Müharibə havadadır... Dünya Bayden-Putin görüşünü necə şərh edir?

Rusiya və ABŞ prezidentləri Vladimir Putin və Co Bayden arasında çoxdan gözlənilən telekörpü şəklində görüş baş tutdu. Görüşün təfsilatı qismən açıqlanır, tərəflər mediaya bacardıqları qədər səthi məlumat ötürürlər, həm də özlərinə sərf edən şəkildə. Hər iki tərəfin açıqlamasından da məlum olur ki, söhbət əsasən Ukraynada baş verən hadisələr ətrafında cərəyan edib. ABŞ prezidenti hərdən Rusiyanı sanksiyalarla hədələsə də, sonda ikitərəfli dialoqun keçirilməsinin davamlı olması üçün Putinin sərt davranışına da dözməli olub.

Gündəlikdə duran əsas məsələlər - Ukrayna ətrafında gərginlik, NATO-nun Rusiya sərhədlərinə qədər irəliləməsi, Əfqanıstan, Liviya və Suriyadakı vəziyyət, İranın nüvə proqramı ətrafında müzakirələr gərgin keçib. Tərəflərin məsələyə özünəməxsus yanaşması, milli maraqlardan doğan fikirlər prezidentləri hərdən üstüörtülü təzyiq dili ilə danışmağa məcbur edib. Amma iki superdövlətin liderləri arasında keçən görüş birjalara da təsirsiz ötüşməyib. Görüşün keçirilməsi investorlarda gələcəyə inam yaradıb və bunun nəticəsidir ki, telekörpü başlayandan sonra Moskva birjasının indeksi 1,66 faiz yüksəlib.

Ağ Evin hesabatına görə, Bayden Rusiya hərbi qüvvələrinin Ukrayna sərhədləri yaxınlığında toplanması ilə bağlı ABŞ və Avropanın narahatlığını Putinə çatdırıb. O, açıq şəkildə bildirib ki, hərbi eskalasiya baş verərsə, müttəfiqlər digər məsələlərlə yanaşı, “həlledici iqtisadi sanksiyalar” və digər tədbirlərlə cavab verəcəklər. Söhbətin bu hissəsinin nəticəsi prezidentlərin Ukraynadakı münaqişənin həlli üzrə dialoqun davam etdirilməsi ilə bağlı razılıq əldə etməsi olub.

ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivan görüş barəsində açıqlamasında bildirib ki, ABŞ hələ də Rusiyanın Ukraynaya hücum edəcəyinə inanmır. Onun sözləri dövlət katibinin müavini Viktoriya Nulandın səsləndirdiyi mövqe ilə ziddiyyət təşkil edib. İkincinin versiyasına görə, Rusiya bütün quru qoşunlarının yarısı ilə Ukraynaya hücum etməyə hazırdır.

Siyasətçilər bir sıra Qərb və Ukrayna KİV-lərində dərc olunan yazılar fonunda belə qənaətə gəliblər ki, Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsi üçün bütün hazırlıqlar yekunlaşıb. Amerika kəşfiyyat xidmətlərindəki mənbələrə istinadən bu barədə ilk yazanlardan biri Bloomberg olub. Jurnalistlərin fikrincə, 2022-ci ildə Moskvanın üç tərəfdən - Krım yarımadasından, Rusiya-Ukrayna sərhədi tərəfdən və Belarus ərazisindən hərbi əməliyyatlara başlayacağı iddia edilir.

Noyabrın 22-də Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin Baş Kəşfiyyat İdarəsinin (GUR) rəhbəri Kirill Budanov da Rusiyanın Ukraynaya hücuma hazırlaşdığını açıqlayıb. Avropa İttifaqının xarici siyasət xidmətinin rəsmi nümayəndəsi Piter Stano bildirib ki, Avropa İttifaqının eyni məlumatlara malik olduğu haqda bilgiyə sahibdir. İddia olunur ki, Rusiya taktiki qruplarının əksəriyyəti artıq öz mövqelərindədirlər və guya Rusiya “postsovet dövründə görünməmiş miqyasda” əməliyyat keçirmək üçün ehtiyatda olan hərbçiləri də əməliyyatlarda iştirak etməyə çağırıb.

Kremlin mətbuat xidməti isə Bayden-Putin görüşünün səmimi və işgüzar keçdiyini bildirib. Putin, xüsusən də Ukrayna ətrafındakı vəziyyətə görə məsuliyyəti “Rusiyanın çiyninə” atmamağa çağırıb. O, Kiyevin Minsk razılaşmalarını və “Normand formatı”ndakı razılaşmaları pozan destruktiv hərəkətlərini xatırladıb.

Rusiya prezidenti Baydenə NATO-nun Ukrayna ərazisini işğal etmək üçün təhlükəli cəhdlər etdiyini xüsusi olaraq bildirib. Putin NATO-nun Şərqə doğru genişlənməsindən narahat olduğu üçün ciddi tədbirlər aldığını və bunun üçün bütün variantlar üzərində çalışdıqlarını qeyd edib. ABŞ prezidenti isə Putinə Ukraynanın alyansdan kənarda qalacağına dair öhdəliyi olmadığını bildirib. Bayden qeyd edib ki, heç kimin hərbi bloka hansı dövlətin qəbul edilib-edilməyəcəyini diktə etmək hüququ yoxdur. Bayden Putini əmin edib ki, Ukraynada vəziyyət gərginləşərsə, ABŞ NATO-nun şərq cinahını gücləndirəcək.

Telekörpü zamanı Putin həmçinin Baydenə səfirliklərin fəaliyyəti ilə bağlı bütün mövcud məhdudiyyətləri ləğv etməyi təklif edib. Bayden ilk addım kimi müsadirə edilmiş diplomatik əmlakın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün rusiyalı diplomatların ora buraxılmasından danışıb.

Moskva Donbassda təxribatlarla bağlı bütün ittihamları rədd edir və qeyd edir ki, qoşunların hazırlığı ilə bağlı xəbərlər yalandır. Rusiya Xarici Kəşfiyyat Xidməti hesab edir ki, “Vaşinqton rəsmiləri” Rusiyanın guya Ukraynaya hücuma hazırlaşması ilə dünya ictimaiyyətini qəsdən qorxudurlar. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov da təklif edib ki, Ukrayna tərəfi bu cür bəyanatlarla Rusiyanı qəsdən təxribata çəkir. Çünki Ukrayna “münaqişənin hərbi yolla həllinə” gəlmək istəyir. Üstəlik, Rusiya rəsmiləri Kiyevin özünün münaqişənin gərginləşməsinə səbəb ola biləcəyindən narahat olduqlarını bildiriblər. Peskovun sözlərinə görə, Ukrayna NATO-nun Qara dənizdəki təlimləri, eləcə də regionda getdikcə saylarını artıran Amerika və Britaniya əsgərləri belə bir strategiyanı həyata keçirə bilər.

ABŞ və Aİ Ukrayna ətrafında vəziyyətin gərginləşməsinə görə Rusiyanı yeni sanksiyalarla hədələyib. Rusiya qoşunlarının sərhəddə hərəkəti ilə bağlı heç bir dəlil olmasa da, ABŞ və Aİ Rusiyanın Ukraynaya hücum edəcəyi təqdirdə valyuta mübadiləsini məhdudlaşdıracağını və rəsmi Moskvaya qarşı “daha aqressiv” sanksiyalar tətbiq edəcəyini bildirib. Məhdudiyyətlər Rusiya Federasiyasının ən böyük banklarına və Rusiya Birbaşa İnvestisiya Fonduna (RDIF) təsir göstərə bilər. SWIFT maliyyə ödəniş sisteminə girişin qadağan edilməsi də məhdudlaşdırıcı tədbir kimi qiymətləndirilir. Bundan əlavə, Qərb investorların təkrar bazarda Rusiyanın borc öhdəliklərinin alınmasına qadağanın tətbiqini istisna etmir. İlkin bazarda məhdudiyyətlər artıq qüvvədədir.

Görüşdən dərhal sonra Amerika Konqresinin iki palatası tərəfindən razılaşdırılmış müdafiə büdcəsi layihəsindən anti-Rusiya sanksiyalarının çıxarılması ilə bağlı məlumatlar verilib. Xüsusilə, sənəddə “Şimal axını 2” üzrə sanksiyaların, Rusiyanın dövlət borcuna qarşı tədbirlərin, həmçinin Putinin ətrafındakı 35 rusiyalı məmura qarşı sanksiyaların qaldırılması yer almayıb. Buna baxmayaraq, layihədə Rusiyanın 4 milyard dollar məbləğində hərbi yardımın alınması, habelə Ukraynaya 300 milyon dollar məbləğində hərbi yardımın maliyyələşdirilməsi bəndi saxlanılıb.

Bəs bu barədə xarici KİV nə yazır?

The Wall Street Journal (Nyu York, ABŞ)
Cənab Bayden Şərqi Avropada gərginliyi azaltmaq üçün digər NATO üzvləri ilə tandemdə işləyir. Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi Avropa İttifaqı, Qərbi Avropa gücləri və NATO üçün təhlükəsizliyə təhdid yaradan “Soyuq Müharibə” bitdikdən sonra Avropada ən əhəmiyyətli hərbi hərəkətlərdən biri ola bilər.
Moskvanın 2014-cü ildə Ukraynanın Krım yarımadasını ilhaq etməsindən və Ukraynanın şərqindəki silahlı separatçılara dəstək verməsindən sonra Ukrayna Rusiya ilə ABŞ arasında pisləşən əlaqələrin episentrinə çevrilib. Siyasi analitiklərin fikrincə, son vaxtlar gərginlik qaynar nöqtəyə çatıb. Cənab Putin hesab edir ki, Rusiyanın Ukraynaya tarixi ərazi iddiaları var və hesab edir ki, hər hansı NATO müttəfiqinin Ukraynanın qərbyönlü hökumətinə dəstəyi bu cür iddialara birbaşa etirazdır.

The New York Tines (Nyu York, ABŞ)
Çoxdan gözlənilən danışıqların Rusiyanın sərhədləri yaxınlığında 70 minlik qoşun cəmləşdirdiyi və qüvvələrin hələ də gəlməkdə olduğu Ukrayna ətrafında gərginliyi aradan qaldıracağını söyləmək hələ tezdir. Danışıqların təfərrüatlarını təhlil etmək çətindir, çünki həm Ağ Ev, həm də Kreml onları əlverişli şəkildə təqdim edir.
ABŞ rəsmiləri deyiblər ki, cənab Putin heç bir real niyyət nümayiş etdirməyib və dünyanı təəccübləndirib ki, o, həqiqətən ilin əvvəlində işğal planlaşdırıb, yoxsa böhran uydurmaqla Qərbin diqqətini öz tələblərinə cəlb etməyə çalışır.

Son günlər ABŞ rəsmiləri bəyan ediblər ki, ABŞ Maliyyə Nazirliyi avropalı müttəfiqləri ilə potensial sanksiyaların siyahısını tərtib etmək üçün işləyir. Bu, həm Rusiya şirkətlərinin beynəlxalq kapital bazarlarına çıxışını əngəlləmək, həm də cənab Putinin maliyyələşməsinə və dəstəyinə töhfə verən Rusiya elitasına, xüsusən də oliqarxlara maliyyə sanksiyaları ola bilər.

Sammit “Soyuq Müharibə” dövründə Şərq-Qərb siyasətinə qayıdış hissini gücləndirdi. Çünki NATO-nun keçmiş Sovet İttifaqından işğalın qarşısını almaq strategiyası fərqli reaksiyalara səbəb olur. Moskva özünə hörmət üçün mübarizə aparır. Lakin Ukraynanın Sovet İttifaqının dağılmasından sonra əldə etdiyi müstəqilliyi təhlükə altındadır və cənab Putin SSRİ-nin süqutunu XX əsrin ən böyük geosiyasi faciəsi kimi xarakterizə edir.

Der Spiegel (Hamburq, Almaniya)
Rusiya və Amerika prezidentləri arasında ilk virtual görüş təxminən iki saat davam etdi və təbii ki, ilk növbədə bir mövzunu müzakirə etdilər: Rusiya qoşunlarının Ukrayna ilə sərhəddə yerləşdirilməsi... Aydındır ki, danışıqlarda real irəliləyiş olmayıb. Rusiyanın Ukraynanı işğal edə bilməsi riski hələ də var. Amma heç olmasa Bayden və Putin bir-biri ilə danışdılar.

Putinin Baydenlə görüşü müharibə qorxusunu bir az da artırdı. Putinin əslində nə edəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik hökm sürür. Virtual görüş həm də gərginliyi bir qədər azaltmaq və münaqişənin daha da genişlənməsinin qarşısını almaq cəhdidir. Baydenin diqqəti ABŞ-ın daxili siyasətinə və Çinlə qarşıdurmaya yönəlib və indi ona Şərqi Avropada böhran ümumiyyətlə lazım deyil. Rusiya hücum etsə, Bayden 2014-cü ildə Rusiyanın Krımı işğalı zamanı Obamanın sakit duruşunu təkrarlamalı olacaq.

The Times (London, Böyük Britaniya)
ABŞ prezidentinin Rusiyanı ciddi iqtisadi sanksiyalarla hədələməsi Ukraynaya hücumdan çəkindirmək üçün kifayət edə bilər. Lakin bu, münaqişəni dayandırmaq üçün kifayət deyil. Dünən Co Bayden Vladimir Putinlə söhbətində barışmaz tona sadiq qaldı... Bu, düzgün mesaj idi.

ABŞ ordusunun Əfqanıstandan xaotik çıxarılmasından sonra cənab Baydenin prezidentliyinin ən çətin xarici siyasət sınağına çevrilən məsələ təkcə Rusiyanın onun sərhədlərinə müdaxiləsi təhlükəsi ilə üzləşə biləcək Ukraynanın taleyi deyil. Milyonlarla ukraynalını evindən didərgin salacaq müharibə ilə yanaşı Avropa təhlükəsizliyi də təhlükədədir. Daha geniş şəkildə desək, Rusiyanın Ukraynaya hücumu anarxik dünya düzəninə qayıdışdan xəbər verən müharibədən sonrakı qaydalara əsaslanan sistemə son qoyacaq. Belə bir hücumun cənab Putinin əsl məqsədi olub-olmadığını söyləmək çətindir...

Eyni zamanda, cənab Putin işğalın öz avtoritar rejimi üçün risk olacağına dair illüziyalar saxlamır. Cənab Putinin nə qədər opponentini həbs etməsindən asılı olmayaraq, Ukrayna Rusiyanın müdaxiləsinə müqavimət göstərməkdə davam etdiyi və demokratik və azad olduğu müddətcə, bu, cənab Putinin Qərb liberal dəyərlərinin Rusiya cəmiyyəti üçün yararsız olması barədə uzaqgörən anti-tarixi iddialarına ziddir. Kremlin baxış bucağına görə, buna dözmək çətindir.

The Independent (London, Böyük Britaniya)
Müharibə havadadır... Krımın ilhaqı və Şərqi Ukraynanın və Donbasın qismən işğalı Rusiyanın Ukraynanı azad və müstəqil dövlət kimi görmək planlarına şübhə yaradır... Vladimir Putin Ukraynanı Rusiya Federasiyasının orbitinə qayıtmasından başqa dərdi yoxdur. Bu, vətənpərvər, lakin çətin vəziyyətdə olan rus xalqını sevindirər. Əgər Putin cəzasız qalacağını düşünsə, heç tərəddüd etmədən Ukraynanı işğal edər. Onun belə açıq-aşkar silahlı təcavüz aktından nə dərəcədə qurtula biləcəyinə inanması birbaşa Vladimir Putinin müharibəni alovlandırmaqdansa, Qərbin müqavimət dərəcəsini dərk etməsindən asılıdır.

Neue Zuercher Zeitung (Sürix, İsveçrə)
Uzun sürən videokonfrans zamanı Amerika prezidenti Kreml rəhbərini sərt sanksiyalarla hədələyib, transatlantik birlikdən danışıb və onu arqumentlərlə inandırmağa çalışıb. Lakin Putin çətin ki, Baydenin Ukrayna münaqişəsində məntiqini başa düşsün. Ukrayna ABŞ sərhədlərindən uzaqdır... Ukrayna məsələsində Bayden azadlığı müdafiə etməyin onun üçün nə qədər vacib olduğunu indi sübut edə bilər... Görünür, Bayden hələ də öz məntiqi və yaxşı arqumentlərinin köməyi ilə Putini inandıra biləcəyinə inanır. ...
Bununla belə, Kreml rəhbərinin dünyagörüşündə Ukraynanın öz müqəddəratını təyin etmək hüququna yer yoxdur. Putin bu barədə dəfələrlə danışıb. Ona görə də bu münaqişədə Bayden Moskva üçün mümkün qədər ağlabatan və qorxulu təhlükə yaratmağı bacarmalıdır.

Əksər ekspertlər inanmaqda davam edirlər ki, Kreml lideri əslində Ukraynaya genişmiqyaslı işğal planı hazırlamır, lakin təhdidləri ilə Baydeni güzəştə getməyə məcbur etmək istəyir. Buna baxmayaraq, Bayden nə etməyə hazır olduğu barədə diqqətlə düşünməlidir.

V.VƏLİYEV