Afrikadan sülhməramlı missiya - ANALİZ

Missiya üzvləri Kiyevdə olub və Sankt-Peterburqa gediblər

Ukrayna böhranının həllinə töhfə vermək istəyənlərin sayı getdikcə artır. Cümə günü Cənubi Afrika, Komor Adaları İttifaqı, Zambiya, Seneqal, Misir, Uqanda və Konqonu təmsil edən yüksək səviyyəli nümayəndə heyəti Kiyevdə Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski ilə görüşüb. İyunun 17-də Afrikadan olan siyasətçiləri Sankt-Peterburqda Rusiya lideri Vladimir Putin qəbul edib. Kreml iddia edir ki, Ukrayna probleminin həlli üçün istənilən ideyaya açıqdır, lakin hələlik Afrika təşəbbüsü ilə ətraflı tanış deyillər. KİV-in məlumatına görə, söhbət qoşunların təmas xəttindən çıxarılmasından, Belarus ərazisindən nüvə silahının çıxarılmasından, Rusiya Federasiyasına qarşı sanksiyaların yumşaldılmasından və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (ICC) prezident Putinin həbsinə görə verdiyi orderin dayandırılmasından gedir.

CAR, Komor Adaları İttifaqı, Zambiya və Seneqal prezidentləri, Misirin baş naziri, Uqanda liderinin xüsusi nümayəndəsi və Konqo prezidentinin ofisinin rəhbəri cümə günü Kiyevə toplaşıblar. Onlar Ukrayna paytaxtının ab-havasını tam hiss edə biliblər. Səhər saatlarında bütün Ukraynada hava hücumu xəbərdarlığı elan edilib, Kiyevdə hava hücumundan müdafiə sistemi fəaliyyət göstərib. Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba daha sonra bununla bağlı deyib ki, Rusiya Federasiyası bununla Afrika liderlərinə “sülh yox, müharibə axtarır” siqnalı göndərib. Bu arada, Cənubi Afrika prezidenti Siril Ramafosanın ofisində gün ərzində Kiyevdə heç bir siren və ya partlayış səsi eşitmədiklərini və missiyanın “yaxşı və plan üzrə davam etdiyini” əmin ediblər.

Axşam cənab Ramafosa özü səfəri şərh edib. Bununla belə, əksər hallarda o, “danışıqlar və demokratiya yolu ilə” mümkün qədər tez sülhə nail olmaq zərurəti haqqında ümumi ifadələrlə işlətməklə məhdudlaşır. Həmçinin qarşıdurmanın hər iki tərəfi gərginliyi azaltmaq üçün tədbirlər görməlidir deyir. Prezident həmçinin cümə günü Ukraynanın Buça şəhərinə səfəri ilə bağlı təəssüratlarını bölüşüb və deyib ki, orada baş verənlərlə bağlı beynəlxalq araşdırma aparılmalıdır və eyni zamanda, onların Moskva və Kiyevdə dediklərinə “diqqətlə qulaq asmaq lazımdır”. Halbuki, bütün sözlər artıq bir ildən çox əvvəl deyilib. Xatırladaq ki, Ukrayna Rusiyanı Buçada dinc əhalinin qətliamında ittiham edir, Rusiya Federasiyası isə bunun “səhnə və təxribat” olduğunu iddia edir.
Nümayəndə heyətinin üzvləri Kiyevdən qatarla Polşaya gedib, daha sonra xüsusi təyyarələrlə Sankt-Peterburqa uçublar.

Şənbə günü Afrika ölkələrinin nümayəndələrini Vladimir Putin qəbul edib. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun sözlərinə görə, Rusiya tərəfdən görüşdə xarici işlər naziri Sergey Lavrov və prezidentin köməkçisi Yuri Uşakov da iştirak edib. Cənab Peskov əlavə edib ki, Vladimir Putin “Ukrayna probleminin mümkün həll yollarını müzakirə etmək üçün istənilən təmaslara” açıqdır. Siril Ramafosa Kiyevdə olarkən deyib ki, danışıqlar zamanı Afrika liderləri BMT Nizamnaməsinin müddəalarına (xüsusən də suverenlik və ərazi bütövlüyünə hörməti nəzərdə tutur) riayət edilməsinin zəruriliyi məsələsini qaldıracaqlar.
Yuri Uşakov "İnterfaks"a bildirib ki, cümə gününə kimi Moskva Afrika tərəfdən təklifləri ehtiva edən heç bir sənəd almayıb. Ancaq ərəfədə Reuters agentliyi sülh planının təfərrüatlarını paylaşıb. Atəşkəs üçün təklif olunan “etimad tədbirləri” arasında qoşunların təmas xəttindən çıxarılması, Rusiyanın taktiki nüvə silahlarının Belarus ərazisindən çıxarılması, Rusiya Federasiyasına qarşı sanksiyaların yumşaldılması, habelə hərbi əməliyyatların dayandırılması daxildir. Vladimir Putinin həbsi üçün BCM tərəfindən order verilib. Bundan əlavə, siyahıda “taxıl və gübrələrə dair qeyd-şərtsiz razılaşma” qeyd olunur (Afrika ölkələri Ukrayna münaqişəsi nəticəsində bu malların qiymətlərinin artırılmasından çox əziyyət çəkir).

Doymuş təşəbbüslər

Afrika liderlərinin missiyasını ilk dəfə mayın 16-da Syril Ramafosa elan edib. O bildirib ki, Moskva və Kiyev nümayəndə heyətini qəbul etməyə razılaşıb, lakin əlavə təfərrüatları açıqlamayıb. Eyni zamanda, BMT-nin baş katibi Antonio Quterreşin planla tanış olduğu məlum olub.

Missiyanın tərkibi təsadüfi görünmür. Səfərdə olan siyasətçilər təkcə Afrikanın müxtəlif hissələrini və onların regional bloklarını deyil, həm də münaqişəyə fərqli baxışları təmsil edirlər. Belə ki, Uqanda, Konqo Respublikası və Cənubi Afrika ilin əvvəlində BMT Baş Assambleyasında Rusiya Federasiyasının hərəkətlərini pisləyən qətnaməyə səsvermədə bitərəf qalıb, lakin Misir, Zambiya, Seneqal və Komor adaları lehinə səs verib. Məsələn, Uqanda prezidenti Yoveri Museveni rusiyayönlü simpatiyasını gizlətmir, Zambiya lideri Hakainde Hiçilema isə Ukraynanı dəstəkləməyə meyllidir. Nəzəri olaraq, belə bir tərkibdə nümayəndə heyəti mövqelərin balansını təmin etməli idi.

2014-cü ildə fransız iş adamı Jan-İv Olivye tərəfindən əsası qoyulmuş, baş ofisi Londonda yerləşən Brazzavill Fondu (Brazzaville Foundation) qeyri-kommersiya təşkilatı missiyanın təşkili və maliyyələşdirilməsinə rəhbərlik edib. Son altı ayda o, dəfələrlə Kiyev və Moskvaya səfər edib, burada Ukrayna və Rusiya rəsmiləri ilə (xüsusən də Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Mixail Boqdanovla) səfərin təfərrüatlarını işləyib hazırlayıb.

Son onilliklər ərzində Jan-İv Olivye Afrika qitəsində xeyriyyəçilik və münaqişələrin həlli ilə məşğul olub. 78 yaşlı iş adamı Afrikanın ən təcrübəli və nüfuzlu siyasətçilərindən sayılan Konqo Respublikasının prezidenti Denis Sassu Nqessonun etimadını qazanıb. Eyni zamanda, Brazzavil Fondunun təsisçisi ABŞ və Rusiya Federasiyası da daxil olmaqla bütün dünyada geniş əlaqələrə malikdir.

“Financial Times”-ın yazdığına görə, cənab Olivye vaxtilə Rusiyanın dövlət korporasiyası Rosatom-a məsləhətlər verib. Jan-İv Olivyenin iştirak etdiyi tədbirlərdən ən böyüyü 1988-ci ildə Namibiyanın müstəqilliyinə, Anqolada vətəndaş müharibəsinin sona çatmasına və Cənubi Afrikada aparteid rejiminin dağıdılmasına töhfə verən Brazzavil Protokolunun imzalanmasıdır. Sazişlərin bağlandığı yer - tez-tez vasitəçilik təşəbbüsləri platforması kimi çıxış edən Konqo Respublikasının paytaxtı Brazzavillin adı Fonda verilib.

Xatırladaq ki, Ukraynada uzun müddətdir ki, sülh təşəbbüslərinin qıtlığı yoxdur. Moskva ilə Kiyev arasında dil tapmağa çalışan ən görkəmli oyunçular arasında Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Braziliya lideri Luiz İnasio Lula da Silva və Çin prezidenti Xi Jinping var. Yaxın vaxtlarda Moskva Papanın ona həvalə etdiyi missiya çərçivəsində iyunun 5-6-da Kiyevə səfər etmiş kardinal Matteo Zuppini gözləyir. İndoneziya və Kamboca da öz fikirlərini bildiriblər.

Danışıqlardan sonra Volodimir Zelenski müharibəni bitirmək reseptinin sadə olduğu fikrini təkrarlayıb. Deyib ki, Rusiya Federasiyası bütün qoşunlarını Ukrayna ərazisindən çıxarmalıdır (bu ifadə ilə Kiyev Krımı da nəzərdə tutur). "Ukrayna və dünyanın nə dondurulmuş münaqişələrə, nə də qaynayan müharibələrə ehtiyacı yoxdur" deyə o, Afrika təşəbbüsünün bu iki nəticədən birinə səbəb ola biləcəyini nəzərdə tuturmuş kimi əlavə etdi.
Qərbdə isə belə qorxular var ki, biz ukraynalıların hüquqlarını, suverenliyini və ərazilərini bərpa edəcək sülh istəyirik. “Əgər kimsə Rusiyanı Ukraynanı tərk etməyə razı sala bilsə, biz bunu mütləq dəstəkləyəcəyik. Əgər biz atəşkəsdən, mövcud mövqeləri düzəltməkdən danışırıqsa, bu, sülh deyil”, - Avropa Komissiyasının mətbuat xidmətinin rəhbəri Erik Mamer cümə günü bildirib. NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberq isə “Ukrayna indi döyüşü dayandırarsa, o zaman müstəqil dövlət kimi mövcudluğunu dayandıracaq” deyib.

Bu arada, jurnalistlərlə söhbətində Jan-İv Olivier vurğulayıb ki, missiya qarşısına münaqişəyə dərhal son qoymaq kimi qlobal vəzifə qoymur. Məqsəd tərəfləri dinləmək, birbaşa hərbi əməliyyatların gedişi ilə bağlı olmayan məsələlər üzrə dialoqa başlamaq və bununla da danışıqların bərpasına zəmin yaratmaqdır.

Danışıqlar...

Qeyri-Qərb ölkələri Ukraynadakı münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün əl-ələ verməyə çalışırlar. Cənubi Afrika Respublikasının Prezidenti Siril Ramafosa başda olmaqla, Kiyev və Sankt-Peterburqda olan Afrika liderləri missiyalarını heç bir irəliləyiş olmadan başa vursalar da, səylərini azaltmaq niyyətində deyillər. Üstəlik, əminiklə demək olar ki, onlar gələcəkdə sülh işinə həlledici töhfə verə biləcəklər. Amma Qərb də sülh yolu ilə nizamlanmanı ləğv etmir. Belə ki, NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberq Ukraynanın əks hücumu başa çatdıqdan sonra danışıqlar prosesinə qayıtmağa icazə verib. Avropanın müdafiə sənayesi üzrə komissarı Thierry Breton döyüşlərin "daha bir neçə ay" davam edəcəyini, Çexiya prezidenti Petr Pavel isə sülh danışıqlarının bu ilin sonuna kimi başlayacağını istisna etməyib.

Son aylarda dünya Ukraynadakı münaqişəyə son qoymaq üçün iki yanaşmanın şahidi olub. Qeyri-Qərb ölkələri, ilk növbədə Çin və Afrika dövlətləri Moskva və Kiyevi atəşi dayandırmağa və mümkün qədər tez danışıqlara başlamağa çağırır. Qərb isə indi dialoqun qeyri-mümkün olduğuna inanır və öz səylərini Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə başlayan əks-hücumda kömək etməyə yönəldir. Təəccüblü deyil ki, bu cür yanaşma bütün dünyanın nəzərində Kiyevin müttəfiqlərini hərbi əməliyyatların davam etdirilməsinin tərəfdarları kimi ifşa edir. Qərb mediası belə bir qavrayışın qaçılmazlığı barədə hələ aprelin sonlarında, Çin sədri Si Tszinpin nizamlanmaya fəal qoşulmaq qərarına gələndə və münaqişənin siyasi həllini axtarmaq üçün öz nümayəndəsi Li Huini Avropa, Ukrayna və Rusiyaya göndərəndə xəbərdarlıq etmişdi. NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberq Qərbin kollektiv mövqeyinə aydınlıq gətirməyə çalışıb.

Bazar günü “Welt am Sonntag” qəzetinə verdiyi müsahibədə cənab Stoltenberq əmin etdi ki, Qərb sülh yolu ilə nizamlanmanın əleyhinə deyil və heç də danışıqları istisna etmir. “Biz hamımız istəyirik ki, bu müharibə bitsin. Lakin sülhün uzunmüddətli olması üçün ədalətli olmalıdır”, - NATO-nun baş katibi bildirib. Onun fikrincə, münaqişənin dondurulması və ya “şərtlərini Rusiya diktə edəcək sövdələşmə”nin bağlanması qəbuledilməzdir, Ukraynanın qoyduğu şərtlər isə əksinə, ədalətlidir. Ona görə də əminəm ki, Yens Stoltenberq, hər şey əks-hücumun uğurundan asılı olacaq.

“Ukrayna nə qədər çox işğal olunmuş əraziləri azad edə bilsə, ədalətli və davamlı sülhə nail olmaq üçün danışıqlar masası arxasında onun kartları bir o qədər yaxşı olacaq”, - deyə siyasətçi yekunlaşdırıb.
Bazar günü Çexiya prezidenti, istefada olan general və NATO Hərbi Komitəsinin keçmiş sədri Petr Pavel də danışıqların mümkünlüyünü əks hücumun uğurlu və ya uğursuzluğu ilə əlaqələndirib. Onun sözlərinə görə, Ukraynanın 2023-cü ildə hücum üçün yalnız bir şansı var, çünki münaqişənin nəticəsinə həlledici təsir göstərəcək ikincini artıq hazırlamaq mümkün olmayacaq. Siyasətçi qeyd edib ki, bu ilin yekunlarına görə, ya sülh danışıqları başlayacaq, ya da hərbi əməliyyatlar dondurulacaq və bundan sonra yalnız 2024-cü ildə Kiyev öz məqsədlərinə hərbi yolla nail olmaq üçün ikinci cəhd edə biləcək.

Maraqlıdır ki, bütün bu bəyanatlar Afrika sülhməramlı missiyasının - tərkibində Zambiya, Komor adaları, Seneqal və Cənubi Afrikanın prezidentləri, həmçinin Misirin baş naziri və xüsusi nümayəndələrinin Kiyev və Sankt-Peterburqdan qayıtmasından dərhal sonar verilib. Rusiya və Ukrayna hakimiyyət orqanları ilə danışıqların heç bir irəliləyiş olmadan başa çatmasına baxmayaraq, Afrika liderləri nikbindir və öz təşəbbüslərini irəli aparmaq niyyətindədirlər.

Afrika nümayəndə heyətinin ümumi mövqeyini onun qeyri-rəsmi lideri, Cənubi Afrika Respublikasının Prezidenti Siril Ramafosa açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, sülhməramlı missiya münaqişənin həllinə yaxınlaşmağa “təsir” göstərib və iyulda Rusiya-Afrika sammitində hərbi əməliyyatların dayandırılması ssenariləri üzrə müzakirələr davam etdiriləcək. Bütün bu müddət ərzində afrikalılar Kiyevlə əlaqə saxlamaq niyyətindədirlər. "Afrika Sülh Təşəbbüsü təsirli olub və onun son uğuru müharibəni bitirmək məqsədinə nail olmaqdan asılı olacaq" deyə Ramafosa qeyd edib. Cənubi Afrika Prezidenti əmindir ki, onların danışıqlar aparan nümayəndə heyətinin “həqiqi liderlərdən ibarət yeganə nümayəndə” olması bu altı ölkənin səylərinin potensialından xəbər verir.

Afrikalıların öz işlərinə verdiyi qiymət bir tərəfdən həddən artıq görünə bilər. Axı Kiyev bildirib ki, onlar istənilən sülh təşəbbüslərini alqışlayırlar, lakin yalnız Volodimir Zelenskinin “sülh düsturuna” uyğun işləməyə hazırdırlar və Afrika nizamlama planı Ukrayna prezidentinin baxışı ilə üst-üstə düşmədiyindən, bu, heç də mümkün olmayacaq. hər şeyin əsasını təşkil edir. Rusiyada prezident Vladimir Putin Afrikadan gələn qonaqları əmin edib ki, Moskva heç vaxt danışıqlardan geri çəkilməyib, lakin açıq şəkildə bildirib ki, danışıqlar yalnız Rusiya şərtləri ilə mümkündür.

Bununla belə, Ukrayna əks-hücumunun sonuna qədər - nəticəsindən asılı olmayaraq, danışıqların aparılması həqiqətən mümkün deyil. Üstəlik, görünür, hətta Vladimir Putin də münaqişənin inkişafını Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin əks-hücumundan asılı edir. “Ümumiyyətlə, hər şey bu qondarma əks-hücumun sonunda inkişaf edəcək potensialdan asılı olacaq... Biz vəziyyətin necə olacağına baxacağıq. Bundan çıxış edərək, növbəti addımlar atılacaq”, – Rusiya Federasiyasının Prezidenti ötən gün bildirib. Görünür, Rusiyanın mövcud vəziyyətdən asılı olaraq həyata keçiriləcək fərqli xarakterli planları var.

V.VƏLİYEV