Avropaya yeni enerji körpüsü

Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında yaşıl enerji ilə bağlı strateji tərəfdaşlıq Sazişi dünyanın diqqət mərkəzində

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Rumıniyaya səfəri və Buxarestdə 4 ölkənin - Azərbaycan Respublikası, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan Hökumətləri arasında yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında Sazişin imzalanması dünyanın diqqət mərkəzindədir. İmzalanan sənəd də müasir dövrün tələbləri ilə ayaqlaşır, dünya ölkələrinin əldə etmək istədiyi alternativ enerji texnologiyasının ölkəmizdə daha geniş şəkildə istifadə olunmasına hüquai zəmin yaradır.
Qeyd edək ki, Azərbaycanda da bu sahəyə xüsusi diqqət göstərilir. 2030-cu ilədək elektrik enerjisi qoyuluş gücündə bərpa olunan enerji mənbələrinin payının 30 faizə çatdırılması, işğaldan azad olunmuş ərazilərin “Yaşıl Enerji” Zonasına çevrilməsi ölkəmizin enerji siyasətində bir nömrəli prioritetdir. Son otuz ildə yaşıl enerji ilə bağlı aparılan tədqiqatların sonucu olaraq deyə bilərik ki, ənənəvi enerji mənbələrindən - kömür, neft və təbii qazdan asılılığımızı azalda biləcək bir yenilikdir.

“Yaşıl enerji” nədir və bunun ölkəmizdə tətbiqi nələri dəyişəcək?

Yaşıl enerji günəş işığı, külək, yağış, gelgit, bitki, yosun və geotermal istilik kimi təbii mənbələrdən gəlir. Bu enerji mənbələri yenilənə bilər, yəni təbii olaraq yenilənir. Bunun əksinə olaraq, fosil yanacaqların inkişafı milyonlarla il çəkən və istifadəsi ilə azalmağa davam edəcək sonlu bir qaynaqdır. Yenilənə bilən enerji mənbələri, ətraf mühitə, istixana qazları kimi çirkləndiricilər istehsal edən və iqlim dəyişikliyinə töhfə verən fosil yanacaqlardan daha az təsir göstərir. Fosil yanacaqlara giriş əldə etmək üçün ümumiyyətlə ekoloji cəhətdən həssas yerlərdə mədən və ya yerin dərinliyində qazma tələb olunur.

Yaşıl enerji, əksinə elektrik enerjisi əldə etməyən kənd və ucqar bölgələr də daxil olmaqla, bütün dünyada asanlıqla mövcud olan enerji mənbələrindən istifadə edir. Yenilənə bilən enerji texnologiyalarındakı irəliləyişlər günəş panellərinin, külək turbinlərinin və digər yaşıl enerji mənbələrinin qiymətini aşağı saldı, elektrik enerjisi istehsal etmək qabiliyyətini neft, qaz, kömür və kommunal şirkətlərin deyil, insanların əlinə verdi.

Yaşıl enerjinin növləri

Yenilənə bilən, çirkləndirməyən enerji mənbələri ilə bağlı araşdırmalar bu qədər sürətlə gedir, hazırda inkişafda olan bir çox yaşıl enerjinin növünü izləmək çətindir. Ən çox yayılmış yaşıl enerjinin 6 növü var:

Günəş enerjisi - Ən çox yayılmış bərpa olunan enerji növü olan günəş enerjisi, adətən günəş işığını tutaraq elektrik enerjisinə çevirən fotovoltaik hüceyrələr istifadə olunur. Günəş enerjisi binaları və suyu qızdırmaq, təbii işıqlandırma və yemək bişirmək üçün də istifadə olunur.

Külək enerjisi - Yer səthindəki hava axını turbinləri itələmək üçün istifadə edilə bilər, daha güclü küləklər daha çox enerji istehsal edir. Yüksək hündürlükdəki ərazilər və sahillər yalnız dənizdə ən güclü küləkləri tutmaq üçün ən yaxşı şəraiti təmin edirlər. Araşdırmaya görə, kənd yerlərində reytinq gücünün yalnız 20% -i ilə işləyən quru əsaslı, 2,5 meqavatlıq külək turbinləri şəbəkəsi mövcud enerji istehlakının 40 qatını təmin edə bilər.

Su enerjisi - Su elektrik stansiyası olaraq da adlandırılan hidroelektrik su buxarlanma, yağış və bənddən keçən suyun qüvvəsi daxil olmaqla su dövrü ilə yaranır. Hidroelektrik əhəmiyyətli miqdarda enerji istehsal etmək üçün yüksək yağış səviyyələrindən asılıdır.

Geotermal enerji - Yer qabığının altında həm planetin orijinal əmələ gəlməsindən, həm də mineralların radioaktiv çürüməsindən qaynaqlanan kütləvi istilik enerjisi var. İsti bulaqlar şəklində olan jeotermal enerji insanlar tərəfindən minilliklər boyu çimmək üçün istifadə edilmişdir və indi elektrik enerjisi istehsalında istifadə olunur. Təkcə Şimali Amerikada, yeraltı yerdə saxlanılan kömürdən 10 dəfə çox elektrik enerjisi istehsal edəcək qədər enerji var.

Biokütlə - Taxta tullantıları, yonqar və yanacaqlı kənd təsərrüfatı tullantıları kimi son dövrlərdə yaşayan təbii materiallar, neft əsaslı yanacaq mənbələrindən daha az istixana qazı tullantıları ilə enerjiyə çevrilə bilər. Biyokütlə olaraq bilinən bu materialların günəşdən yığılmış enerjini ehtiva etməsi də diqqətçəkən məqamdır.

Bioyanacaq - Enerji istehsal etmək üçün biyokütləni yandırmaqdansa, bəzən bərpa olunan üzvi materiallar yanacağa çevrilir. Nümunə olaraq etanol və biyodizeli göstərə bilərik. 2010-cu ildə dünyadakı avtomobil nəqliyyatının 2,7 faizi bioyanacaqlarla hərəkət edib. 2050-ci ilə qədər isə bu rəqəmin təxminən 25 faizdən çox olacağı proqnozlaşdırılır.

Hədəf 6 qiqavatlıq əlavə gücləri yaratmaqdır

Rumıniyanın paytaxtı Buxarest şəhərində keçirilən görüşdə qəbul edilən sənəddə bərpaolunan enerjiyə geniş diqqət ayrılmağın məmnunluğu ifadə edilib. Rumıniya, Gürcüstan və Azərbaycan arasında Qara dənizdən çəkiləcək elektrik xəttinin vacibliyi vurğulanıb. Bu layihə iştirakçı ölkələri, həmçinin Avropanı həm rəqəmsal kommunikasiya, həm də enerji üçün Qara dənizin hər iki tərəfindən, həmçinin Xəzər dənizi regionu ilə bağlayacaq. Bərpaolunan enerji mənbələrindən elektrik enerjisini Rumıniya və Macarıstan ərazisindən Avropa İttifaqına gətirməklə bu layihə təchizatın təhlükəsizliyini gücləndirməyə kömək edəcək.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında bildirib ki, ötən il Azərbaycanın Avropa İttifaqı bazarına təbii qaz ixracı 8,2 milyard kubmetr təşkil etmişdir, bu il 11,3 milyard kubmetrdir: “Növbəti il onun həcmi ən azı 11,6 milyard kubmetr olacaq. Gələn il Azərbaycandan ixrac ediləcək təbii qazın ümumi həcmi təxminən 24 milyard kubmetr olacaq. Müqayisə üçün, 2021-ci ildə o, 19 milyard kubmetr təşkil edirdi”.

Dövlət başçısı Dövlət Neft Şirkəti ilə Romqaz arasında 2023-cü il yanvarın 1-dən Azərbaycandan Rumıniyaya qazın təchizatı barədə müqavilənin imzalanmasını xatırladaraq əlavə edib ki, Azərbaycan özünün qaz təchizatının coğrafiyasını Avropa bazarına qədər genişləndirir: “Bu, hamı üçün uduşlu vəziyyətdir, çünki Avropaya öz enerji təhlükəsizliyinin qorunması üçün qaz lazımdır, Azərbaycanın isə özünün nəhəng enerji resursları üçün etibarlı bazara ehtiyacı var. Bu gün biz Avropaya digər enerji körpüsünü salmağa başlayırıq. Ölkəmiz Avropanın mühüm elektrik enerjisi, əsasən, yaşıl enerji təchizatçısına çevrilməyi planlaşdırır.

Azərbaycanın bərpaolunan enerji potensialına gəldikdə, quruda külək və günəş enerjisinin həcmi 27 qiqavatdan çoxdur, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda isə külək enerjisi 157 qiqavat təşkil edir. Ölkəmizin strateji investorlarının biri ilə biz 2027-ci ilə qədər 3 qiqavat külək və 1 qiqavat günəş enerjisini istehsal etməyi planlaşdırırıq. Onların 80 faizi ixrac olunacaq. Biz 2037-ci ilə qədər ən azı 6 qiqavatlıq əlavə gücləri yaratmağı planlaşdırırıq”.

Qeyd edilib ki, yalnız təkcə bir qlobal enerji şirkəti Azərbaycanda 10 qiqavat yaşıl enerjinin istehsalına yatırımlar etməyi planlaşdırır. Azərbaycanın Energetika Nazirliyi digər qlobal enerji şirkəti ilə çərçivə sazişini imzalayıb. Həmin şirkət Azərbaycanda 12 qiqavata qədər külək və günəş enerjisinin istehsalına sərmayə qoymağı planlaşdırır. Beləliklə, Azərbaycan ixracının birinci mərhələsində ən azı 3 qiqavatlıq əlavə ötürmə gücü yaradılacaqdır.

Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban hazırkı şəraitdə liderlərin ölkələrinin iqtisadi və enerji təhlükəsizliyini təmin etməli olduqlarını vurğulayıb: “Bütün bunların həll yolu bərpaolunan enerji mənbələrinin müəyyənləşdirilməsindən və onların Avropaya nəqlindən ibarətdir. Avropa Komissiyasının müdrikliyinə görə biz Azərbaycana çox diqqət yetirdik, onunla əməkdaşlığımızı inkişaf etdirdik. Azərbaycanın və Prezident Əliyevin Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığa həmişə açıq olması təqdirəlayiqdir. Mən özüm də bir il ərzində Avropa İttifaqının həmişə Azərbaycana etibarlı tərəfdaş kimi etibar edə biləcəyinin şahidi olmuşam. Bu gün enerji sahəsində Macarıstan adından bu sazişi imzalaya bildiyimiz üçün biz Azərbaycandakı, Gürcüstandakı və Rumıniyadakı dostlarımıza, həmçinin Avropa Komissiyasının Prezidentinə minnətdarıq”.

Gürcüstanın Baş naziri İrakli Qaribaşvili də hazırkı geosiyasi çağırışlar fonunda enerji təhlükəsizliyi sahəsindəki aktual məsələlərin həlli baxımından şaxələndirmənin vacibliyinə diqqət çəkib. Vurğulayıb ki, Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında Sazişi imzalamaqla ölkələrimiz yaşıl enerji sahəsində sıx əməkdaşlıq etməyə hazır olduqlarını təsdiqlədi.

Rumıniyanın Baş naziri Nikolae Çuke dünyada baş verən hazırkı böhran şəraitində həmrəylik nümayiş etdirməyin və ehtiyatları bir araya gətirməyin vacibliyini qeyd edib. Baş nazir strateji tərəfdaşlıq haqqında Sazişi enerji sahəsində uzunmüddətli qarşılıqlı əməkdaşlığın gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addım kimi dəyərləndirərək deyib ki, 2023-cü ilin əvvəlindən başlayaraq Azərbaycan qazının Rumıniyaya çatdırılması ilə bağlı razılığa gəlinməsi istiqamətində irəliləyiş alqışlanmalıdır. Çünki Rumıniyanın enerji təhlükəsizliyi baxımından əlavə bir müdafiəsi olacaqdır. Bir tərəfdən Azərbaycan Respublikası və Gürcüstan Respublikası arasında, digər tərəfdən isə Avropa arasında yaşıl enerji ticarətinin inkişafını nəzərə alaraq, bərpaolunan enerjinin generasiyası üzrə mövcud potensialdan faydalanmaq bu gün heç vaxt olmadığı qədər mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

“Yaşıl enerji” – zamanın tələbi

Dünyanın tərəqqipərvər insanları qlobal iqlim dəyişikliklərinin qarşısını almaq üçün müxtəlif layihələr üzərində baş sındırır. Aktual məsələlərdən biri planetin enerjiyə olan tələbatının ətraf mühitə zərər vurmadan ödənilməsidir. Su elektrik enerjisi dünyada enerji istehlakının 3 faizini və elektrik enerjisi istehsalının 15 faizini təmin edə bilir və ən böyük bərpa olunan enerji mənbəyi hesab olunur. Külək enerjisindən də geniş şəkildə istifadə olunur. Ümumilikdə isə, bərpa olunan enerji sektorunun inkişafına və daha çox istifadəsinə yaşıl işıq yandıran ölkələr arasında Çin, ABŞ, Yaponiya və Böyük Britaniyanın liderlik etməsi təqdirəlyiqdir. Amma bu ölkələrin fəaliyyəti dünyada iqlim dəyişikliyinin qarşısını almaq üçün yetərli sayıla bilərmi? Əlbəttə, yox. Bunun üçün əksər ölkələr bir araya gəlməli və atılacaq addımlar bir mərkəzdən idarə olunmalıdır. Əks təqdirdə atmosferimizdə baş verən mənfi tendensiyaların qarşısını almaqda çətinlik çəkəcəyik.

Bu ilin fevralın 4-də Prezident İlham Əliyev Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin VIII toplantısındakı çıxışını xatırlatmaq yerinə düşər: “Bizim elektrik enerjimizə regional bazarda da ehtiyac var, bəlkə də, biz daha uzağa, Avropaya qədər gedə bilərik. Çünki bu gün biz dörd qonşu ölkəyə - Türkiyə, Rusiya, Gürcüstan və İrana elektrik enerjisi ixrac edirik. Həcm artır. Bizim Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbəyimiz nə qədər çox olsa, biz ixrac üçün daha çox qaza qənaət edəcəyik. Məsələn, mənim indicə qeyd etdiyim elektrik stansiyası – külək elektrik stansiyası ilə biz 200 və ya 300 milyon kubmetr qaza qənaət edəcəyik. Bu, yaxşı göstəricidir və istehlakı böyük olmayan ölkələr üçün ciddi dəyişiklik ola bilər”.

“Səs” Analitik Qrupu