“Sirli vasitəçilər” - RAKURS

“The Economist”: Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri Rusiyaya qarşı sanksiyaları ələyə çeviriblər

ABŞ Rusiyaya, İrana, Türkiyəyə, Çinə, Belarusa, bir sözlə kimdən xoşu gəlmirsə ona sanksiya tətbiq edir. Yəni, mənim tərtibatımdan kənara çıxanların aqibəti dünya birliyindən təcridlə yekunlaşacaq. İran 1979-cu il İslam inqilabından, Şimali Koreya yarandığı gündən, Rusiya isə Ukrayna müharibəsindən sonra Vaşinqtonun sanksiyaları altında yaşamaqdadırlar. Buna baxmayaraq, dünyanın əksər ölkələri sanksiyalara bir o qədər də əhəmiyyət vermirlər və həmin ölkələrlə ticari əməliyyatlarını aparmaqdadırlar. Təkcə Qərb ölkələri ABŞ-ın sanksiya tələblərinə boyun əyməkdədirlər. ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalara tuş gələn ölkə Rusiyadır. Hərçənd şimal qonşumuz bundan bir o qədər də narahat görünmür, amma problemlərin olmadığını da demək olmaz.
ABŞ Rusiyaya sanksiyalarla təsir etməyin mümkünsüz olduğunu görüb, bu dəfə başqa üsula əl atıb. Rusiya ilə ticarət aparan ölkələrə xəbərdarlıqlar bunu deməyə əsas verir ki, məqsəd həmin ölkələri bundan çəkindirməkdir. “The Economist” yazır ki, Qazaxıstan və bir sıra digər Orta Asiya respublikaları həm Rusiya, həm də Avropa ilə ticarətin sirli çiçəklənməsi dövrünü yaşayır. Broker sövdələşmələrində bum və Aİ-dən regiona qadağan olunmuş malların ixracında sürətli artım müşahidə olunub. Amma görünür, Avropa sanksiyalardakı boşluqları düzəltməyə tələsmir.

Sanksiyalar getdikcə sızan ələyə bənzəyir

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin yüksək rütbəli rəsmisi Dmitri Biriçevski keçən həftə bildirib ki, Rusiya Qərbin sanksiyalarının onilliklər boyu davam etməsinə hazırdır. Ancaq faktlar problemin o qədər də ciddi olmadığını göstərir. İqtisadiyyat sürətlə inkişaf edir: illik nisbət ikinci rübdə 4% təşkil edib, əvvəlki rübdə inanılmaz 5,4%-ə çatıb - və bu, tarixin ən sərt sanksiyalarına baxmayaraq. Ticarət çiçəklənməyə davam edir. Necə yəni?
Bunu başa düşmək üçün Qazaxıstana nəzər salaq. Keçən il Mərkəzi Asiya respublikasının texnologiya sənayesi “partlayıb”. Ukraynada münaqişə başlayandan bəri Avropa firmalarına məhsullarının əksəriyyətini Rusiyada satmaq qadağan edilib, baxmayaraq ki, onlar əvvəllər texnologiyanın ən böyük təchizatçıları idilər. Lakin Qazaxıstanın kiçik texnologiya sənayesi – 2021-ci ildə yüz milyon dollarlıq istehsal potensialına malik cəmi 50 firma – bu boşluğu doldurmuş kimi görünür. Qazaxıstanın Rusiyaya ixracının həcmi 2021-ci ildəki 40 milyon dollardan 2023-cü ildə 298 milyon dollara yüksəlib. Təbii ki, hər şey o qədər də hamar deyil. Avropadan elektronika idxalı da 250 milyon avrodan (273 milyon dollar) 709 milyon avroya yüksəlib. Möcüzəvi şəkildə genişlənən qazax firmalarıdır, yoxsa rusiyalılar köhnə Avropa təchizatçılarına yol açıblar? Özünüz mühakimə edin.

Qazaxıstan Ukraynada xüsusi əməliyyat başlayandan bəri həm Rusiya, həm də Avropa ilə ticarətin müəmmalı şəkildə çiçəkləndiyi bir neçə ölkədən biridir. Astananı Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və digər dörd Orta Asiya respublikası müşayiət edir. Avropa İttifaqının yuxarıda qeyd olunan ölkələrə ixracı 2023-cü ildə 46 milyard avro artıb ki, bu da 2021-ci ilə nisbətən 50% çoxdur. Bu, 2021-ci ildən 2023-cü ilə qədər Avropanın Rusiyaya ixracının azalmasının dörddə üçünə bərabərdir.

Birbaşa hərbi yardımla yanaşı, sanksiyalar Ukraynanın hərbi kampaniyasına Qərbin əsas töhfəsidir, lakin uzaqmənzilli raketlərdən fərqli olaraq, hələlik o qədər də böyük ziyan vurmayıb. İki il yarımlıq sanksiyalardan sonra Rusiya iqtisadiyyatı möhkəmlənir. Hansı Avropa firmalarının yeni məhdudiyyətlərə sadəcə olaraq ağılla uyğunlaşdığını, hansının isə sanksiyalardan zərərli şəkildə yan keçdiyini söyləmək çətindir. Ancaq tez-tez olduğu kimi, üçüncü ölkələr vasitəsilə ticarət əsasən qadağan olunmuş mallar hesabına artıb. Avropalı siyasətçilər çarəsiz şəkildə sanksiyalardakı dəlikləri möhürləməyə çalışırlar, lakin bunun üçün bəlkə də ən amansız şəkidə qonşu ölkələrlə sərt danışmalıdırlar.

Vasitəçilik ticarətində bum üç axından ibarətdir. Birincisi, sanksiyaları açıq şəkildə pozan qadağan olunmuş mallardır. Aİ ən sonuncusu iyunun 24-də olmaqla ümumilikdə 14 sanksiya paketi qəbul edib. Döyüş meydanında istifadə oluna biləcək hər şeyin Rusiyaya ixracını qadağan edirlər. Bu siyahıya yarımkeçiricilər və dronlar, həmçinin bilyalı podşipniklər və mikrodalğalı sobalar daxildir. Londonda yerləşən Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun məlumatına görə, 2022-ci ilin fevral-avqust aylarında Rusiyanın aldığı hərbi texnikanın yarıdan çoxunda Avropa və ya Amerika istehsalı olan komponentlər var.

Belə ki, Aİ-nin Qazaxıstan və Ermənistana ixracatında ən sürətli artım ən sərt sanksiyalara məruz qalan kimya, elektronika və istehsal avadanlıqlarından əldə edilib. Aİ-dən Qazaxıstana istehsal avadanlığının ixracı 2021-ci ildən 2022-ci ilə qədər iki dəfə artıb, daha sonra 2023-cü ildə daha 23% artaraq 6,4 milyard avroya çatıb. Ermənistan 2021-ci ilə nisbətən 2023-cü ildə Avropadan iki dəfə çox kimyəvi maddə, Avropadan beş dəfə çox informasiya texnologiyaları avadanlığı və dörd dəfə çox elektronika idxal edib.

Amma rəsmi ticarət statistikasına daxil olmayan qaçaqmalçılıq məhsulları da var. Rusiyaya gedən yolda tədarüklər bir sıra vasitəçilərdən keçə bilər. Türkiyə və Orta Asiyadakı bəzi ixracatçılar göndərdikləri malların haradan gəldiyini həqiqətən də bilmirlər, digərləri isə bunu yaxşı bilirlər. Keçən il Amerika Rusiyanın “Mayak” konqlomeratı tərəfindən Özbəkistan və Ermənistan vasitəsilə qadağan olunmuş avadanlıqların tədarükü üçün təşkil edilmiş bütün Avropa firmaları şəbəkəsinə qarşı sanksiyalar tətbiq etdi. İyun ayında Avropa alət istehsalçılarının Rusiyaya tədarük edən iki şəbəkəsi aşkar edildi: biri Rusiya dövlət şirkəti Ostek üçün Türkiyə vasitəsilə, digəri isə Rusiyanın aerokosmik şirkəti Newton-ITM üçün Qırğızıstan vasitəsilə.

Dolayı satışların artmasının ikinci səbəbi Rusiyanın 2022-ci ildən etibarən yük maşınlarının birbaşa Aİ-yə daxil olmasını qadağan etməsidir. Avropa bloku ölkələri kənd təsərrüfatı məhsulları kimi bir sıra malların Rusiyaya ixracına icazə versələr də, hazırda tədarükçülər həll yollarını seçməlidirlər. Aİ bundan narahat deyil: artan nəqliyyat xərcləri özlüyündə Rusiya ilə ticarətə mane olur, lakin ondan birbaşa asılı olan şirkətlərin sağ qalmasına mane olmur. Rəsmi məlumatlara görə, 2021-ci ildən 2023-cü ilə qədər Avropadan Qazaxıstana kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmi iki dəfə artıb.

Lakin üçüncü tendensiyanın öhdəsindən gəlmək Avropa üçün ən çətin olacaq. Bunun arxasında üçüncü ölkələrdə istehsal bumu dayanır. Üçüncü ölkələrin firmaları xammal və komponentləri Avropadan, o cümlədən tamamilə qanuni yolla idxal edirlər. Sanksiyalar hələ də tekstil, çuqun və termal emal olunmamış polad kimi bir sıra ixrac məhsullarına təsir etməyib.

Amma hətta ticarətə icazə verilən hallarda belə, maliyyə sanksiyalarını pozmadan ödəniş etmək çətindir. Rusiyanın dövlət şirkətləri ilə demək olar ki, bütün növ əməliyyatlar qadağandır. Avropa banklarının əksər Rusiya bankları ilə qarşılıqlı əlaqəsi qadağandır. Rusiyanın iri bankları maliyyə mesajlarının mübadiləsi üçün SWIFT şəbəkəsindən ayrılıb. Nəhayət, şirkətlərə Aİ-nin qara siyahısında olan firmalar və hüquqi şəxslərlə təmasdan qaçmaq əmri verilir - onların sayı artıq 2200-dür.

Hərbi əməliyyatlar başlamazdan əvvəl Türkiyə Avropaya ən böyük məişət texnikası tədarükçülərindən biri idi. Amerika bu gün türk firmalarının Rusiya üçün dron və mikroelektronika istehsal etdiyindən şübhələnir. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsinin sözlərinə görə, bəzi növ sursatlar üçün metallar Avropada əridilə bilər. Avropadan Qazaxıstana ofis avadanlığı idxalı 2021-ci ildən 2023-cü ilə qədər üç dəfə artaraq, demək olar ki, bir milyard dollara çatıb. Görünür, bu, daha çox yeni şirkətlərin və fabriklərin kütləvi şəkildə açılması ilə bağlıdır. Qazaxıstana sərmayələr 2023-cü ildə 11% artıb ki, bu da əsasən Rusiya şirkətlərinin payına düşür.
Adamda belə bir hiss yaranır ki, rəqabətdə üstünlük Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinin əlinə keçir. Ümumilikdə beş Mərkəzi Asiya respublikasının iqtisadiyyatı 2022-ci ildəki 4%-dən 2023-cü ildə 6%, Ermənistanın iqtisadiyyatı isə 2022-ci ildəki 5%-dən 8% artıb. Yük daşımalarının hər il 20% artması ilə bir gecədə inkişaf edən logistika sektoru yaranıb.

Bütün bunlar avropalı siyasətçilər üçün pis xəbərdir. "Əlbəttə, biz bu və ya digər formada sızma gözləyirdik" deyə bir məmur etiraf edib, "amma bu miqyasda deyil!". Dekabr ayında Aİ-nin on ikinci sanksiyalar paketi ilk dəfə Ermənistan və Özbəkistandakı şirkətlərə təsir etdi. O vaxtdan bəri bürokratlar üçüncü ölkələri və avropalı ixracatçıları yeni sanksiyalarla hədələsələr də, yalnız az sayda firmaya qarşı real tədbirlər görüblər. Qara siyahıdakı hər bir şirkət üçün yenisi həmişə haradasa qeydə alınır.

Effektiv həll yolu üçün avropalılar Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya hökumətlərinə müraciət etməli olacaqlar və bu, asan məsələ deyil. Regional siyasətçilər Rusiyaya yaxınlıqlarını qiymətləndirirlər və çox vaxt qaydaları pozaraq şəxsi mənfəət əldə edirlər. Ancaq bunun müqabilində avropalılar onlara "yaxşılıqlar" təklif edə bilərlər. Məsələn, bu yaxınlarda Aİ 270 milyon avro yardım, kredit və müqavilələr ayırdıqdan sonra Ermənistan Rusiya ilə ticarət aparan firmaları bağlamağa başladı.

Alternativ olaraq, Avropa çubuq yerinə kökdən istifadə edə bilər. O, embarqonu üçüncü ölkələrə də uzada bilər və ya onların banklarının fəaliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Bununla belə, bu, Avropanın qalan qaz tədarükçülərini (Azərbaycan) qəzəbləndirir və Avropa firmalarına zərər vurur. Söhbət ondan ibarətdir ki, Aİ Ukrayna üçün sərt sanksiyaların faydalarının xərclərdən çox olduğuna inanırmı? Hazırkı yanaşmadan aydın olur ki, yox.

V.SALAH