Vyaçeslav Şekunski: “Çinin texnoloji və iqtisadi sıçrayışını yalnız Çinin özü saxlaya bilər” - MÜSAHİBƏ

Qazaxıstanlı siyasi və iqtisadi ekspert, Mərkəzi Asiya üzrə mütəxəssis Vyaçeslav Şekunski “Caliber” analitik mərkəzinə müsahibəsində Mərkəzi Asiya regionunda iqtisadi proseslər, Çinin bu regionda və qlobal iqtisadi məkanda yüksəlişi haqda maraqlı fikirlər səsləndirib. Müsahibəni oxucularımızın nəzərinə çatdırırıq.

- Vyaçeslav Anatolyeviç, Çinin Mərkəzi Asiya regionuna təsir dərəcəsini necə qiymətləndirirsiniz? Bu, region ölkələri üçün hansısa risklər yaradırmı?

- Əslində, Çinin regiona təsiri sırf faydalıdır. Respublikalar öz xammal və kənd təsərrüfatı məhsulları üçün sabit bazar əldə etdilər və gələcəkdə Çin regionda kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətinin inkişafını stimullaşdırmaqda davam edəcək ki, bu da ixrac imkanlarını genişləndirəcək. Yeri gəlmişkən, Qazaxıstanın ərzaq məhsulları uzun illərdir ki, Çin mağazalarında satılır. Düzdür, ÇXR kifayət qədər uzun müddət respublikalarımızı yalnız ərzaq təminatçısı, xammal bazası kimi istifadə edirdi. Lakin ölkəsini enerji resursları və metallarla rahat logistika ilə təmin etmək prosesini relslərə qoyan Çin respublikalarda yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların yerləşdirilməsini təmin etmək üçün daha bir addım atır.

Çin sədri Si Cinpinin 25 yanvar 2022-ci ildə Çin və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının onlayn sammitindəki çıxışına nəzər salsanız, o zaman həm 30 il ərzində əldə olunan nəticələr, həm də Pekinin niyyətləri yüngül vurğularla ifadə olunur. Amma ÇXR bizim respublikalara Qərb ölkələri kimi yanaşmır, texnologiyaya çıxışı məhdudlaşdırmır. Dövlət başçısı Si çıxışında bildirib ki, Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri yüksək texnologiyalar, o cümlədən süni intellekt, böyük data bazası və bulud hesablamaları sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirməlidir.

Belə ki, Özbəkistanda bir neçə ildir ki, ÇXR-in uzun illərdir uran xammalının istehsalında əməkdaşlıq etdiyi elektronika yığma zavodu fəaliyyət göstərir. Çinlilər ölkədə yollar, böyük istilik elektrik stansiyası, ağır özüboşaldan maşınlar və vaksinlər istehsal edən zavodlar və s. yaradıblar. Maraqlı faktdır. Özbəkistan zavodları karbohidrogen xammalı emal edir, bu xammal Çin şirkətləri tərəfindən Türkmənistan və Qazaxıstanda yerləşən yataqlardan alınıb təmin edilir.

Ümumiyyətlə, Çinin Özbəkistan və Tacikistanla ticarət dövriyyəsi 100 dəfə artıb.

Həmçinin, Qırğızıstanda məişət texnikası, avtomobillərin yığılması, kabel məmulatlarının və vaksinlərin istehsalı üçün fabriklərin tikilməsi planlaşdırılır.

Qazaxıstan Çin sayəsində geniş ərazisindən daha çox fayda əldə etmək imkanı əldə etdi. Əməkdaşlıq illəri ərzində Yeni İpək Yolu böyük stimul qazanıb, respublika ərazisindən keçən ticarət dövriyyəsi 6 dəfə artıb. 160 ölkə arasında logistikanın inkişaf səviyyəsinə görə reytinqdə (2018-ci il) Qazaxıstan region üzrə ən yüksək göstəriciyə- 71-ci yerə malikdir. Regionun qalan ölkələri isə daha aşağı yer tutur. Bununla belə, irəliləyiş göz qabağındadır: 2007-ci ilin reytinqi ilə müqayisədə Qazaxıstan 62 pillə, Özbəkistan 30 pillə yüksəlib, ərazisinin 93%-i dağlar olan Tacikistan isə 12-ci yerə yüksəlib.

Əgər biz Qazaxıstana qayıtsaq, o zaman yerli elita ilə Çinin ölkədə olması mövzusu arasında müəyyən münaqişə var. Ona görə də istər müəssisələrdə, istərsə də şəhər meydanlarında millətlərarası münaqişələr başlanır. Çin şirkətlərinin iştirakı ilə elan edilən 50-dən çox yeni müəssisənin tikintisinin qismən kağız üzərində qalacağı hissi var. Çinlilər isə indi qazax tərəfdaşlarına təşvişlə baxırlar.

Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, ÇXR və Tacikistan arasında münasibətlər güclü ilə zəif arasında münasibətlərə bənzəyir. Çin iri infrastruktur obyektlərinə (məsələn, Düşənbə İES-2) sərmayə qoymaqla respublikanın əsas kreditoruna çevrilib və onun bütün üstünlükləri var, dünyanın ən böyük gümüş yataqlarından birinin işlənməsi, qızıl yataqlarının yerləşdirilməsi, hərbi baza və s.

Türkmənistanın əsas ixrac tərəfdaşı Çindir. Təbii ki, bir nüans var. Respublikada hasil edilən neftin yarısı Çinə gedir, lakin onun böyük hissəsi hələ də Çin krediti əvəzinə ödənilir. Amma ümumilikdə Türkmənistan əməkdaşlıqdan o qədər də xeyir görmür.

Əgər risklərdən danışırıqsa, o zaman, fikrimcə, müəyyən mərhələdə respublika ərazisində hasilatı artırarkən özümüzün enerji resurslarının çatışmazlığı riski yarana bilər. Məsələn, əgər respublikada kimya sənayesi, xüsusən də polipropilen və digər polimerlərin istehsalı üçün zavod quraşdırılıbsa, o zaman karbohidrogen yataqlarına çıxış imkanları nəzərə alınmalıdır. Və sonra belə çıxa bilər ki, qaza ən rahat çıxışı çinlilər “gözdən keçiriblər” və onlar qazı sərhəddən keçiriblər.

- İqtisadi maraqları ABŞ və Qərblə ciddi rəqabət aparacaq Çinin yeni dövrünün gəldiyini söyləmək olarmı? Bu gün özünü necə göstərir?

- Hazırda belə görünür. Praktikada Çini texnoloji və iqtisadi sıçrayışda yalnız Çinin özü saxlaya bilər. Əgər ölkə daxilində heç nə baş verməsə, o zaman maraqlı vəziyyət yaranacaq ki, özlüyündə kifayət qədər qapalı olan ölkə aparıcı rol alıb. Ən uzun oyun tarixinə malik böyük ölkə haqqında bayağılıqdan uzaqlaşsaq, indi Çinə qeyri-adi ölçüdə papaq geyindirmək lazımdır. Çinli investorlar ab-havanı idarə edə biləcəyi iqtisadi dayaqda ilk addımlar atır. Görək çinlilər Olimpiadanı boykot edən ölkələrdən necə qisas alacaqlar...

Ümumiyyətlə, belə bir dövr gələ bilər. Amma yaxşı çinşünaslardan soruşmalıyıq ki, çinlilərin mentaliteti bu yükün öhdəsindən gələcəkmi?

- Çin faktorunu, o cümlədən Rusiyanın maraqlarını regiondan sıxışdırmaq baxımından birbaşa təhlükə kimi nəzərdən keçirməyə dəyərmi?

- Aydın məsələdir ki, hər iki ölkə bir-birinə gələcəkdə məhz region ərazilərində status-kvo baxımından uyğun gəlir. Bu bir növ simbiozdur. Çin üçün artıq müəyyən edilmiş xammal tədarükçüsü statusunda olan respublikalar və alternativ nəqliyyat dəhlizi vacibdir. Çin isə təbii ki, Rusiyanın respublikaları qorunmalı olan öz buferi hesab etməsindən məmnun olacaq.

Amma qeyri-sabitlik dövrünə qədəm qoymuş respublikaların ərazisində həmin Çinin maraqlarının qorunması baxımından ŞƏT-in potensialına baxmaq maraqlı olardı. Hazırda ölkələri birləşdirən regional təşkilatlar sıfırdan fəal şəkildə yaradılır və ya yenidən canlanır. Buna baxmayaraq, Əfqanıstanın stimullaşdırdığı regionda qeyri-sabitliklə bağlı çağırışlar, respublikalardakı daxili problemlər öz töhfəsini verir- bütün bunlar ŞƏT-in yenidən qurulması üçün amil rolunu oynamalıdır.

Tərcümə - Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.