Uzunyuva Hekatomnos abidə məzarı

TRT “Türkiyənin səsi” radiosundan “Anadolunun ilkləri” başlığı altında bu gün sizə Türkiyənin Muğla vilayətində yerləşən, Anadolunun ən böyük arxeoloji kəşflərindən və Halikarnas Məqbərəsinin qabaqcıllarından biri olan Uzunyuva Hekatomnos (Hekatomneion) abidə məzarı və müqəddəs sahə haqqında məlumat verəcəyik. Mətni Neslihan Değirmencioğlu hazırlayıb.

Dünyanın yeddi möcüzəsi haqqında daha əvvəl eşitmisiniz? Qədim dünyada iz qoymuş, görənləri həm valeh edən, həm də heyrətləndirən o möhtəşəm əsərlər haqqında nə demək olar? İnsan təxəyyülünün memarlıq və mühəndislik baxımından çatdığı səviyyəni ortaya qoyan qeyri-adi quruluşlardır. Onlar qeyri-adiliyin tam təsvirinə layiqdirlər, çünki hər biri nəhəngdir və sərhədləri aşır!

Qədim dünyanın bu yeddi möcüzəsindən yalnız Misirdəki Xeops piramidası dağılmayıb. Digərləri isə təəssüf ki, zamanın, təbii fəlakətlərin və insanların yaratdığı dağıntılara tab gətirə bilməyib... Antik dövrdə dünyanın yeddi möcüzəsindən ikisi də Anadoludadır. Biri Efesdəki Artemida məbədi, digəri isə Kral Mausolos (Mozolos) adına tikilmiş Halikarnas Mavzoleyi... Hər ikisi möhtəşəm və təsiredici tikililərdir. Lakin Halikarnas Mavzoleyi digərlərindən fərqlənir, çünki bu məqbərədən sonrakı bütün məqbərələr kralın adına əsaslanaraq “mavzoley” adlandırılmağa başlanıb.

Əslində qədim dünyanın ən mühüm məzar abidəsi Kral Mavzoleyinə deyil, atasına məxsusdur.

Muğla vilayətinin qəsəbələrindən biri olan Milasda Anadolunun ən böyük arxeoloji kəşflərindən biri reallaşıb. Arxeologiya dünyası Kral Hekatomnosun məqbərəsinin tapılmasını “əsrin kəşfi” elan edib. Ərazidə qeyri-qanuni qazıntıların aparıldığı müəyyən edilərkən üzə çıxarılan məzar Qədim dövrün günümüzə qədər gəlib çatan ən mühüm məzar abidəsi kimi qəbul edilir. Çünki bu məzar qədim dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olan Halikarnas Mavzoleyi ilə eyni ölçüyə malikdir və bu, onu unikal edir. Mütəxəssislər bu məzarın dizaynı, divar rəsmləri və relyefləri ilə yüksək səviyyəli əsər olduğunu deyirlər. Bu səbəblərə görə Uzunyuva Hekatomnos məqbərəsi və ziyarətgahı UNESCO-nun Dünya Mirası Siyahısındadır.

Hekatomnos məzarı sanki "Anadoluda yerin altında nəhəng tarix yatır" cümləsini təsdiqləyir. Qəbirin qazılması bir qədər həzin bir hekayədir... Qəbir qarətçiliyi qədim zamanlardan bəri həmişə bir qrup insanı özünə cəlb edib. Ölülərlə birlikdə qiymətli əşyaların da basdırıldığını bilən bu insanlar varlanmaq arzusu ilə qəbirləri talan ediblər. Milasdakı Hekatomnos məqbərəsi də mədəniyyət və tarix düşmənlərinin hücumuna məruz qalıb. İki min dörd yüz il əvvəlin izləri amansız zərbələr alıb. Unikal divar rəsmləri və qabartmalı qəbirlər güclü rütubətə məruz qalıb. Məzarın qarəçilər daha çox zərər vermədən xilas edilməsini mütəxəssislər böyük şans kimi görürlər.

Kral Hekatomnos qədim dövrlərdə Kariya bölgəsinin ən əhəmiyyətli şəhərlərindən biri olan Mylasada (Milasa) mühüm yenidənqurma işləri aparmış və çoxlu binalar inşa etdirmişdir. Şəhərin rifahını artıran padşahın ölümündən sonra oğlu Mozolus bir məzar tikdirmək istəyir. Kral yerin altındakı dəfn kamerasında yatacaq, lakin yerin üstündə elə möhtəşəm bir abidə ucalacaq ki, atasının xatirəsi əbədi qalacaq.

Qəbir kamerası yerin dərinliyində qazılmış çuxurda tikilib. Mütəxəssislər məzarın təcrid olunması ilə bağlı olduqca təəccüblü və unikal bir tənzimləmə olduğunu müəyyən ediblər. Otaqdakı məqbərə kifayət qədər böyükdür və demək olar ki, bütün otağı tutur. Məqbərə dörd tərəfdən zolaqvari relyeflərlə, başqa sözlə frizlərlə bəzədilib. Dövrün heykəltəraşlıq sənətinin ustalığını üzə çıxaran nadir əsərdir. Frizlərdə Kral Hekatomnos və ailəsinin gündəlik həyatından hissələr var. Məqbərə ölçüləri, usta sənətkarlığı və relyefləri ilə Anadoluda yeganə nümunə kimi tanınır. Qəbir kamerasındakı divar rəsmləri də həm texniki, həm də bədii cəhətdən öz dövrünü qabaqlayır.

Uzunyuva Hekatomnos məqbərəsi, müqəddəs sahəsi ilə birlikdə 2400 il əvvəldən günümüzə gəlib çatıb. Ziyarətgahda məqbərənin xaricində diqqətəlayiq bir sütun var, 'Menandros'a həsr olunmuş Şərəf Sütunu'. Mylasalı Menandrosun heykəli bir vaxtlar bu səkkiz metr hündürlüyündəki Fəxri Sütunun üstünə qoyulmuşdur. Hazırda isə o sütun leyləklərin illərdir yuva saldığı yerdir. Tədqiqatçılar çox uzun bir müddət bu sütunun məqbərənin bir hissəsi olması barədə səhv ediblər. Lakin sütunla məzar arasında yeganə əlaqə onun qəbir tikildikdən bir əsr sonra qəbir kamerasının üzərində ucaldılmasıdır. Əslində, bu sütun Hekatomnus məqbərəsinin kəşf hekayəsinin başladığı yerdir. Çünki məlum olur ki, qeyri-qanuni qazıntı bu mərmər sütunun bünövrəsi üzərində aparılıb və quldurlar dəfn kamerasına daxil olmaq üçün bu sütunun döşəməsində çuxur qazıblar. Məqbərədən qaçaqmalçılıq yolu ilə gətirilən Qızıl Tac və dağ keçisi heykəlcikləri xaricdə tapılaraq Türkiyəyə gətirilən tapıntılar arasındadır. Lakin quldurların məzardan daha nə qazdıqları və onun harada olduğu bu gün də məlum deyil.

Uzunyuva Hekatomnos Kral türbəsi və ziyarətgahı YUNESKO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edildikdən sonra ərazi açıq səma altında muzeyə çevrilib. Qeyri-qanuni qazıntılar zamanı qəbir kamerası, məqbərə və divar rəsmləri kifayət qədər zədələndiyi üçün ziyarətçilərin daxil olması qadağandır. Bundan əlavə, məqbərə demək olar ki, bütün dəfn kamerasını tutduğundan fiziki olaraq ziyarət üçün uyğun deyil. Bu səbəbdən məqbərənin dəqiq surəti hazırlanır və dəfn kamerasının ətraflı təqdimatı ilə ziyarətçilərə təqdim olunur.

Bu gün Uzunyuva Açıq Hava Muzeyində qədim dövrdən qalmış nohur, böyük qurbangah, mərmər döşənmiş yolu və döşəmə mozaikaları ilə diqqət çəkən Roma dövrü villası var. Bir də Milas Xalça Muzeyi... Çünki Milas xalçaları naxış və rəng müxtəlifliyi ilə dünyada tanınıb. Əsrlərin zəngin mədəniyyət əsərləri Milas xalçalarının kompozisiyalarını aşıb-daşaraq günümüzə gəlib çatır.