziyan vurur, eləcə də mağazaları, bankları və sığorta şirkətlərini məhv edir.
6 yanvar 2021-ci ildə Kapitoliyə basqın edən fəallar və üsyançıların etiraz hərəkətləri və zorakılıq alovlarını gördü. Amma nümayişlərin miqyasının artması və nəzarətin itirilməsi səbəbindən Fransa istisnadır. Dövlət tərəfindən ictimai asayişin qorunması əsl problemə çevrilib. 2015-ci ildən bəri dörd güclü etiraz aksiyası keçirilib, buna hərəkat da demək olar. Son hadisələr isə getdikcə soyuq vətəndaş müharibəsi mühiti yaradır. Xüsusən, Afrika əsilli Fransa vətəndaşlarının etiraz dalğası Respublikanın təsisat və dəyərlərinin sabitliyinin pozulmasına gətirib çıxarıb. “Sarı jiletlilər” tənəzzülün baş verdiyini göstərdi və periferik Fransadan imtina hissini daha da gücləndirdi. Pensiya islahatına qarşı kütləvi etirazlar orta təbəqənin onların yoxsullaşmasından narahatlığını göstərdi. Nəhayət, şəhərətrafı iğtişaşlar sakinləri dövlətin qanunları ilə deyil, narkotik ticarəti qaydaları və onların müvafiq icmaları ilə idarə olunan bölücü bir cəmiyyətdə yaşayan bəzi məhəllələrdə ədalətin olmadığını ortaya qoydu.

Makron və fransızlar

Bu iğtişaş və qəzəbin təzahürlərinin müxtəlifliyi sübut edir ki, onların mənbəyini cəmiyyətin və ya dövlətin sistemli irqçiliyində axtarmaq lazımdır. Əsl səbəblər isə Avropanın xəstə orqanına çevrilmiş Fransanın tənəzzülünün sürətlənməsində görmək lazımdır. Sıfır artım və aşağı məhsuldarlıqla iflas edən iqtisadiyyat, onilliyin sonuna qədər Fransanın dünyanın ən yaxşı on iqtisadi gücü reytinqindən çıxacağını göstərir. Sosial iflas göz qabağındadır, adambaşına düşən sərvət Almaniyadan 15% aşağıdır, kütləvi işsizlik və yoxsulluq 9 milyondan çox insanı əhatə edir. Eləcə də dövlət borcu 3 trilyon avrodan çox olan maliyyə iflası və ÜDM-in 146%-ni təşkil edən özəl borc, eləcə də ÜDM-in 7%-i həcmində ticarət kəsiri qarşıda fransızları nələrin gözlədiyinə bir işarədir. Fransızların 70%-nin gəliri tamamilə sosial yardımdan asılı olduğundan vətəndaşlığı məhv edən sosial dövlətdə sakinlərin müflis olmasını şərtləndirir. Nəzarətsiz immiqrasiya məsələsi də insanları narahat edir. ÜDM-in 58%-ni inhisara alan, təhlükəsizliyin qorunması, xüsusən də əsas təhsil, səhiyyə və nəqliyyat xidmətlərinin göstərilməsi kimi əsas vəzifəsini yerinə yetirə bilməyən, artıq çəkisi olan və gücsüz bir dövlətin siyasi iflası göz qabağındadır. Əxlaqi iflas artan nifrət, zorakılıq və qorxu ilə əlaqələndirilir ki, bu da vətəndaşların demokratiyaya inamsızlığını artırır və hakimiyyətə gəlmək üçün ifrat sağa meyllənir.

Belə bir ciddi vəziyyət qarşısında hələ də Fransa liderlərinin ölkənin keçdiyi və fransızları 1930-cu illərə aparan dərin böhranı həll etmək istəmədiyini görürük. Zorakılığın səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, cəmiyyət bir o qədər parçalanır, millət parçalanır, daxili və xarici təhlükələr bir o qədər təhlükəli olur, heç nə dəyişmir. İğtişaşlarla üzləşən Emmanuel Makron yalnız bunları deyib: “Nəticə çıxarmazdan əvvəl hadisələri təsnif etməliyik” və sonra Yelisey sarayında şəhər merləri üçün psixoloji yardım şöbəsi təşkil etməklə kifayətlənib. Bruno Le Maire, qanuna zidd olaraq, etirazların xərclərini sığortaçıların üzərinə qoyaraq, yanan və talan edilmiş dükanların maaşlarının uzadılacağını və ya kommunal ödənişlərin təxirə salındığını açıqlayıb.

Makron hakimiyyəti baş verənlərin ölkənin uçuruma yuvarlanmasına hesablandığını qəbul edir və bunu milli sarsıntı hesab edir. Fransa hakimiyyəti etiraf edir ki, çox aydın prioritetlər - istehsal və innovasiya, təhsilə ciddi investisiya, immiqrasiyanın ciddi tənzimlənməsi ilə inteqrasiyanın canlanması, inkişaf, azadlıq üçün zəruri olan ictimai nizamın bərpası, dövlətin suveren missiyalarına yönləndirilməsi və hakimiyyətin güclü mərkəzsizləşdirilməsi kimi faktorlara ciddi əməl etmək lazımdır. Bu isə Emmanuel Makrona beş illik prezidentlik müddətini yenidən nəzərdən keçirmək imkanı verə bilər. O, ilk növbədə Fransanın bərpası ilə məşğul olmaq üçün öz siyasətini kökündən dəyişdirməlidir. Bunsuz ona nə Avropada, nə də dünyada etibar edilməyəcək.

Fransa artıq Avropa üçün model deyil

“Le Figaro” yazır ki, avropalılar Fransanın taleyindən narahatdırlar. Fransa Avropa İttifaqında (Aİ ) öz əhalisinin təhlükəsizliyini təmin edə bilməyən dövlət imici qazanıb. “Gözəl Fransa” bu gün qorxudan titrəyir. “Fransa” adlı gəminin ölümü ona görə daha kədərlidir ki, bir vaxtlar bütün Avropa ona heyran idi. Artıq Fransaya bir neçə il bundan əvvəl batan “Belle France” adlı gəmi kimi baxırlar. Bu gün Fransa vətəndaşlarının ən yüksək vergi ödəyicisi olduğu halda polis küçələrdə onların təhlükəsizliyinə təminat verə bilmir. Bu gün şəhərlərdə məktəblər, maşınlar yandırılır, dövlət məmurlarının, bələdiyyə sədrlərinin evinə hücumlar edilir. Bu gün bu dövlət 3 trilyon avro borc içində çapalayır. Bu borc haradan gəlib, haradan yaranıb? Axı uzun illər bu torpaqda nə müharibə, nə nəhəng sunami kimi bir fəlakət olmayıb.

Müharibədən sonrakı üç onillik

Fransa iki dünya müharibəsində General de Qollun dediyi kimi “böyük bəlalar” yaşayıb. Buna baxmayaraq 1945-ci ildən sonra ölkənin De Qoll və Pompidunun dövründə hər şeyi var idi. 1960-1970-ci illərdə Şarl de Qoll, Georges Pompidu və Raymond Barre kimi dövlət xadimlərinin rəhbərlik etdiyi Fransa hökumətinin səmərəli fəaliyyəti qonşu ölkələri heyrətdə buraxmışdı. Fransa əvvəlcə de Qoll, sonra onun varisi Georges Pompidu vəfat edənə qədər öz dəyərlərinə sadiq, birlik nümayiş etdirən bir cəmiyyət idi. Hökumətin hörməti var idi.

Çətinliyin başlanğıcı

1981-ci ildə hakimiyyətə gələn sosialistlər Fransanı əbədi olaraq sərt siyasətdən uzaqlaşdıraraq, yalançı lal rahatlığa itələdilər, sanki güc hüquqla əlaqəli bir anlayış idi və buna görə də qadağaya məruz qaldı. Milli təhsilin zəifliyi ilə mühacirətin əlbir olması böyük faciə idi. Sol təmayüllü liberal nazirlər utanmadan öz uşaqlarını özəl məktəblərə göndərməyə başladılar və çoxdan səyahətlərini dayandırdıqları fəhlə kəndlərində baş verən zərərli dəyişiklikləri görmədilər.

Fransa Sosialist Partiyasının vədləri ilə onun real siyasəti arasında faciəvi uyğunsuzluq ondan ibarətdir ki, o, bərabərsizliyi azaltmaq əvəzinə, artırıb. Böyük burjuaların öz təhlükəsizliyini və uşaqlarının təhsilini təmin etmək üçün həmişə imkanları olub. Lakin şəhər məktəblərində (xüsusilə yoxsul şəhərətrafı ərazilərdə) təhlükəsizliyin olmaması və təhsil səviyyəsinin aşağı düşməsi minimum əmək haqqı olan insanlara, xüsusən də uşaqlı ailələrə təsir etdi. Siyasi baxımdan nəticə Fransa Sosialist Partiyasının reytinqində başgicəlləndirici eniş oldu (son prezident seçkilərində 1,74%).

Həm sağın, həm də solun altında

Son qırx illik tənəzzüldə sağlar zaman-zaman hakimiyyətə qayıdıblar və çox az iş görüblər. Solların təsiri isə bir qədər güclü olub. Prezident Şirakın məcburi hərbi xidməti ləğv etmək istəyi, vaxtilə daxili işlər naziri olmuş Sarkozinin “ikiqat cəza”nı (xarici cinayətkarların dərhal ölkədən çıxarılması) ləğv etməsi də dediklərimizə sübutdur. Qırx il miqrasiya və məktəbə razılıq verdikdən sonra Fransanın siması dəyişdi. Dövlət şəhərətrafı qəsəbələrdə ənənəvi fransız dəyərlərinə heç bir aidiyyatı olmayan paralel cəmiyyətin yaradılmasına imkan yaratdı.

Ən təəccüblüsü odur ki, Fransa Polşa və Macarıstan kimi digər Avropa ölkələrinə “multikulturalizm” dərsi verir. Lakin avropalı qonşuları fransızların təklif etdiyi yaşamaq şərtlərini qəbul etmək istəmirlər.

“Əl-Əyyam” qəzetində yazılan məqalədə müəllif qeyd edir ki, Fransanın bütün böyük şəhərlərini bürümüş şiddətli etirazlar ölkədəki dərin daxili böhranların təzahürüdür. Onlar xalqın əcdadlarından miras qalmış gizli qəzəbini üzə çıxarıb - mühacirlər, xüsusən də Afrika ölkələrindən olanlar narazılıqlarını gizlətmirlər. Polisin Əlcəzair əsilli 17 yaşlı yeniyetməni güllələməsindən sonra demək olar ki, iki həftədir ki, iğtişaşlar səngimir. Son gün hər şey nisbətən sakit kimi görünür. Bəlkə fırtınadan əvvəlki sakitlikdir? Bu, kül altında oddur, közlər hər an yanmağa davam edə bilər. Üfürmək kifayətdir ki, kül yenidən alovlansın. Fransa polisinin məlumatına görə, həbs edilən minlərlə insanın 70%-i 17 yaşdan aşağıdır. Müstəmləkə keçmişinin irsi bu günə və gələcəyə təsir edir. Müstəmləkə irsinin inkarı yalnız atəşə yağ qatır. Haqsızlıq, alçaldılma, bərabərsizlik hissi insanların şüurunda dərin kök salıb. Burada yeni yanaşmalar tələb olunur. Keçmişin günahlarını tanımaq və üzr istəmək, Fransa Respublikasının qanunlarına və dəyərlərinə uyğun olaraq ölkə vətəndaşları arasında münasibətləri gücləndirməyə çalışmaq lazımdır. Keçmişi inkar etməyi və ərəb və Afrika əsilli Fransa vətəndaşlarına qarşı aşağılamağı dayandırmaq gərəkdir. Onlara vurulan “Ölkələrinizə qayıdın” eyhamı hadisələri daha da gərginləşdirir.

İndi Fransa onların ölkəsidir. Söhbət Fransanın həyatında artıq təsadüfi yoldaş olmayan altı milyon vətəndaşdan, əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsindən gedir. Onlar indi hadisələrin mərkəzindədirlər və onlarsız gələcəklə bağlı ciddi söhbət mümkün deyil. Qəzəb və ədalətsizlik hissi nəsildən-nəslə ötürülür. Ərəblərin və afrikalıların Fransa cəmiyyətinə inteqrasiyası uğursuz olub. Yeni yanaşmalara ehtiyac var. Fransa, Makron, sağlar, solar bunu bacara biləcəklərmi? Təəssüf ki, bu suala müsbət cavab vermək mümkün deyil.

Jak Şirakdan Makrona qədər...

2005-ci ildə, prezident Jak Şirakın dövründə Fransanı bürüyən kütləvi etirazlar 2023-cü ildə də oxşar şəraitdə təkrarlanır. 2005-ci il oktyabrın 27-də başlayan iğtişaşlar Parisi tamamilə iflic vəziyyətinə saldı. İctimai və şəxsi binalar dağıdıldı, avtomobillər yandırıldı. Noyabrın 8-də isə Jak Şirak fövqəladə vəziyyət elan etdi. Minlərlə vətəndaş həbs edildi. Əvəzində prezidentin imici çox sarsıldı. Şirak və onun iddialı daxili işlər naziri Nikola Sarkozi arasında ziddiyyət yarandı. Məşhur fransız jurnalisti Erik Ruulot xatırlayır: "Nicolas Sarkozinin iğtişaşlardan düz iki il sonra Fransa prezidentliyinə namizədliyi irəli sürüləndə mən Qahirədə idim. Sonra o, fransız jurnalistlərin qarşısında Şirak haqqında aşağılayıcı ifadələr işlətdi".

Şirak Bastiliya Günü münasibətilə televiziyada çıxış edəndə Sarkozi “Bu cəfəngiyatı nə vaxta qədər dinləyə bilərsiniz?” sözləri ilə televizoru söndürməyi xahiş edib. Yelisey Sarayını tərk etdikdən sonra Şirak öz xatirələrində daxili işlər nazirini və varisini ifşa və ələ salmaqla cavab verdi. Maraqlıdır ki, onların hər ikisi sonradan korrupsiya ittihamı ilə məhkəmə qarşısına çıxdı. Bu, Fransanın hakimiyyət sistemində çatları aşkar etdi və nəticədə çatlar xətlərə çevrildi. Fransanın siyasi elitası (respublikaçılar və sosialistlər, “sağ” və “sol”) böhrana girdi. Gənc bankir Emmanuel Makron tamamilə böhran və korrupsiyaya qərq olmuş siyasi elitanın dəstəyi sayəsində prezident seçkilərində qalib gəldi və Fransanın yeni prezidenti oldu. O, bu böhranı həll etmək, siyasi sistemdə islahatlar aparmaq istəyirdi, amma heç nə alınmadı. Makron yalnız ölkəsinin Afrikadakı nüfuzunu və Qərb ittifaqını sarsıtmadı, o həm də bütün fransız əhlini ümidsizliyə düçar etdi.

V.VƏLİYEV