Sakit okean fitili - TAYVAN - ANALİZ

ABŞ və Çin Tayvan üzərində müharibəyə başlayacaqmı və bunun Ukrayna üçün nəticələri nə olacaq?

Dünya çalxalanır desək azdır, ocaq üstündəki qazan kimi qaynayır. İlk baxışdan elə başa düşmək olar ki, dünyanın supergücləri, “yeraltı”, “yerüstü” təşkilatları dünyamızı, daha doğrusu bəşəriyyəti məhvetmək yarışına çıxıblar. Fərq təkcə metodlarda deyil, eyni zamanda nə qədər tez məhv etməkdədir. Kosmik ailədə hegemonluq edən ölkələr gah Ayda, gah Marsda, gah da yerəbənzər planetlərdə yaşayış axtarırlar, bu da olmayanda müxtəlif cür qurğuların içərisində yaşayacaq koloniyaları həmin planetlərə köçürməyə çalışırlar. Bunun üçün milyardlarla dollar vəsait xərcləyirlər. Planetimizin bu gözəlliyindən zövq almağı bacarmayanlar, heç bir qurğu olmadan Yer kürəsində yaşamaqdan sıxılanlar, Tanrının bəşər övladına bəxş etdiklərini inkar edənlər yad planetlərdə necə yaşamağın yollarını aramaqdadırlar. Bu, yanaşma, bu tövr əslində insanın həyatdan bezdiyi vaxt özünü büruzə verir ki, dünyanı barmağına dolayan, aldığı trilyonlarla dollar borcu ödəməyə tələsməyən, amma bütün dünyaya ağalıq etməyə iddialı olan dövlət və yaxud dövlətlər həm özlərini, həm də vətəndaşlarını dünya insanları ilə üz-üzə qoyurlar...

Arayış: Tayvan Sakit okeandan və Çinin şərq sahilindən 150 km uzaqlıqda yerləşən bir adadır. Beynəlxalq siyasi və iqtisadi baxımdan Çin Xalq Respublikasına aiddir. İdarəetmə formasına görə respublikadır, pul vahidi Tayvan yuanıdır. Əhalisi 22,2 milyon nəfərdir. Ticarət tərəfdaşları ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Avstraliya, Sinqapur və Çindir. İxracatında əsas yer tutan məhsullar elektrik avadanlığı və elektronikadır. İdxalı isə neft plastik kütlələr, dəqiq alətlər, saatlar və sairədən ibarətdir. Ən böyük şəhəri və paytaxtı Taybeydir. Bu şəhərdə metallurgiya, maşınqayırma, radioelektrotexnika, neftayırma, sement, kimya, toxuculuq sənaye sahələri inkişaf edib. Tayvan adası 1895-ci ildən 1945-ci ilədək Yaponiya imperiyasının tərkibində olmuş və bir neçə prefekturaya bölünüb. İkinci dünya müharibəsində Yaponiyanın məğlubiyyətindən sonra ada Çin Respublikasının tərkibinə daxil edilib.

Son illər Tayvana görə ABŞ-Çin münasibətlərində gərginlik nəzərə çarpmaqdadır. Baxmayaraq ki, Tayvan beynəlxalq sənədlərdə Çinin tərkibi, ərazisi kimi göstərilir, adanın xarici ticarətindəki müstəqilliyi xarici qüvvələrin Taybeylə əlaqələri genişləndirməyə sövq edib. Hətta ada ölkəsi ilə silah ticarətindən tutmuş digərə əlaqələrə qədər Pekindən gizlin, onun razılığı olmadan həyata keçirməyə çalışırlar. Amma Çin hökuməti bu məsələdə həssaslıq nümayiş etdirərək həmin ölkələrə ciddi xəbərdarlıqlar edib. Bu yaxınlarda isə Pekin Vaşinqtondan Taypeyə silah satmaq planını ləğv etməyi, Tayvan ordusu ilə bütün əlaqələri kəsməyi tələb edir. Çin Müdafiə Nazirliyinin sözçüsü deyib ki, dünyada yalnız bir Çin var və Tayvan Çinin ayrılmaz hissəsidir. Çin ABŞ-dan Tayvana silah satışı ilə bağlı planı dərhal ləğv etməyi tələb edir.

Qeyd edək ki, ABŞ Tayvana “Patriot” hava hücumundan müdafiə sistemləri satmaq üçün 100 milyon dollarlıq müqaviləni təsdiqləyib. ABŞ Nümayəndələr Palatasının spikeri Nensi Pelosinin adaya səfər etmək planlarına görə Tayvan ətrafında vəziyyət gərginləşib. Ekspertlər bunun müharibəyə gətirib çıxara biləcəyini qeyd edirlər. Pekinin özünün separatçı ərazisi hesab etdiyi, Vaşinqtonun dəstəklədiyi Tayvan adası üzərində ABŞ və Çin arasında birbaşa toqquşma riskinin artması fonunda dünyada qlobal hərbi münaqişə təhlükəsi daha da reallaşır.

Nensi Pelosinin Tayvana səfər etmək niyyəti isə vəziyyəti gərginləşdirib. Pekin buna çox sərt reaksiya verib. Spikerin Tayvana uçacağı təqdirdə təyyarənin vurulacağını, gəmi ilə gələrsə, gəminin batırılacağı barədə Çin tərəfi xəbərdarlıq edib.

Spikerin Asiya turunun başlaması ərəfəsində Çin genişmiqyaslı hərbi təlimlərə başlayıb, Tayvan isə aviasiya və hava hücumundan müdafiə qüvvələrini döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirib. ABŞ Cənubi Çin dənizinə “Ronald Reyqan” təyyarədaşıyan gəmisinin başçılıq etdiyi zərbə qrupunu göndərib.

Bir neçə gün əvvəl ABŞ prezidenti Co Bayden Çin lideri Si Szinpin ilə iki saata yaxın danışıb. Çin rəhbəri Baydenə Çin və Tayvan arasındakı münasibətlərə kənar müdaxilənin yolverilməzliyi barədə xəbərdarlıq edib. Si Szinpin Baydenə "Odla oynayan mütləq özünü yandıracaq" deyib. Bundan sonra Çin Xalq Respublikası Xalq Azadlıq Ordusunun 80-ci Ordusunun rəsmi “Twitter” hesabında “Müharibəyə hazır olun!” qısa mesajı yayılıb.
Şənbə günü Pelosinin təyyarəsi Asiya istiqamətində yola düşüb. On minlərlə insan onun uçuş yolunu Flytradar xidməti vasitəsilə izləyib. Təyyarə Tayvana uçarsa və vurularsa nə baş verəcək, deyə suallar verilib, üçüncü dünya müharibəsinin başlayacağı ilə bağlı çoxlu proqnozlar dolaşıb. Nəticədə, Pelosi səfər edəcəyi ölkələrin adlarını sadalayıb, amma Tayvanın adını çəkməyib. Gərginlik bir qədər azalıb, lakin narahatlıq aradan qalxmayıb.

Ekspertlərin fikrincə, indiki mərhələdə nə Çinə, nə də ABŞ-a müharibə lazım deyil. Amerikalılar Ukraynadakı münaqişə bitənə qədər yeni münaqişəyə qarışmaq istəmirlər. Çin iqtisadiyyatı isə öz növbəsində hələ də Qərblə ticarət əlaqələrindən həddən artıq asılıdır. Ancaq ehtirasların intensivliyini nəzərə alsaq, müharibəyə qarşı ağlabatan arqumentlər nə vaxtsa işə yaramaya bilər. Siyasətçilər Tayvan ətrafında vəziyyətin niyə gərginləşdiyini, gərginliyin Çin və ABŞ arasında müharibəyə gətirib çıxara biləcəyini və bunun Ukraynaya necə təsir edəcəyi barədə müxtəliv versiyalar irəli sürürlər.

"Nensi, sus, bura Çindir"

Tayvan Cənubi Çin dənizində, Çində vətəndaş müharibəsində qələbə qazandıqdan sonra 1949-cu ildə kommunistlərin məğlub olan tərəfi, Çan Kay-şekin rəhbərlik etdiyi Kuomintang partiyasının mühacirət etdiyi bir adadır. Və orada öz dövlətini - "Çin Respublikası"nı qurub. Çin və dünyanın digər ölkələrinin böyük əksəriyyəti, o cümlədən Ukrayna və ABŞ Tayvanı Çin ərazisi hesab edir. Eyni zamanda, amerikalılar ənənəvi olaraq Tayvana hərbi dəstək verirlər. Ada uzun onilliklər ərzində amerikalıların gizli himayədarlığı altındadır. Güman edilir ki, Çinin Tayvana hücum edəcəyi təqdirdə Vaşinqton ada ölkəsinə birbaşa hərbi dəstək verəcək. Yəni ABŞ-ın Tayvana yaxınlığı Ukraynadan daha sərtdir.

Çin uzun müddətdir ki, vaxtilə Honq-Konqla etdiyi əməliyyatı Tayvanla təkrarlamaq, onu “bir ölkə, iki sistem” prinsipi ilə ÇXR-ə inteqrasiya etmək istəyir. Keçmişdə bu istiqamətdə müəyyən irəliləyişlər olub. Ancaq son illərdə bu istək sönüb. Tayvanda hakimiyyətdə Çindən uzaqlaşmaq və ABŞ-la qeyri-rəsmi ittifaqı gücləndirmək əzmində olan qüvvələr var. Bəli, Çini özünün əsas rəqibi kimi qəbul edən Vaşinqton da adaya inteqrasiya planlarına fəal şəkildə qarşı çıxır. Bunun fonunda Tayvan ətrafında gərginlik getdikcə artır.

Qayıdaq Pelosinin təyyarəsinin havaya qalxmasından sonra baş verənlərə. Asiyaya doğru istiqamət alan təyyarənin şassilərinin yerdən üzülməsi ilə iki supergüc arasında münasibətlər pik həddə qalxdı. Düzdür, həmin saat Pelosi Sinqapur, Malayziya, Cənubi Koreya və Yaponiyaya səfər edəcəyini bildirdi. Tayvan bu siyahıya daxil edilmədi. Bununla belə, spiker səfəri əvvəlcədən elan etmədən reallaşdıra bilər. Nensi Pelosinin təyyarədə verdiyi açıqlamalar, iddiaları nədənsə hava gəmisinin Çinin hava məkanına yaxınlaşması ilə yavaşıyıb. Rəqibləri hətta, Pelosiyə "Nensi, sus, bura Çindir" çağırışı ediblər.

İndi isə Pelosinin Tayvana səfərini ekspertlər mümkünsüz hesab edirlər. Amma qəti olaraq yox da demirlər. Çin hökumətinin Pelosinin təyyarəsini vurmaq hədəsinə əməl etmək şansları böyükdür. Bu halda ABŞ ya simmetrik cavab verməcək (bu, iki ölkə arasında müharibəyə gətirib çıxara bilər), ya da “bəhanə” gətirməli olacaq ki, bu da Amerikanın qlobal alçaldılması demək olacaq. Prinsipcə, çinlilərin təzyiqi altında olan Pelosinin Tayvana səfər etməkdən imtina etməsi də alçaldılma və zəiflik əlaməti kimi qiymətləndirilə bilər. Respublikaçılar bunu əlbəttə ki, bu cür şərh edəcək və bununla da demokratları gözdən salmaq üçün başqa səbəb əldə edəcəklər.

“Tayvan ABŞ üçün Ukraynadan daha vacibdir”

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, hazırda Tayvan ətrafında vəziyyət son dərəcə gərgin və partlayıcıdır. Bu, Pelosinin Tayvana uçub-uçmamasından asılı olmayaraq ən gözlənilməz nəticələrə səbəb ola bilər. Bostondakı Şimal-Şərq Universitetinin Qlobal Dayanıqlıq İnstitutunun direktoru Stephen Flynn ABŞ və Çin arasında müharibə ehtimalının yüksək olduğunu deyib və qeyd edib ki, Pekin özünün olduğunu iddia etdiyi üsyankar adanı tam olaraq Pekinin nəzarətinə keçməsinin təmin etmək barədə qərar verə bilər. “Çinin Tayvanı ələ keçirməsi və Çinin regional gücdən qlobal gücə çevrilmək cəhdi ilə Asiya-Sakit okean regionuna genişlənməsi riski var. Ümumiyyətlə, təhlükəsizlik baxımından dünya tamamilə fərqli strateji mövqedədir. Və biz nüvə əsrindəyik və buna görə də hərbi toqquşma riski qalmaqdadır”, Flinn bildirib.

Şanxay Qlobal İnstitutunun beynəlxalq əlaqələr üzrə professoru, çinli ekspert Tejun Zhang da Pelosinin səfərindən asılı olmayaraq Tayvana görə baş verəcək müharibə təhlükəsindən danışıb: "Tayvan ABŞ-ın maraqları üçün Ukraynadan daha vacibdir və mümkün eskalasiya ABŞ-ın birbaşa hərbi reaksiyasına səbəb ola bilər. Tayvanın ÜDM-i Ukraynanın ÜDM-indən üç dəfə çoxdur, Tayvan regionda və regionda Ukraynadan daha çox texnoloji əhəmiyyət kəsb edir. xüsusilə böyük bir çip istehsalçısı olaraq dünya bir İT mərkəzidir”.
Geosiyasi baxımdan Şərqi Asiya ikiqütblüdür, ABŞ dominant dəniz gücü, Çin isə dominant qitə gücü kimidir. Tayvan isə iki sferanın arasında yerləşir. Bu baxımdan Tayvanı kim idarə edirsə, o biri üzərində üstünlük əldə edəcək. Həm iqtisadi, həm də strateji baxımdan Tayvanın ABŞ üçün Ukraynadan daha vacib olduğunu iddia etmək olar. Həmçinin, Yaponiya Tayvanı materik Çinlə birləşdirməkdən daha da çəkinir. Çünki Tokio Tayvan boğazını xüsusən enerji nəqlinin təhlükəsizliyi məsələsində öz həyati xəttinin bir hissəsi hesab edir.

Çinin Tayvana və ABŞ-a qarşı böyük müharibəyə başlamaq planının olmadığı ssenarisi də var və bu daha çox ehtimala bənzəyir. Pekinin hərəkətləri “sülhün tətbiqi” kimi təqdim edilir. Yəni, Tayvanı Çinə Honq-Konq modeli - “bir ölkə, iki sistem” üzrə birləşmək planı var. Digər ssenariyə görə isə Çin həm Tayvanın özünə, həm də ABŞ hərbi birləşmələrinə genişmiqyaslı hücuma keçəcək. Bunun ardınca Şərqi Asiyada genişmiqyaslı müharibəyə başlayacağını nəzərdə tutulur. Əslində, görünən budur ki, əsas oyunçular – ABŞ və Çin münaqişənin həllinin qeyri-hərbi üsula həllinə üstünlük verirlər. Bununla belə, regionda vəziyyət son dərəcə partlayıcıdır. Vaxtsız yandırılan alışqan qarşıdurmaları alovlandıra, genişmiqyaslı müharibəyə və hətta nüvə silahının tətbiq olunacağı III Dünya müharibəsinə çevirə bilər.

V.VƏLİ