Makronun qara martı - RAKURS

Fransa əvvəlcə "sarı jiletlilər"in, bu gün isə "pensiyaçılar"ın etiraz aksiyaları ilə qaynayır. Hökumətin, daha doğrusu Makronun islahat adı altında cəmiyyətlə növbəti dəfə "qol güləşi" yarışına çıxması Fransanın siyasi dairələrini narahat etməkdədir. Makron xalqı dinləmək istəmir, hətta deputatların parlamentdə sənədi təsdiqini gözləmədən ölkə konstitusiyasının müvafiq maddəsinə uyğun olaraq bu islahatlara gediləcəyini ultimativ şəkildə bildirib. Fransa prezidentinin ciddi olduğunu Parisin küçələrində baş verən hadisələr də təsdiq edir. Polis sözün əsl mənasında insanlığa sığmayan əməllərlə məşğuldur, küçə və meydanlarda olan hər kəs döyülür, zorakılığa məruz qalır, ən yaxşı halda isə həbs edilir.

Fransa uzun müddətdir davam edən böhranla baş-başadır. Polis meydanlarda etirazçılara qarşı vəhşiliklər törətməklə yanaşı həm də tətillərin görünən simvollarından birinə çevrilmiş zibil yığınlarını təmizləyir, həm hökumətə etimadsızlıq səsverməsinə dəstək verməyən deputatları himayəsinə götürür, həm də limanların və neft emalı zavodlarının yanacaq daşınmasını dayandırmış işçilərini işə məcbur edir. Ola bilsin ki, məktəb imtahanlarının keçirilməsinə də nəzarət etsin. Nəzərə alsaq ki, müəllimlər də tətilçilərin sırasına qoşulub, polisin təhsil sahəsində "islahatlar" aparacağı gözləniləndir.

Fransanın daxili işlər nazirinin sözlərinə görə, hələlik vəziyyət nəzarət altındadır, lakin hər gün daha çox həbslər və qarşıdurmalar baş verir. Etirazların çıxşları, “sarı jiletlilər” ifadəsi mətbuatda dolaşmaqdadır. İzahatsız da başa düşmək olar ki, hadisələrin gedişatı Fransa və onun hakimiyyəti üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Artıq prezident Emmanuel Makronun keçmiş müşavirləri xəbərdarlıq edir: 2018-2019-cu illərdə yanacağın qiymətinin artırılmasından narazı olanlar da üsyana qoşulublar, pensiya islahatları isə bütün təbəqəni narahat edir. Bəs, etiraz epidemiyası deputatların uğursuz səsverməsinə alternativ olacaqmı? Hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları isə “sarı jiletlilər” dövründə olduğu kimi insanları çaxnaşmaya salan “sıx mühasirə" taktikasına keçiblər.

Bu arada Avropa Parlamentinin keçmiş deputatı, Fransa Vətənpərvərlər Partiyasının lideri Florian Filippo bildirib ki, Fransa prezidenti Emmanuel Makron Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə mərmilər verməklə III Dünya Müharibəsini açmağa çalışır. Bu barədə o, öz Twitter səhifəsində yazıb. Siyasətçi Fransa dövlət başçısının Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskiyə “bütün növ raketlərin tədarükünü sürətləndirəcəyini” açıqlamasına diqqət çəkib. ”Parisdə pensiya və xəstəxanalar üçün pul yoxdur, amma Ukrayna üçün pul var. O, üçüncü dünya müharibəsinə can atır. Bu adam ictimai təhlükədir! Rədd ol!", Filippo vurğulayıb.

Filippo daha əvvəl bildirib ki, getdikcə daha çox fransız Ukraynadakı münaqişənin mahiyyətini anlamağa başlayıb. Bundan əvvəl o, Fransanın NATO-dan çıxmalı olduğu fikrini ifadə edib, çünki onun sözlərinə görə, Avropanı üçüncü dünya müharibəsinə sövq edən Şimali Atlantika Alyansı və ABŞ-dır.

Fransa prezidenti Emmanuel Makronun isə başı yenə dərdə girib, ölkədə pensiya islahatı ilə bağlı müsahibənin ortasında “lüks” saatını çıxarması tamaşaçıların qəzəbinə səbəb olub. The Guardian-ın yazdığı məqalədə deyilir ki, Macron 1 milyondan çox fransızın bütün Fransada etiraz etmək üçün küçələrə çıxmasından bir gün əvvəl televiziyaya çıxdı. Onlar hökumətin pensiya yaşını 62-dən 64-ə qaldırmasına qarşı çıxır və prezidentin istefasını tələb edirlər.

Prezidentin müsahibəsi onun “təkəbbürlü və ictimai maraqlara xor baxdığı” kimi ittihamlarla qarşılanıb. Onun verilişin gedişi zamanı bahalı saatını çıxarması daha çox hiddətə səbəb olub. Bəzi izləyicilər "lüks" olaraq xarakterizə edilən saatın milyon avro qiymətinin olduğunu desələr də, bəziləri vaxt ölçən cihazın qiymətinin şişirdildiyini deyirlər. Makronun saatını ehtiyatla çıxarması və müsahibə zamanı əllərini masanın altında gizlətməsi tamaşaçılar tərəfindən onun adi fransızların yox, “varlıların prezidenti” olması qiymətini alıb.

Tədricən hamı Fransada seçicilərdən tutmuş siyasətçilərə qədər hər kəs baş verən böhrana öyrəşiblər. Lakin etiraz aksiyalarının tezliklə dayanacağını deyən ekspertlər də var. Həmkarlar ittifaqları pensiyalar haqqında qanuna bir sıra əlavələr edib və qanunvericilərin özləri də bu islahatların səmərəsiz olacağını düşünürlər.

Uvertüra kimi böhran

2017-ci ildə islahatlar aparan, Makronu prezident seçən ölkə niyə indi küçə etirazları, tətillər və referendumlarla dəyişikliyin qarşısını almağa çalışır? Buna səbəb Konstitusiyanın 49.3-cü maddəsi olub ki, bu da qanunun səsvermə olmadan qəbul edilməsinə icazə verməsidir. Baş nazir Elizabeth Bourne bunu martın 16-da pensiya haqqında qanun layihəsinin parlamentin aşağı palatasında - Milli Assambleyada çoxluğu qazana bilməyəcəyi aydın olduqda istifadə edib. Böhran demək olar ki, konstitusiya səviyyəsinə gəlib çatıb. Əgər səsvermədə etimadsızlıq daha 9 səslə qazanılsaydı, palatanın buraxılması və növbədənkənar seçkilər baş tutacaqdı, nəticədə parlamentdəki barışmaz deputatlara daha bir neçəsi əlavə olunacaqdı. Lakin kabinet sağ qalmağı bacardı, deyə bilərik, amma hələlik...

Səsvermənin nəticəsi “təxirə salınmış istefa” da adlandırılır. İndi hakimiyyətin islahatlara hər yeni yanaşması çıxılmaz vəziyyəti təkrarlamaqla təhdid edir. Kontekst son dərəcə vacibdir: Hökumətinin 10 ayında 49.3-cü maddə 11 (!) dəfədir ki, istifadə olunur. Eyni zamanda 16 dəfə etimadsızlıq səsverməsinin verilməsinə cəhd edilib. Kabinet, yumşaq desək, heyrətləndirməkdə davam edir və böhranın uzunmüddətli olacağını artıq proqnozlaşdırmaq olar.

Analitiklər bildirirlər ki, Makron islahatların dəfələrlə siyasi konyukturaya qurban verildiyi altı illik hakimiyyətin bəhrəsini görür. “Sarı jiletlilər” böhranı, sonra pandemiya, 2022-ci ildə çətin seçkilər, indi isə geosiyasətdəki Ukraynadır. Milli Assambleyada, eləcə də küçələrdə Makron “mərkəzdən” idarə etmək üçün yaratdığı və ya gücləndirdiyi siyasi ifratlarla üzləşir. Reformizmin məntiqi izlənməkdən çıxıb. Onu başqası - ifrat sağa və ifrat sola qarşı “respublika cəbhəsi” əvəz edib.

Gözləyin və ya hərəkət edin?

Kütləvi etirazlara baxmayaraq, korporativ sifariş kimi həyata keçirilən pensiya islahatından təşvişə düşən Makron bu suala ilk cavabını martın 22-də verib. Televiziyaya verdiyi müsahibədə o, “nəzərdə tutulan kursdan dönməyəcəyini” bildirib. Hökumət isə müqavimət göstərdi, buna baxmayaraq islahat qüvvəyə minəcək. Küçələrdə “qeyri-qanuni” və “qanunsuz” etirazlara yol verilməyəcək, lakin onlar “qanuni narazılığa” qulaq asacaqlar. Və Makron hökuməti yeni islahatları diqqətlə hazırlamağa çağırır. Məqsəd “tam məşğulluq və Fransanın yenidən sənayeləşməsi”dir və bunun üçün ÜDM-in 14%-nin pensiyaya getdiyi ölkədə büdcə balansı lazımdır. Şərhçilər deşifrə ediblər: modernləşmə adı altında demokratik təsisatlara korporativ təzyiq zəruri şərdir. Fransanın buna ehtiyacı var.

Fransa isə başqa cür düşünür. Etirazların əsas əsəbi isə artıq pensiya qanunu deyil, onun qəbulu üsuludur. 20-ci əsrin ən mühüm nailiyyəti sayılan sosial dövlətin hansı adla məhv edildiyini bizə izah edin? Hansı layihə üçün? Bu, əslində Makronun çıxışından gözlənilən idi. "Prezident evi yanan adama bənzəyir və o, cibindəki açarla özünə təsəlli verir" deyə prezidentyönlü MoDem partiyasından olan deputat və parlamentin xarici əlaqələr komissiyasının rəhbəri Jan-Lui Burlanj izah edir. "Bəli, 49.3-cü maddədən istifadə etmək qanunidir. Lakin fransızların, parlamentin və həmkarlar ittifaqlarının 80%-i qanuna qarşı çıxanda siz yalnız parlament prosedurlarının legitimliyi ilə buna qarşı çıxa bilməzsiniz...”.

Bu, Beşinci Respublika üçün yeni vəziyyətdir: xalqın iradəsi onun seçdiyi hakimiyyətin iradəsinə ziddir. “Sarı jiletlilər” böhranında Makron “gözləmə taktikasını” tətbiq etdi: o, ölkə etirazlardan yorulana qədər gözlədi və birgə düşüncənin bəhrəsi kimi verilən güzəştlərə getdi. Yeni böhrandan çıxış yolu tapmaq üçün orada olmayan həllər lazımdır.

Fransanın ən gənc prezidenti Makronun bəlkə də ən gözlənilməz rəqibi Milli Assambleyanın ən yaşlı deputatı 70 yaşlı Şarl de Kurson mərkəzçilərdən hökumətə etimadsızlıq göstərmək tələbini irəli sürüb. Maraqlıdır ki, bunu bütün deputatlar dəstəkləyib. De Kurson həm də aristokratdır, onun uzaq əcdadı Markiz Lepeletier de Saint-Fargeau 1792-ci ildə Konvensiyanın deputatı kimi kralın edamına səs vermiş, kralçı tərəfindən öldürülmüşdür. Panteonda dəfn edilmişdir. Deputatın babası Markiz Leonel de Moustier isə 1940-cı ildə Fransanı Hitlerin qucağına aparan və sonradan Müqavimətdə iştirak edən Marşal Petainin xüsusi səlahiyyətlərinin əleyhinə səs verən yeganə sağçı deputat idi. Assambleyadakı həmkarları deyirlər ki, bu aristokratlar ailəsində onlar Respublikanın müdafiəsinə qalxmağı bilirlər. Əslində biri padşahın edamının tərəfdarı idi, digəri nasistlərlə əməkdaşlığa qarşı idi, üçüncüsü isə monarxist davranışlarla hökuməti çökdürmək istəyir.

Belə bir siyasi şəcərə gələcəyə aparırmı? Millət vəkili sol NUPES blokundan olan deputatların Marin Le Penin Milli Assosiasiya fraksiyasına etimadsızlıq səsverməsini dəstəkləməkdən imtina etdiyi parlamentdə ifrat solçu və ifrat sağı birləşdirməyin yolunu tapıb. De Kurson petisiyasını belə əsaslandırıb: “Makron sosial ölçüləri nəzərə almır və qərar qəbul etmək üçün hakimiyyətdə olmağın kifayət etdiyini düşünür. İndi bu dramatikdir!". Nəticədə bir irəliləyiş oldu: ilk dəfə olaraq ifrat sağçılar və ifrat solçular texnokratların hökumətinə qarşı həmrəyliyə səs verdilər. Makronun Le Penə qarşı iki dəfə prezidentliyə namizəd olmasına imkan verən “respublika cəbhəsi” əvəzinə, millətin sosial demokratiya iradəsinə məhəl qoymamağa qarşı “anti-makronçu cəbhə” yarandı. Bu, bütün siyasi mənzərənin dəyişdirilməsi istiqamətində bir addımdır, hətta prezidentyönlü deputatlar da de Kursonun təklifinə səs verdilər.

İnsanları küçələrə çıxaranlar da yeni kompromislər axtarırlar. Bu mənada ölkənin aparıcı həmkarlar ittifaqı olan Fransa Demokratik Əmək Konfederasiyasının rəhbəri Loran Bergerin mövqeyi son dərəcə əhəmiyyətlidir. Məhz o, 2022-ci ilin payızında prezidentdən sosial dialoq tələb edən Sen-Nazerdən olan liman işçisinin oğlu idi, israr edirdi ki, pensiya qanununun mətni həssas işçi kateqoriyaları ilə bənd-bənd əlaqələndirilməlidir. Yalnız bundan sonra deputatların müzakirəsinə verilməlidir. “Siyasi kompromislər sosial kompromisləri əvəz etməyəcək” - onun mövqeyi pensiyalar haqqında qanun üçün əsas ola bilər.
Berger "sosial qəzəb atəşini söndürmək" üçün hakimiyyəti yavaşlamağa, qanunu gətirməyə və onu tətbiq etməməyə inandırır. “Hörmətlə rəftar hissi qəzəblə əvəz olundu, çünki birliklərin konkret təkliflərlə dinc etirazlarına məhəl qoyulmur” deyir. Bu, Fransa Demokratik Əmək Konfederasiyası rəhbərinin xəbərdarlıq etdiyi kimi, siyasi məqsədlər üçün "istifadə etməyə" çalışacaq vəhşi etirazlara yol verə bilər. Makron televiziyaya verdiyi müsahibədə həmkarlar ittifaqlarından heç bir təklifin olmadığı barədə açıqlamasını yalan və münaqişənin tarixini yenidən yazmaq cəhdi adlandırıb.

Son çarə demokratiya

Fransa prezidenti ilə küçə arasında ikinci qarşıdurma kulminasiya nöqtəsinə çatmayıb, lakin hər an partlaya bilər. Fransız cəmiyyətinə nüfuz edən çoxlu narazılıqlar bu islahatı qəbul etdi. Üstəlik indiki inflyasiya dünən özünü orta təbəqə hesab edənləri də sıradan çıxarır. Və təbii ki, hakimiyyətin hansı təbəqələri, hansı qüvvə ilə vuracağını hesablamadan hamını kütləvi şəkildə yeni islahata sövq etməyə cəhd edir.

General de Qoll tərəfindən 60 il əvvəl əsası qoyulan Beşinci Respublika sistemi ilk uğursuzluqlarla baş-başadır, amma hələlik tab gətirir, lakin səhvlər üzərində işləmədən sağ qalmaya da bilər. Bəli, Fransa prezident respublikasıdır, amma parlamentsiz hələ də işləyə bilmir. Makronun hakimiyyəti altında sistemə çevrilən tıxacdan çıxmaq üçün yuxarıdan güzəştlər, küçədən özünə nəzarət, qurumların qarşılıqlı fəaliyyəti üçün yeni formatlar lazımdır. Və hökumətin qalan dörd ili bunun son nəticədə hansı yeni respublika ilə nəticələnəcəyini göstərəcək. Lakin vektor belədir: ölkəni korporativ qanunlara uyğun idarə etmək cəhdləri nə qədər enerjili olsa, müqavimət bir o qədər sərt olacaq - döyüşsüz fransızlar ən təcili islahatların belə mərhəmətinə təslim olmayacaqlar.

V.VƏLİYEV