Fransa necə bölünür? - ANALİZ

Altı gecə davam edən iğtişaşlar ölkəni silkələdi

Fransada iyunun 27-də 17 yaşlı yeniyetmənin polis tərəfindən öldüeülməsindən sonra ölkədə baş verən iğtişaşların dərslərini müzakirə edirlər. Qarşıdurmaların nəticəsi Fransa cəmiyyətində uzun müddətdir davam edən ziddiyyətləri, müzakirələrə səbəb olan bir çox fikirləri üzə çıxardı və ən azı Fransanın daxilindəki münasibətləri ifşa etdi. Altı gecə Fransanın bir çox yerlərində əsasən şəhərətrafı qəsəbələrin gənc sakinləri tərəfindən təşkil edilən iğtişaşlar ölkənin birinci və ikinci dərəcəli insanlara bölündüyünü də bəlli etdi. Sosial şəbəkələr vasitəsilə təşkil edilən soyğunçuluq və polislə dava gənclərin Fransada asayiş keşikçilərinə münasibətindən qaynaqlandığını da deyə bilərik. Qarşıdurmalarda iştirak edənlər qanunsuz əməlləri ilə sanki əyləniblər. Üstəlik, bu qanunsuzluqları onlar məhz yaşadıqları yerdə törədiblər. Bununla da Fransa hakimiyyətinə adekvat cavab veriblər. Birbaşa zərər yüz milyonlarla avro ilə ölçülür, dolayı zərər isə əlli milyarda çatır.

Yeri gəlmişkən, etirazçılar davranışı bir çox fransızı məyus edən prezident Emmanuel Makronu (HuffPost üçün 6 iyul YouGov sorğusuna görə, respondentlərin 79%-i ölkə başçısının “qeyri-qənaətbəxş” olduğunu düşünürdü) “vəzifədən kənarlaşdırılmağa” çağırıblar.. Siyasətçilərin, fəalların və Makronu qəbul etməyənlərin sayı isə hər gün çoxalır, başqalarını da baş verənlərdən dərs almağa çağırırlar. Düzdür, cəmiyyətdə əldə edilən nəticələr diametral şəkildə əks görünür.

Məsələn, “İtaətsiz Fransa” (LFI) partiyasının rəhbərlik etdiyi ifrat solçuların fikrincə, irqçilik və zorakılıq bataqlığında olan polisdə islahatların aparılması lazımdır. Bununla belə, solçu radikalların hər şeyi polisin üzərinə yıxmaq cəhdi hətta LFI-nın bəzi sadiq müttəfiqləri arasında da dəstək tapmır, onlar partiyanın rəhbəri Jan-Lyuk Mélenşonu “Hüquqi İmperatorluğun ən mühüm institutlarına zərbə vurmaqda” ittiham edirlər.

Hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarının və ictimai rəyin tərəfində duran sağçı partiyalar tərəfindən polisə dəstək gözlənilir. “Parisien” qəzeti üçün iyulun 8-də keçirilən OpinionWay sorğusu polisə inamın ən yüksək səviyyəsini (73%) göstərib. Təəccüblü deyil ki, bəlkə də bu əhval-ruhiyyəni gözləyərək, Emmanuel Makron iyulun 3-nə keçən gecə böhran qərargahının iclasından dərhal sonra daxili işlər naziri Gerald Darmanin ilə onları dinləmək, təşəkkür etmək və dəstəkləmək üçün paytaxtın XVII rayonundakı kazarmada polislərlə görüşə gedib.

Sağçıların miqrantlara ultra-münasibəti

Eyni zamanda, Gerald Darmanin nəzarətsiz immiqrasiyanın iğtişaşlara təkan verməsi ilə bağlı sağçıların ittihamlarını qəbul etməyib. Senatorlarla danışan nazir belə izah edib ki, həbs olunanların 90%-i fransızdır və onların adları ərəb və ya afrikalı deyil, çünki “bir çox Kevin və Mateo həbsdədir”. Buna ifrat sağçı “Milli Həmrəylik” parlament fraksiyasının lideri Marin Le Pen “France 2” televiziyasının efirində cavab verib ki, iğtişaşların səbəbi açıq şəkildə “Fransaya qarşı nifrətin ifadəsidir”. Xanım Le Pen daxili işlər nazirinin məlumatlarını sorğu-sual etmədən: “O, yalan demir, lakin o, yaxşı bilir ki, bu iğtişaşlarda iştirak edən insanların böyük əksəriyyəti özlərini kənar adamlar və ya əcnəbilərin övladları kimi hiss edirlər. Bu, bizim ölkədə assimilyasiya problemidir. Bu, tam uğursuzluqdur”, deyib.

Hətta bir çox mötədil siyasətçilər assimilyasiya strategiyasını uğursuz hesab edirlər. Eyni zamanda, üsyançıların, onların fikrincə, onları qidalandıran əli dişləmələrinə təəccüblənirlər. Əlcəzair əsilli hüquqşünas və Respublikaçı partiya üzvü Amin Elbahi xatırladıb ki, “dövlət şəhərətrafı ərazilərə subsidiyalar tökür və 1990-cı illərdən bəri şəhərətrafı ərazilərə 90 milyard avro sərmayə qoyub”. O, “yoxsulluq bəhanəsi ilə iğtişaşlara haqq qazandırmaqdan” imtina edib. Daha sağçı Erik Zemmur da cənab Elbaçi ilə razılaşıb və qeyd edib ki, şəhərətrafı ərazilər sosial problemlər diqqət mərkəzindədir.

Digər tərəfdən isə şəhər kənarında sosial prosesləri araşdıran tədqiqatçılar o qədər də yüksək kateqoriyalı deyillər. Renn universitetinin müəllimi və alimi, “Şəhərətrafı dünya” kitabının müəllifi Sami Zeqnani iğtişaşlardan deyil, “üsyan”dan danışmağa üstünlük verir. Onun fikrincə, gənclər kitabxanaları, məktəbləri, idman salonlarını real həyatı ikinci dərəcəli əvəzedici hesab edərək ətrafdakı hər şeyi məhv edir və öz şəhərlərinə “çiçəklənənlərin” onlara ünvanladığı sosial nifrət hissini köçürürlər. Söhbət yeniyetmələrin avtoaqressiyasına bənzər dərin psixoloji travmasından gedir, səbəbsiz deyil ki, “üsyançıların” orta yaş həddi cəmi 17-dir.

17 yaşlı fransız əsilli əlcəzairli necə öldürüldü?

Bu arada, iyunun 27-də Nanterredə 38 yaşlı polisin 17 yaşlı fransız əsilli əlcəzairli Nahel Merzuku güllələyərək öldürməsi ilə bağlı versiyalar var. Müstəntiqlər hadisə vaxtı avtomobildə olan və qarşıdan gələn məhkəmə prosesində şahid qismində iştirak edəcək iki sərnişini və müdafiə tərəfinin tələblərinə baxmayaraq, Parisdəki Sante həbsxanasında məhkəməni gözləyən polisin özünü dindiriblər.

Təbii ki, versiyalar bir-birinə ziddir. Nahelin dostları heç bir səbəb olmadan dayandırıldığını iddia edirlər. Onların sözlərinə görə, polislər özlərini kobud aparıblar və onlardan biri guya “başına güllə dəyəcək” deyib. Digər hüquq-mühafizə orqanı əməkdaşı, versiyaya görə, həmkarını “Onu öldür” deyə təxribata çəkib.

Şahidlər bildiriblər ki, polis tapançanın qundağı ilə sürücünü vurmaq istərkən avtomobil yerindən tərpənib və sükan arxasında olan Nahelə bundan sonra atəş açılıb.

Polis izah edir ki, avtomobil yol hərəkəti qaydalarının çoxsaylı və kobud şəkildə pozulması (bu, kameraların ifadələri ilə təsdiqlənir) və gərgin təqib nəticəsində saxlanılıb, bu zaman yalnız möcüzəvi şəkildə başqalarına zərər dəyməyib. Polis sürücünün pəncərəsi yanında dayanıb, silahı hazır vəziyyətdə saxlasa da, öldürməklə hədələməyib. “Başından vurulacaqsan” ifadəsini həqiqətən də kamera görüntülərində görmək olar, lakin bunu dəqiq kimin dediyini söyləmək mümkün deyil.

Və ən əsası, polis əmin edib ki, tapançanı atəş açmaq yox, ancaq qorxutmaq üçün əlində tutub. Nə qədər qəribə görünsə də, burada iki ziddiyyətli versiya var - təsadüf. Sürücü səhvən əyləci buraxıb, maşın səhvən qabağa gedib, polis təsadüfən atəş açıb. Yeri gəlmişkən, bundan hətta iğtişaşlara səbəb olan şəbəkədəki yazıdan da şübhələnmək olar. Videoya diqqətlə baxsanız, hər iki versiya həqiqət kimi görünə bilər.

Fransada dini və irqi dözümsüzlük

Qərb ölkələri çoxdan hər kəsi Çin və Rusiya ilə qorxudur, onların fikrincə, totalitarizm və dissidentlərin gecə-gündüz müşahidəsi çiçəklənir. Lakin Fransadakı son qanunvericilik dəyişiklikləri bu ölkənin vətəndaşlarını Corc Oruellin “1984” romanı dünyasına yaxınlaşdıran tədbir kimi görünür. Söhbət istənilən elektron cihazdan - telefondan, noutbukdan, avtomobildən, hətta GPS qəbuledicisi varsa, hətta çaydandan da geolokasiya məlumatlarını yandırmağa və silməyə imkan verən qanun layihəsindən gedir. Cihazlar audio və video çəkiliş üçün uzaqdan da aktivləşdirilə bilər.

Yeni tədbir cəzası 5 ildən çox olan cinayətləri törətməkdə şübhəli bilinən şəxslərə şamil edilir. Eyni zamanda, terrorizm və mütəşəkkil cinayətkarlıqla mübarizəyə xüsusi diqqət yetirilir və polisə yeni səlahiyyətlər verən bəndlərin özləri Fransa hüquq sistemində daha geniş islahatların aparılması layihəsində “gizlidir”. Belə ki, Parlament səsvermə zamanı bütün dəyişiklikləri “paket”lə qəbul edərək birinci oxunuşda təsdiq edib. İyun ayında Senat da sənədə “bəli” deyib.

Nəticədə, bu həftə keçirilən debatda prezident Emmanuel Makronun tərəfdarları “cinayətin xarakteri və ağırlığı ilə əsaslandırılan” vəziyyətlərdə uzaqdan casusluqdan istifadə hüququnu məhdudlaşdıran düzəliş təqdim etdilər. Bununla belə, bu müddəanın praktikada hər hansı tətbiqi hakim tərəfindən təsdiqlənməlidir və müşahidənin ümumi müddəti altı aydan çox ola bilməz. Ancaq bir istisna var: həkimlər, jurnalistlər, hüquqşünaslar, hakimlər və parlament üzvləri kimi peşələrin nümayəndələri yeni qanuna tabe olmayacaqlar.

Dəyişikliklər bu cür metodların geniş tənqid olunmasına baxmayaraq təsdiq edilib. Paris Vəkillər Kollegiyası Şurası bildirib ki, tədbir “ictimai asayişin qorunması ilə əsaslandırıla bilməyən şəxsi həyatın toxunulmazlığına hörmətin xüsusilə ciddi pozuntusudur”. Hətta fransız polislərindən biri də bu işə ehtiyac olduğuna şübhə edib: “Quldurlar buna uyğunlaşacaq, kamerasız telefonlar alacaqlar”. Qanunun əleyhdarlarının müdafiə edə bildikləri yeganə şey, cinayətin şiddətini 10 ilə qədər artırmaq idi, ondan sonra geolokasiya aktivləşdirilə bilər.

Qeyd edək ki, Fransa uzun müddətdir ki, qanunlarını sərtləşdirmək yolundadır və onların bir çoxu insan haqlarının pozulması kimi dəyərləndirilir. Məsələn, 2021-ci ildə “Qlobal təhlükəsizlik haqqında” qanun qəbul edilib ki, bu qanunda vəzifə yerinə yetirən hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarının kimliyi müəyyən oluna biləcək şəkildə çəkilişi qadağan edilib. Görünür, belə bir tədbir polisi qorumalıdır, amma fikirləşsəniz, cinayətkarın hüquqlarınızı pozduğunu necə sübut etmək olar?

May ayında hakimiyyət bu müşahidə üçün süni intellektdən istifadə etməyə icazə verən başqa bir qanun qəbul edib. Söhbət 2024-cü ildə Parisdə keçiriləcək Olimpiya Oyunları zamanı videomüşahidədən gedir, bu müddət ərzində süni intellekt qeyri-standart və təhlükəli vəziyyətləri, o cümlədən döyüşlər və vandalizm hallarını müəyyən etmək üçün xüsusi alqoritmlərdən istifadə edəcək. Problem hüquq müdafiəçilərini o qədər hiddətləndirib ki, hətta məşhur Amnesty İnternational təşkilatı da bununla məşğul olmağa başlayıb.

Beləliklə, Fransa özünü bütün dünyada insan hüquqlarının müdafiəçisi kimi təqdim etsə də, Olimpiadalar zamanı süni intellektlə kütləvi nəzarəti qanuniləşdirmək qərarı məxfilik, etiraz, toplaşmaq və ifadə azadlığı hüquqlarına hərtərəfli hücuma səbəb olacaq. Bundan əlavə, miqrantlar, qaradərililər və rəngli insanlar texnologiyalarından qeyri-mütənasib şəkildə istifadə olunmaqla təcrid ediləcəklər. Bu isə Fransanın iç üzünü göstərməyə yetəcək.

V.VƏLİYEV