Pəhriz psixologiyamıza necə təsir edir? - ARAŞDIRMA

Bir çox mənbələrdə artıq çəkili insanların təkcə bəşəriyyətin dəyişən qidalanma tərzinə görə deyil, bəzi psixoloji səbəblərə görə kökəldiyi, yemək yeməyin bəzən aludəçiliyə çevrildiyi və buna görə də insanların artıq çəkilərindən qurtula bilmədikləri bildirilir. Əgər tez-tez həddindən artıq acırsınızsa çəki probleminiz psixoloji faktorlardan qaynaqlana bilər. Türk qidalanma məsləhətçisi psixoloq Bahar Demirkıran bu insanların pəhriz saxlayarkən niyə psixoloji dəstək alması lazım olduğunu izah edir.

Diyeta insanı əsəbi edir? İnsan psixologiyasına necə təsir edir?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Çəki məsələsi psixoloji faktorlardan qaynaqlanan xəstələrdə qarşılaşdığımız əsas problemdir. Bu insanlar tez-tez acaraq yemək yeyir. Bu hallar zamanı insanlar yüksək kalorili qidaları çox tez yeyirlər, heç kəsin fərqinə varmadan, sözün əsl mənasında, yediklərini ağızlarına doldururlar. Sonra şiddətli peşmanlıq hissi keçirən bu insanlar çox vaxt sərt pəhriz saxlayaraq bir neçə kilo arıqlayıb və ardınca eyni halı təkrar-təkrar yaşayırlar. Psixoloji yardımın təsiri də buradan başlayır. Çünki araşdırmalar göstərir ki, insanların öhdəsindən gələ bilməyəcəklərini düşündükləri problemlər olduqda bu vəziyyət çox vaxt artır. Nəhayət, bu yemək hücumları və sərt pəhrizlər bir dövrəyə çevrilir, təbii ki, iştah kəsici həblər, müxtəlif qida əlavələri və arıqlatdığını iddia edən dərmanlara tez-tez müdaxilə edilir. Hər bir uğursuzluq insanın ümidini daha da itirməsinə və yediklərindən daha çox asılı olmasına səbəb olur.

Bəs qida asılılığa çevrilərsə? Bəli, biz də bununla tez-tez rastlaşırıq. Xüsusilə çox şirin və ya çox duzlu qızardılmış yeməklər insanda asılılığa çevrilə bilər.

Zehni olaraq hazır olduğunuzda, arıqlamaq 100 dəfə asan hiss olunur. Bu, çox sadə səslənə bilər, amma araşdırmalara nəzər saldıqda görürük ki, pəhrizə başlayan bir çox insan pəhriz zamanı ac qaldığı və ya menyularla bağlı problem yaşadığı üçün deyil, psixoloji səbəblərə görə pəhrizdən imtina edir. Yaxud darıxırlar, itirdikləri çəki ilə kifayətlənmirlər və ya pəhrizdən bir anlıq çəkilməkdən əziyyət çəkirlər və günahkarlıq hissindən təsirlənirlər və özlərini məhrum hiss edirlər. Və sonra, səhvlərini izah etmək üçün bəziləri pəhriz cədvəllərini günahlandırır və ya bədənləri arıqlamağa mane olduqlarını düşünməyə başlayırlar.

Bu proses tez-tez təkrarlanır və nəticədə pəhriz saxlayan bəzi insanlar illərdir arıqlaya bilmirlər. Üstəlik, bu çətinliyin əsl səbəblərini anlamadan.

Diyetoloq Ceyhunə Yusifova: "Diyeta insanların psixologiyasına müxtəlif cür təsirlər göstərə bilər.

1. Əhval: Xüsusilə pəhriz məhdudiyyətləri və yemək vərdişlərindəki dəyişikliklər insanların əhval-ruhiyyəsinə mənfi təsir göstərə bilər. Aclıq hissi, enerjinin azalması və qida çatışmazlığı qıcıqlanma, depressiya və ya narahatlıq kimi emosional problemlərə səbəb ola bilər.

2. Özünə hörmət və özünü qavrayış: Pəhriz saxlayarkən arıqlaya bilməmək və ya özünü uğursuz hiss etmək insanların özünə hörmətini və bədənlərini qəbul etmələrini mənfi təsir edə bilər. Bu, stress, narahatlıq və əsəbilik kimi emosional problemlərə səbəb ola bilər.

3. Sosial qarşılıqlı əlaqə: Pəhriz səbəbiylə qidalanma vərdişlərindəki dəyişikliklər insanların sosial mühitlərdə özlərini narahat hiss etmələrinə və münasibətlərində gərginliyə səbəb ola bilər.

4. Motivasiya və həyat keyfiyyəti: Uzunmüddətli və ciddi pəhriz proqramları insanların motivasiyasını azalda bilər və həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu, əsəbilik, bədbəxtlik və stress kimi emosional problemlərə səbəb ola bilər.

Əhəmiyyətli olan sağlam və davamlı qidalanma vərdişlərini inkişaf etdirmək və lazımsız məhdudiyyətlərdən qaçmaqdır. Lakin hər bir insanın psixoloji xüsusiyyətləri fərqli olduğu üçün pəhriz prosesinin təsiri insandan insana dəyişə bilər. Ümumiyyətlə, balanslı və sağlam qidalanma vərdişləri insanların psixi sağlamlığına müsbət təsir göstərə bilər".

Psixoloq Leyla Əli: " Qəbul etdiyimiz qidalar fiziki sağlamlıqla yanaşı psixi sağlamlığımıza da təsir edir. Günümüzdə artıq çəkidən azad olmaq istəyən insanların sayı durmadan artır. Yanlış pəhrizlər Bəzi hallarda qidalanma pozuntusuna səbəb ola bilər. Xüsusilə, həddindən artıq məhdudlaşdırıcı pəhrizlər və ya arıqlama məqsədləri qoymaq insanın həm fiziki həm psixi sağlamlığını təhlükə altına qoya bilər.

Pəhriz saxlayarkən tez bir zamanda çəki atmaq istəyirik Ancaq tez bir zamanda nəticə əldə edə bilməyəndə bu insanın özünə verdiyi dəyərə mənfi təsir göstərə bilər. Yəni istədiyi bədən imicinə nail ola bilməmək hissi insanın özünü qeyri-kafi hiss etməsinə və özünə inamını itirməsinə səbəb ola bilər. Bunun nəticəsində də əksər insanlar pəhrizi yarımçıq qoyur Bu da insanın daha çox stress və narahatlıq yaşamasına səbəb ola bilər".

Psixoloji pəhrizin iki fərqli növü var

Birincisi, sağlam qidalanmağı öyrənərək yavaş-yavaş arıqlamaq, məqsəd isə insanın qidalanma vərdişlərini dəyişdirməkdir. Məqsəd yalnız pəhriz zamanı arıqlamaq deyil, həm də həyat tərzinə yiyələnməkdir.

Həyatımız yemək vərdişlərimizə görə formalaşır. Yemək bizim üçün uzun çəkirsə, işimizi buna uyğun tənzimləyirik. Qısa müddətdə tez yeyə biləcəyimizi düşünürsünüzsə, işimizi davam etdiririk və qəlyanaltı edə biləcəyimiz yeməkləri seçirik. Buna görə də, yemək vərdişlərinin dəyişdirilməsi həyatımızın digər sahələrinə də təsir edir. Yemək təkcə tox olmaq demək deyil. Bu, həyatımızın hissələrindən biridir. Bu hissənin dəyişdirilməsi digər hissələrə də təsir edir.

İkincisi, stress nəticəsində yaranan çəki artımıdır. Stress həyatımızın bir hissəsidir. Bu, hər zaman qarşılaşdığımız bir vəziyyətdir. Stress yaradan faktorlar ayrılıq, boşanma, xəstəlik kimi xarici amillərdir. Daxili stress faktorları özümüzə tətbiq etdiyimiz sərt qaydalar, özümüzü qavrayışımız və düşüncə tərzimizdir. Müəyyən bir çəki artımını gözləmək və buna nail olmadıqda xəyal qırıqlığı ilə pəhrizdən çıxmaq adi bir vəziyyətdir. Gözləntilər yaradarkən şərtləri, gündəlik həyat rutinlərimizi və fərdi xüsusiyyətlərimizi nəzərə almaq lazımdır. Buna görə də, real gözləntilər yaratmaq və heç bir məhdudiyyət olmadığı zaman "ya hər şey, ya da heç nə" düşüncəsi ilə pəhrizi kəsməmək çox vacibdir.

Stresslə qarşılaşdıqda stress hormonları ifraz olunur və təzyiqin artması kimi reaksiyalar meydana gəlir. Problem həll edildikdə, stress əlamətləri yox olur. Stressin öhdəsindən gələ bilmədiyimiz zaman orqanizmin adaptasiyası çətinləşir və xroniki stress əlamətləri yaranır. Ürək döyüntüsü, baş ağrısı və yorğunluqdan başqa, stressin ən mühüm əlamətlərindən bəziləri mədə-bağırsaq pozğunluğu və həzmdə çətinlikdir.

Emosional simptomlara narahatlıq və bədbəxtlik daxildir. Sosial həyatın azalması evdə keçirdiyi vaxtın artmasına və insanın evdə vaxt keçirib yeməyə meyllənməsinə səbəb olur.

Bir müddət sonra çəki artmağa başlayanda qida stress mənbəyinə çevrilir və vəziyyətdən çıxılmaz hala gəlir. Bu mənada "Psixoloji Pəhriz" son dərəcə əhəmiyyətlidir. Stresslə mübarizə aparmaq və yeməkdən həzz almaq əvəzinə həyatımızdan necə həzz alacağımızı bilmək çəki problemlərinin aradan qaldırılmasında mühüm amillərdir.

Psixoterapiyada psixoloji testlər (şəxsiyyət xüsusiyyətləri və yemək davranışı tərəziləri) tətbiq edilir və stresslə mübarizə, insanın mənfi özünü qavrayışı öyrənilir. Psixoloji pəhriz proqramında daxili xəstəliklər mütəxəssisi, psixoloq və dietoloq, lazım gələrsə psixiatrın əməkdaşlığı ilə ideal həll yoluna qoyulur.

Qidalanmada qızıl təkliflər

- Tərəvəz və meyvələr gün ərzində mütləq istehlak edilməli bir qrupdur. Səhər yeməyi üçün pomidor, xiyar və müxtəlif göyərti; Nahar və axşam yeməklərində az yağlı və ya yağsız salatlar şəklində istehlak lif dəstəyi, dolğunluq hissi və müxtəlif vitamin və mineralların dəstəklənməsi üçün vacibdir.

- Yağsız və ya bir az zeytun yağı ilə bişirilən tərəvəz xörəkləri də aşağı kalorili və yüksək toxluq hissi ilə çəki nəzarətinə dəstək verir.

- Həftədə ən azı iki dəfə paxlalılar istehlak edin. Quru paxlalıların tərkibindəki lif mədə boşalmasını gecikdirir. Beləliklə, uzunmüddətli toxluq təmin edir.

- Süd və ət qrupları hər yeməyə daxil edilməlidir. Səhər yeməyində pendir və ya pendiri sevmirsinizsə, bir kasa dənli bitki və süd bu qrupun səhər yeməyi ehtiyacını ödəyəcək.

- Günə səhər yeməyi ilə başlamaq çox vacibdir. İnsanlar tez-tez səhər yeməyi yeyərkən aclıq hiss etdiklərini söyləyirlər. Bunun səbəbi maddələr mübadiləsinin sürətlənməsidir.

- Əsas odur ki, səhər yeməyindən sonra sürətlənən maddələr mübadiləsini qoruyun. Səhər yeməyindən 2-3 saat sonra istehlak edilən qurudulmuş və ya təzə meyvə maddələr mübadiləsinin işləməsini və həzm sürətini artırmasını təmin edir.

- Nahar vaxtı mədənin həzm prosesi sürətlənmiş olacaq. Nə qədər çox yağlı və ya həddindən artıq yemək yeyirsinizsə, o, mədədə bir o qədər yorucu olacaq. Onun həzmi də bir o qədər yavaş olacaq. Bədəndə ağırlıq yaranır, yorğunluq başlayır, yemək yağlı olduqda isə yağlı hissə mədədən gec çıxır.

- Axşam yeməyinə doğru çox aclıq hiss edirsinizsə, dərhal başqa bir kiçik qəlyanaltı əlavə edin, bunun heç bir zərəri yoxdur. Maddələr mübadiləsini davam etdirəcək, həzm sürətinizi yavaşlatmayacaq və axşam yeməyində həmişəkindən daha tox olacaqsınız.

- Axşam yeməyi üçün ümumiyyətlə asan həzm olunan tərəvəz yeməklərini seçsəniz, maddələr mübadiləsini yormazsınız. Xüsusilə keyfiyyətli yuxu üçün axşam yeməyi yüngül olmalıdır.

- Yeməklərinizdə mütləq çörək istehlak edin. Çörək yağlı qidalar qəbul etdiyimiz zaman mədəmizi sakitləşdirən qidadır və orqanizmin əsas ehtiyacı olan karbohidratların ən yaxşı mənbəyidir. Çörək növü çovdar, tam buğda və tam taxıl kimi liflə zəngin olmalıdır.

- Qəlyanaltılar zamanı qurudulmuş və ya təzə meyvələr, krakerlər, pəhriz biskvitləri maddələr mübadiləsini sürətləndirəcək.
- Şəkərli və yağlı qidalar böyük miqdarda istehlak edildikdə bu qidalanmanın əyləncəli, lakin təhlükəli hissəsidir. Əgər çəki probleminiz və ya qidalanma probleminiz yoxdursa həftədə bir və ya iki dəfə südlü desert qəbul etməyin heç kimə zərəri yoxdur.
- Yeməklərdə yağ istifadəsini artıran bişirmə üsullarından uzaq durun.
- Alış-veriş edərkən az yağlı süd və süd məhsulları almağa diqqət edin. Bu yolla dad baxımından heç bir fərq olmasa da, yağ qəbulunuzu azaldacaqsınız.
- Ürək-damar sağlamlığınız üçün yağlı ət, toyuq dərisi, kolbasa kimi işlənmiş ətlərin istehlakını məhdudlaşdırın.
- Evdə istifadə olunan ağ un əvəzinə çovdar, yulaf və ya tam buğda unundan istifadə edin. Ağ un qan şəkərinizi tez yüksəldir və tez həzm olunur.
- Yeməklərinizdə duz yerinə ədviyyatlardan istifadə edin.

Ayşən Vəli