Sentrifuqalar, etirazlar və pilotsuz təyyarələr Tehranın sanksiyaların aradan qaldırılması üçün danışıqlara getməsinə mane olur
Avqust ayından Tehran və Qərbin yeni “nüvə sazişi” bağlamaqdan “bir addım uzaqda” olduğu Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (JCPOA) bərpası ətrafında vəziyyət kəskin şəkildə dəyişməyə başlayıb. MAQATE-nin məlumatına görə, İran öhdəliklərinə zidd olaraq uranı zənginləşdirməyə davam edir, bundan əlavə, Rusiyaya hərbi tədarükdə, xüsusilə kamikadze dronlar verməkdə ittiham olunur. Ölkə rəhbərliyi ilə Qərb arasında münasibətlərdə əlavə gərginliyi İran şəhərlərində keçirilən etiraz aksiyaları yaradır. Bütün bunlar, Ağ Evin noyabrda keçiriləcək Konqresə aralıq seçkiləri öncəsi İran hakimiyyəti ilə görüşmək istəməməsi ilə birlikdə, İranın nüvə proqramı ilə bağlı razılığın əldə olunmasını gələn ilə qədər təxirə sala bilər.
MAQATE-nin hesabatına əsasən, İran payızda nüvə obyektlərində ən son səmərəli IR-6 sentrifuqalarının üçüncü kaskadını quraşdırıb və istifadəyə verib. Belə çıxır ki, İslam Respublikası JCPOA-nın şərtlərini pozmaqda davam edir. 2015-ci ildə bağlanmış bu müqaviləyə əsasən, İranın yalnız IR-1 sentrifuqalarından istifadə etmək hüququ var idi. MAQATE-nin hesabatında göstərilən faktlar artıq çıxılmaz vəziyyətdə olan “nüvə sazişi”nin bərpası üzrə danışıqların davam etdirilməsini ciddi şəkildə çətinləşdirəcək. Başqa maneələr də var.
Sentyabrın 16-dan ölkədə Məhsa Əmininin ölümü ilə bağlı etirazlar davam edir. Bu 22 yaşlı qız şəriət geyim qaydalarına əməl etmədiyi üçün aparıldığı polis idarəsində dünyasını dəyişib. Rəsmi versiyaya görə, o, etirazçıların dəstəklədiyi qeyri-rəsmi versiyaya görə, polisin döyməsi nəticəsində infarktdan ölüb. Etirazlarda minlərlə insan, hətta məktəbli qızlar da iştirak edir. Eyni zamanda ölkədə iqtisadi nümayişlər keçirilir. Enerji sektorunda çalışan bəzi işçilər, o cümlədən neft sənayesində çalışanlar tətil edir. İranın Vyanada “nüvə sazişi” ilə bağlı danışıqlar apardığı Avropa ölkələri sanksiyalarla hədələyib. Bazar ertəsi Böyük Britaniya onları bir sıra məmurlara, o cümlədən Amininin ölümündə iştirak edən polis nümayəndələrinə və etirazçıların fikrincə, oxşar şəraitdə ölən bir neçə digər qıza qarşı tətbiq etdi.
Bütün bunlar əvvəllər İran hakimiyyətini qeyri-konstruktiv danışıqlar tərzinə görə tənqid edən Böyük Britaniya, Almaniya və Fransanın “nüvə sazişi” üzrə manevr imkanlarını azaldır. Hələ sentyabr ayında London, Berlin və Paris İranın bir sıra yeni qəbuledilməz şərtlər qoyduğunu elan etmişdilər. Bundan bir qədər əvvəl razılaşmanın yenidən başlaması o qədər yaxın görünürdü ki, İsrail onun yenilənməsinin qarşısını almağa cəhd edən sonuncu ölkə kimi görünürdü. Yəhudi dövləti Yaxın Şərqdə dost olmayan bir dövlətdə nüvə silahının yaranmasından qorxur.
Yaranan vəziyyət həm də paradoksaldır, çünki Birləşmiş Ştatlar, Qərbi Avropa və İran ümumilikdə iqtisadi səbəblərə görə “nüvə sazişini” hər gün daha çox bərpa etməlidir. İran nefti dünya bazarlarına çıxsa, Qərbin rədd etdiyi Rusiya neftini əvəz edərək enerji qiymətlərini kəskin aşağı salacaq. Amma siyasi səbəblər razılaşmaya mane olur. Bundan əlavə, Qərb əmindir ki, Tehran Moskvanı pilotsuz döyüş təyyarələri ilə, kamikadze dronlarla təmin edir ki, bu da danışıqlarda uğura mane olan mühüm amildir.
Avropa indi 100-180 nəfərin öldüyü etirazlar fonunda İran hakimiyyətinə o qədər də mehriban yanaşmır. Eyni zamanda, OPEC+ ölkələrinin neft hasilatını 2 milyon barrelə qədər azaltmaq qərarından sonra. Xüsusilə Avropa ölkələri üçün İran neftinə gündəlik tələbat artır. Lakin dekabrdan etibarən Aİ-nin Rusiya neftinin tədarükü ilə bağlı sanksiyaları qüvvəyə minib.
Qeyd edək ki, ABŞ prezidenti Cozef Bayden son hadisələri nəzərə alaraq Tehran və İran prezidenti İbrahim Rəisi ilə bağlı addımlar atmağa tələsməyəcək. Demokratlar üçün aralıq Konqres seçkiləri ərəfəsində öz mövqelərini saxlamaq vacibdir. İranlılar da çətinliklə, amma yenə də əminlik üçün bu seçkilərin nəticələrini gözləyirlər.
Sanksiyalar şəraitində sağ qala bilərsiniz, amma tam inkişaf edə bilməzsiniz. Lakin İran elitasının da sövdələşməyə fərqli baxışları var. Ona qarşı İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna yaxın qüvvələr var, çətin iqtisadi vəziyyətə baxmayaraq tərəddüd edənlər də var.
İran hakimiyyətinin etirazları yatırmaq üçün kifayət qədər imkanları olacaq, lakin qarşıdakı aylarda Qərbdə narazılıq mütləq qalacaq və bu il “nüvə sazişi”nin bağlanması istiqamətində ciddi addımlar atılmaya bilər.
V.VƏLİYEV
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB