Afrikadan gələn sülh - RAKURS

Bu gün bəşəriyyəti bir sual düşündürür, narahat edir. Ukraynanı bəhanə edərək dünyanı sonu görünməyən müharibələrə çəkən güclərin didişməsi nə vaxt bitəcək? Çünki iri dövlətlərin, imperiya tərzli sümürgələrin əsl niyyətləri əksər hallarda gizli saxlanılır, açığa çıxarılmır və nəhayətdə münaqişə tərəfləri bəzən nə üçün müharibə apardıqlarını belə fərqinə varmırlar. Hər birimizə tanış olan Qarabağ münaqişəsinə diqqət edək. Ermənistan Azərbaycanın əzəli torpaqlarını işğal etmək üçün Qarabağ bölgəsində yaşayan erməni toplumundan istifadə edərək separatçılığı alovlandırıb və onu müharibə səviyyəsinə qaldırıb. Ermənilərin özlərinə də lazım olmayan bu davada məqsəd torpaq ələ keçirməklə Qərbin bəzi dairələrinin sifarişini yerinə yetirmək. Bu sifariş əsasən xaçlı ideologiyasından qaynaqlanıb. Müsəlmanların daha çox yaşadığı Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin işğalı ilə başlayan xaçlı yürüşünün XX əsr üçün son durağı, əslində Bakı olmalı idi. Lakin Ulu Öndər Heydər Əliyevin gözlənilmədən ikinci dəfə hakimiyyətə gəlməsi xaçlıların planlarını alt-üst etdi...

Bəli, ermənilərə torpaq lazım deyildi, bir ovuc erməni üçün onlara verilən 29,8 kvadrat kilometrlik Azərbaycan torpaqları da bəs edərdi, amma xarici havadarlarının istəyi ermənilərə əsl başağrısı oldu.

Bu gün Ukraynada da oxşar hadisələr yaşanır. Rusiya Kiyevə qarşı açıq müharibə aparır. Hər kəs Moskvanın işğalçı siyasət yürütdüyünü deyir. Müharibəyə qədər iki ölkə - Rusiya və Ukrayna ilə yanaşı Qərb-Rusiya, NATO-Rusiya münasibətlərində toqquşma anını kimsə yada salmır. Nəzərə alınmır ki, müharibələr boş səbəbdən alovlana bilməz, əsas olmadan döyüşən tərəfləri üz-üzə gətirmək mümkün deyil. 478 gündən artıqdır ki, Rusiya Ukraynada “xüsusi hərbi əməliyyat”a başlayıb. İtkidən, dağıntıdan, artan qaçqın sayından başqa heç bir xəbər eşitmirik. Tərəflərdən heç biri tam üstünlüyü ələ ala bilmir. Dünyanın özü də iki cəbhəyə bölünüb. Bəzi dövlətlər tərəflərdən birinə bütün mənalarda dəstək versələr də, digərləri bunu gizlin şəkildə edir. Nəhayətdə isə nə Kiyev, nə də Moskva sülhə hazır olmadıqları fikri formalaşır.

Top “Qara qitə”dədir

Cənubi Afrika Respublikasının Prezidenti Siril Ramafosa Rusiya ilə hərbi münaqişənin həlli yollarını tapmaq üçün Afrika ölkələrinin sülhməramlı missiyası çərçivəsində Kiyevə gəlib. Bu barədə Cənubi Afrika prezidentinin administrasiyası Twitter-də məlumat yayıb. Kiril Ramafosa Vladimir Zelenski ilə danışacaq, növbəti gün isə Vladimir Putinlə görüşmək üçün Sankt-Peterburqa gedəcək. Siril Ramafosa və missiyanın digər üzvləri, o cümlədən Zambiya, Komor və Seneqal prezidentləri qatarla Polşadan Ukraynaya gediblər.

Məlumata görə, Afrika ölkələri nizamlama danışıqları çərçivəsində Rusiya və Ukraynaya "etimad gücləndirici tədbirlər", xüsusən də Rusiyaya qarşı müəyyən sanksiyaların dayandırılması və atəşkəs rejiminin tətbiqi və silahların geri çəkilməsini təklif edə bilər. Cənubi Afrika prezidenti may ayında sülh təşəbbüsü təklif etmişdi. Rusiya-Ukrayna danışıqları bir il əvvəl, 2022-ci ilin mayında dayandırılmışdı. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski Rusiya qoşunlarının Ukrayna ərazilərindən çıxarılmasından sonra danışıqlara icazə verib.

Afrika ölkələrinin Ukraynadakı münaqişənin həlli planı layihəsi artıq masadadır. Sənəddə bildirilir ki, münaqişənin həlli üçün Rusiya ilə Aİ, Rusiya və NATO, Rusiya və ABŞ arasında danışıqlar aparılmalıdır. Sənəddə deyilir ki, danışıqların irəliləməsi üçün Afrika ölkələri Rusiyaya qarşı bəzi sanksiyaları, habelə Haaqa Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Rusiya prezidenti Vladimir Putinə qarşı qərarını dayandırmağı təklif edə bilər.

Danışıqlar başlayandan sonra sənəddən belə çıxır ki, atəşkəs tətbiq oluna və silahlar geri çəkilə bilər. Danışıqların birinci mərhələsində Afrika ölkələri Rusiyaya Belarusdan taktiki nüvə silahlarının çıxarılmasını və digər “etimad gücləndirici tədbirləri” təklif edə bilər. Bundan əlavə, sənəddən aşağıdakı kimi, danışıqları sürətləndirmək üçün Afrika ölkələri Rusiya qoşunlarının Ukrayna ərazilərindən çıxarılmasını təklif edə bilər. Danışıqlar zamanı aşağıdakı mövzulara diqqət yetirilməsi təklif olunur: taktiki nüvə silahlarının yerləşdirilməsi, bioloji silahlara nəzarət, Avropanın silahlı qüvvələri haqqında yeni müqavilənin imzalanması.

Eyni zamanda, Cənubi Afrika prezidentinin nümayəndəsi Vinsent Maqveniya daha əvvəl bildirmişdi ki, Afrika missiyası, ilk növbədə, hərbi əməliyyatları dayandırmağı, lakin Rusiya qoşunlarını geri çəkməməyi təklif edir. Xüsusilə, təşəbbüsü öz üzərinə götürən altı ölkə hesab edir ki, Rusiya qoşunları Ukrayna ərazilərindən çıxarılmadan danışıqlara başlamaq olar.

Seçki döyüşlərinin əks-sədası

Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin əks-hücumunun başlanğıcı ABŞ-da seçki kampaniyasının aktiv mərhələsinin başlaması ilə üst-üstə düşüb və təbii ki, onu müşayiət edən debatların mövzularından birinə çevriləcək. Təbii ki, Ukraynadakı hadisələr Amerika vətəndaşlarını miqrasiya, silahlara nəzarət və ya abort məhdudiyyətləri problemlərindən daha az narahat edir. Amma son il yarımda Qərb mediasının bu böhrana diqqəti o qədər güclü olub ki, hətta seçkilər ərəfəsində təcridçiliyin ən qızğın tərəfdarları da bundan yan keçə bilməyəcəklər.

Bu yaxınlarda ABŞ-dakı siyasi müşahidəçilər Ukrayna mövzusunun Əfqan fiaskosunun nəticələrini və ictimai şüurda iqtisadiyyatdakı turbulentliyi gizlədərək, Co Bayden komandası üçün bir kozır olacağını proqnozlaşdırıblar. Lakin Kiyevin ötən ilin payız sıçrayışına bənzəyən “yerdə” ciddi uğurlarını nəzərə alsaq, belə bir variant mümkün olardı və belə bir ssenarinin perspektivləri artıq ən azı qeyri-müəyyən görünür. Bütün bunların fonunda Vaşinqtonun əvvəlcədən elan etdiyi “əks-hücumdan sonrakı danışıqlar” Qərbin onlara bəslədiyi böyük ümidləri doğrultmaya, hazırkı prezidentin onsuz da çox da möhkəm olmayan mövqeyini daha da sarsıda bilər.

Bu arada, təkcə respublikaçılar deyil, həm də bir çox partiya üzvləri Baydenin növbəti səhvini və hətta yarışdan enməsini gözləyirlər. Demokratlar Partiyasının sol qanadı 2016 və 2020-ci illərin praymerizlərində Berni Sandersin məğlubiyyətinin qisasını almaq, eləcə də administrasiyanın “sola dönmə”dən susqunluqla imtina etməsinin əvəzini almağa və bunu hiss edərək hər şansdan istifadə etməyə çalışacaq. Keçən ilin oktyabrında Konqresdəki mütərəqqi şəxslərin münaqişəni sona çatdırmaq üçün “hər hansı diplomatik yol” tapmağa çağırdıqlarını və yalnız partiya rəhbərliyinin təzyiqi altında necə dəstəklədiklərini xatırlamaq olmaz. Qeyri-Qərb ölkələrində populyarlıq qazanan problemin danışıqlar yolu ilə həlli kampaniyası kontekstində bu cür ritorika sol mərkəzçi elektorat arasında tələb oluna bilər və artıq elitanın əvvəlki müqavimətinə cavab verməyəcək.

Respublikaçılar düşərgəsində solçu demokratların nifrət etdiyi Donald Tramp paradoksal olaraq oxşar, əslində, mövqeyin əsas tərəfdarına çevrildi. Onun bəyanatları konkretlikdən uzaq olsun, amma eks-prezidentin artan reytinqlərinə əsasən, atəşkəs üçün təkidli çağırışlar sağçı seçicilərin rəddinə səbəb olmur. Görünür, Tramp nəinki Kiyevin uğursuzluqlarından məyusluğun Ağ Evin problemlərini artıracağına ümid edir, həm də praymerizdə tərəddüdlü Ron DeSantisi və keçmiş vitse-prezident Mayk Pens kimi ukraynayönlü rəqibləri “yerinə oturtmağa” can atır.

Görünür, Baydenin ətrafındakılar anlamağa başlayıblar ki, Vaşinqton və Kiyevlə bağlı əvvəlki optimist proqnozlar Qərb koalisiyasını şişirdilmiş gözləntilərin tələsinə salıb. Vəziyyətə yanaşmanı düzəltmək cəhdləri, xüsusən də müntəzəm nəşrlər - demokratlara yaxın mətbuatda Ukrayna hərbçilərinin həddindən artıq avantürist mövqeyinə eyhamlarla, ehtiyatlı Vaşinqtonun tövsiyələrinə məhəl qoymadıqlarına sübutdur.

Ekspert dairələrində başlayan müzakirə də diqqətəlayiqdir, burada son vaxtlara qədər az adam “ümumi xəttin” düzgünlüyünə şübhə ilə yanaşmağa risk edirdi. RAND Korporasiyasının əməkdaşı Samuel Çarapın Xarici Əlaqələr bölməsində müəllifin ABŞ-ın Rusiya istiqamətində diplomatiyaya qayıtmasının vacibliyindən bəhs etdiyi “Müharibə Qazanmamaq üçün” başlıqlı məqaləsi geniş əks-səda doğurdu. Demək olar ki, eyni vaxtda Dövlət Departamentinin məsləhət şurasında olan başqa bir tanınmış politoloq Hal Brands Xarici Siyasət saytında bir növ "Avrasiya üçün Yeni Döyüş" adlı manifestlə çıxış etdi və burada ABŞ-ın uzun rəqabətli olacağını proqnozlaşdırdı.

Vaşinqton isteblişmenti getdikcə daha aydın şəkildə dünənki radikalizmdən “Moskvanın strateji məğlubiyyəti”nə baş tutmayan ümidlərlə əl çəkməyə hazırlaşır və qarşıdan gələn seçkilər bu prosesə yeni təkan verəcək. Lakin Rusiya tərəfinin başa düşməsi vacibdir ki, praqmatiklərin mövqelərinin möhkəmlənməsi və hətta Trampın əvvəlki populyarlığını qaytarmasının mümkün uğuru Rusiya ilə ABŞ arasında uzunmüddətli münasibətlərin xarakterini dəyişməyəcək.

Diplomatik yolun tərəfdarlarını Moskva ilə qarşıdurmadan uzaqlaşmaq istəyi deyil, indiki administrasiyanın səmərəsizliyi və uzaqgörənliyindən qıcıqlanma birləşdirir. Amerika sistemi uzun illər Rusiya ilə qarşıdurma üçün yenidən konfiqurasiya edilib və nə Ukrayna üzrə danışıqların başlaması, nə də hər hansı seçkinin nəticəsi ikitərəfli münasibətlərimizin bu yeni normallığını ləğv etməyəcək.

Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski daha əvvəl Afrika ölkələrinin sülh təşəbbüsünü alqışlayıb. Lakin onun mətbuat katibi bəyan edib ki, siyasətçi Afrika ölkələrinin nümayəndələrini əslində Rusiyanın kapitulyasiyasını şərtləndirən Ukrayna sülh düsturuna qoşulmağa dəvət edəcək. Moskva sülh danışıqlarına hazır olduğunu deyir, lakin bu cür təkliflərin Kiyevdə dəstək tapmadığını da iddia edir. Beləliklə, bir suala cavab tapmaq yenə çətinlik yaradır, sülhə yönəlik addımlar nə vaxt atılacaq?

V.VƏLİYEV